Op de ochtend van 30 oktober 1918 ondertekende een delegatie Ottomaanse officieren aan boord van het Britse oorlogsschip HMS Agamemnon, in de haven van het Griekse eiland Lemnos, de Wapenstilstand van Mudros. Dit document beëindigde de deelname van het Ottomaanse Rijk aan de Eerste Wereldoorlog en maakte de weg vrij voor geallieerde bezetting van het kerngebied van het rijk. De Ottomaanse grootvizier die deze delegatie had gemachtigd en over de politieke voorwaarden van de overgave van zijn land had onderhandeld, was een Koerdische man: Ahmet Izzet Pasha, bekend als Kurd Ahmet Izzet Pasha. Hij was een van de bekwaamste militaire bevelhebbers die het Ottomaanse Rijk voortbracht, en zijn loopbaan volgde de volledige ontwikkeling van de Ottomaanse macht van de crisis aan het einde van de negentiende eeuw tot de uiteindelijke nederlaag.

Dat juist een Koerd de militaire overgave van het Ottomaanse Rijk leidde, is een van de scherpere ironieën van de geschiedenis. Het rijk dat in zijn laatste jaren naar een steeds exclusiever Turks nationalisme was opgeschoven, beëindigde de oorlog onder leiding van een man wiens naam zelf zijn Koerdische erfgoed verkondigde. Hij was een militair in hart en nieren: nauwkeurig, professioneel, politiek voorzichtig en diep sceptisch tegenover het avonturisme dat het rijk in een rampzalige oorlog had gestort die het niet kon winnen. Hij had zich tegen Ottomaanse deelname aan de Eerste Wereldoorlog verzet. Hij had tot voorzichtigheid gemaand toen anderen tot agressie opriepen. Keer op keer had hij gelijk gehad en was hij genegeerd. Toen de afrekening kwam, was het aan hem de ramp op te ruimen die anderen hadden veroorzaakt.

Deel 1: Koerdische wortels en Ottomaanse vorming

Ahmet Izzet Pasha werd in 1864 in een Koerdische familie in de oostelijke Ottomaanse gebieden geboren. Zoals bij veel Koerdische figuren uit de Ottomaanse officiersklasse zijn de precieze details van zijn familieachtergrond minder goed gedocumenteerd dan zijn openbare loopbaan. Vaststaat dat hij gedurende zijn hele carrière als «Kurd» bekendstond: een aanduiding die geen scheldnaam was, maar een eenvoudige verwijzing naar zijn achtergrond die zijn tijdgenoten relevant vonden en die hij zelf zonder verontschuldiging droeg.

Hij werd opgeleid binnen het Ottomaanse militaire scholenstelsel en toonde al vroeg de eigenschappen die zijn loopbaan zouden kenmerken: uitzonderlijke technische bekwaamheid, professionele ernst en politiek inzicht waarmee hij het mijnenveld van facties binnen de laat-Ottomaanse militaire politiek kon doorkruisen zonder eraan ten onder te gaan. Zijn Koerdische identiteit was werkelijk, maar politiek niet geladen. Hij was een Ottomaans officier die toevallig Koerdisch was, in een systeem dat nog de fictie handhaafde dat etniciteit niet bepaalde hoe iemand carrière maakte.

Deel 2: de vorming van een bevelhebber

Ahmet Izzet Pasha’s militaire opleiding omvatte studie in Duitsland, een belangrijk kenmerk binnen de laat-Ottomaanse officiersklasse, omdat Duitse militaire scholing in de Ottomaanse wereld van die tijd als de hoogste maatstaf voor professionaliteit gold. Hij klom gestaag op en verwierf zowel technische deskundigheid als bevelservaring die hem tot een van de meest vertrouwde hoge officieren van het rijk maakten. Hij vervulde staffuncties en veldcommando’s en bouwde relaties met andere hoge officieren op, evenals een reputatie van degelijk oordeel, die hem uiteindelijk naar de hoogste niveaus van de Ottomaanse militaire leiding zouden brengen.

Deel 3: de Balkanoorlogen en de crisis van het rijk

De Balkanoorlogen van 1912–1913 waren de donkerste uren van het Ottomaanse Rijk vóór de Eerste Wereldoorlog: een rampzalige militaire nederlaag die het rijk vrijwel al zijn Europese gebieden kostte en honderdduizenden moslimvluchtelingen naar Anatolië dreef. Ahmet Izzet Pasha diende in de Balkanoorlogen en verwierf bevelservaring onder de moeilijke omstandigheden van een terugtrekkend leger. Zijn optreden in deze periode bevestigde zijn reputatie dat hij discipline handhaafde en operaties ook onder ongunstige omstandigheden bekwaam uitvoerde. De politieke gevolgen van de Balkanoorlogen versterkten de machtsgreep van het CUP en versnelden de beweging naar een exclusief Turks nationalisme.

Deel 4: verzet tegen de oorlog, de waarschuwing van een militair

Toen het Comité voor Eenheid en Vooruitgang het Ottomaanse Rijk in 1914 aan de zijde van Duitsland en Oostenrijk-Hongarije in de Eerste Wereldoorlog wilde brengen, behoorde Ahmet Izzet Pasha tot degenen die voorzichtigheid bepleitten. Met de helderheid van een beroepsmilitair die in de Balkanoorlogen de werkelijke toestand van het Ottomaanse leger had gezien, begreep hij dat het rijk niet in staat was een grote oorlog te voeren. Hij begreep het risico van een Duits bondgenootschap: als Duitsland verloor, verloor het rijk mee. Zijn waarschuwingen werden niet opgevolgd. Verblind door Duitse militaire successen liet de CUP-leiding het rijk aan Duitse zijde deelnemen. Zoals Izzet Pasha had gevreesd, was het resultaat rampzalig.

Deel 5: het bevel aan het Kaukasusfront

Ondanks zijn bedenkingen tegen de oorlog diende Ahmet Izzet Pasha trouw tijdens de uitvoering ervan. Hij kreeg het bevel aan het Kaukasusfront, waar Ottomaanse strijdkrachten tegenover het Russische keizerlijke leger stonden op een van de wreedste strijdtonelen van de oorlog. De omstandigheden waren uitzonderlijk moeilijk: extreme kou, onbegaanbaar terrein, aanvoerlijnen die tot het breekpunt waren uitgerekt en een beter uitgeruste, numeriek sterkere vijand. Zijn bevelvoering toonde de eigenschappen die hem naar de top hadden gebracht: methodische professionaliteit, het vermogen om onder extreme druk samenhangende operaties in stand te houden en tactisch inzicht dat beperkte middelen optimaal benutte.

Deel 6: grootvizier en de wapenstilstand

Tegen de herfst van 1918 was de Ottomaanse militaire positie onhoudbaar geworden. Duitse strijdkrachten stortten aan het westfront in. De wapenstilstand van Saloniki had Bulgarije uit de oorlog gehaald. De CUP-leiders Enver, Talaat en Cemal Pasha vluchtten op een Duitse onderzeeër uit Istanbul en ontkwamen aan de gevolgen van de ramp die zij hadden veroorzaakt. In dit puin benoemde sultan Mehmed VI Ahmet Izzet Pasha tot grootvizier. Het was de uiterste uitdrukking van een rijk dat een beroep deed op zijn meest vertrouwde professional: een man die de oorlog had bestreden, tijdens de rampen zijn reputatie van integriteit en bekwaamheid had behouden en bij de geallieerde mogendheden geloofwaardig genoeg was om als onderhandelingspartner te worden vertrouwd.

Hij deed dat met waardigheid. De Wapenstilstand van Mudros, ondertekend op 30 oktober 1918, beëindigde de Ottomaanse deelname aan de oorlog. De voorwaarden waren hard: geallieerde troepen zouden strategische punten in het hele rijk bezetten en het Ottomaanse leger moest demobiliseren. Izzet Pasha onderhandelde echter binnen de ruimte die hij had. Een Koerdische man had de strijdkrachten van het rijk aangevoerd en ook het formele einde van zijn oorlog geleid. Hij was slechts kort grootvizier en trad na de ondertekening van de wapenstilstand af.

Deel 7: nasleep en nalatenschap

Kurd Ahmet Izzet Pasha stierf op 31 maart 1937, voordat de naoorlogse omwentelingen volledig waren opgelost: vóór het Verdrag van Lausanne, vóór de definitieve stichting van de Republiek en vóór het beleid dat zou bepalen wat het Turkse burgerschap voor Koerden betekende. Hij maakte de Sheikh Said-opstand van 1925 niet mee, noch de systematische ontmanteling van het Koerdische culturele leven die daarop volgde. Hij leefde en stierf als wat hij altijd was geweest: een Ottomaans officier die toevallig Koerdisch was en het rijk diende waarvoor hij was opgeleid.

Voor de Koerdische geschiedenis is zijn betekenis enorm en ondergewaardeerd. Hij was de hoogst geplaatste Koerdische politieke figuur in de Ottomaanse geschiedenis: grootvizier, regeringsleider van het rijk, al was het maar kort. Zijn loopbaan laat zien wat Koerdisch talent kon bereiken wanneer het kansen kreeg, en herinnert eraan hoe volledig die kansen werden afgesloten door de nationalismen die het Ottomaanse systeem vervingen.

Chronologie van Kurd Ahmet Izzet Pasha

1864 — Geboren in een Koerdische familie in de oostelijke Ottomaanse gebieden.

Jaren 1890 — Militaire opleiding, waaronder scholing in Duitsland; klimt op binnen de Ottomaanse officiersrangen.

1912–1913 — Balkanoorlogen; dient onder de moeilijke omstandigheden van de Ottomaanse militaire terugtocht.

1914 — Verzet zich tegen Ottomaanse deelname aan de Eerste Wereldoorlog; zijn waarschuwingen worden door de CUP-leiding genegeerd.

1914–1917 — Voert Ottomaanse troepen aan het Kaukasusfront tegen Rusland aan.

Oktober 1918 — Door sultan Mehmed VI benoemd tot grootvizier terwijl de militaire positie van het rijk instort.

30 oktober 1918 — De Wapenstilstand van Mudros wordt ondertekend; de Ottomaanse deelname aan de Eerste Wereldoorlog eindigt.

1920 — Overlijdt; maakt de stichting van de Turkse Republiek niet mee.

Bronnen

1. Zürcher, Erik Jan. Turkey: A Modern History (Turkije: een moderne geschiedenis). I.B. Tauris, 2004.

2. Erickson, Edward J. Ordered to Die: A History of the Ottoman Army in the First World War (Bevel om te sterven: een geschiedenis van het Ottomaanse leger in de Eerste Wereldoorlog). Greenwood Press, 2001.

3. Fromkin, David. A Peace to End All Peace (Een vrede die alle vrede beëindigt). Holt Paperbacks, 1989.

4. McDowall, David. A Modern History of the Kurds (Een moderne geschiedenis van de Koerden). I.B. Tauris, 1996.

5. Wikipedia-bijdragers. Kurd Ahmet Izzet Pasha. https://en.wikipedia.org/wiki/Kurd_Ahmet_Izzet_Pasha

Veelgestelde vragen

Wie was Kurd Ahmet Izzet Pasha?

Kurd Ahmet Izzet Pasha (1864–1937) was een Koerdische Ottomaanse veldmaarschalk en staatsman die in oktober 1918 als grootvizier van het Ottomaanse Rijk diende, wat hem tot de hoogst geplaatste Koerdische politieke figuur in de Ottomaanse geschiedenis maakte. Hij was een van de bekwaamste militaire bevelhebbers van het rijk, verzette zich tegen Ottomaanse deelname aan de Eerste Wereldoorlog en kreeg de opdracht te onderhandelen over de Wapenstilstand van Mudros, die de Ottomaanse deelname aan het conflict beëindigde.

Wat was de Wapenstilstand van Mudros?

De Wapenstilstand van Mudros was de overeenkomst die op 30 oktober 1918 werd ondertekend en de deelname van het Ottomaanse Rijk aan de Eerste Wereldoorlog beëindigde. Zij werd ondertekend aan boord van HMS Agamemnon in de haven van Lemnos, Griekenland. De voorwaarden eisten Ottomaanse militaire demobilisatie en gaven de geallieerde mogendheden het recht strategische punten in het hele rijk te bezetten. Kurd Ahmet Izzet Pasha machtigde als grootvizier de Ottomaanse delegatie die de overeenkomst ondertekende.

Waarom is Kurd Ahmet Izzet Pasha belangrijk voor de Koerdische geschiedenis?

Hij vertegenwoordigt het hoogtepunt van Koerdische prestaties binnen het Ottomaanse imperiale systeem: een Koerd die tot grootvizier, regeringsleider van het rijk, opklom. Zijn loopbaan toont zowel de mogelijkheden die het Ottomaanse systeem Koerdisch talent bood als de beperkingen daarvan. Ondanks zijn bekwaamheid en integriteit werkte hij binnen een systeem dat steeds verder naar Turks etnisch nationalisme opschoof, en zijn Koerdische identiteit was uiteindelijk eerder een biografisch feit dan een politiek programma.