Inleiding
In 612 v.Chr. brandde de grootste stad ter wereld. Nineveh, de hoofdstad van het Nieuw-Assyrische Rijk en zetel van de grootste militaire macht die de oudheid ooit had gekend, werd bestormd en geplunderd door een bondgenootschap van Meden en Babyloniërs. De Assyrische koning Sin-shar-ishkun stierf tijdens het beleg. Binnen drie jaar werden de laatste resten van het Assyrische verzet bij Harran vernietigd. Een rijk dat het Nabije Oosten eeuwenlang had geterroriseerd was ten einde.
De macht die de vernietiging van Assyrië leidde was het Medische koninkrijk, een Iraanstalige macht uit het bergland van West-Iran onder koning Cyaxares. Voor het Koerdische historische bewustzijn is dit een van de belangrijkste gebeurtenissen uit de oudheid. De Meden zijn de vaakst aangehaalde voorouders van het Koerdische volk en de val van Nineveh is symbolisch met Newroz verbonden: het ontsteken van vuren om het omverwerpen van tirannie te markeren. Geleerden bespreken of de Koerdisch-Medische verbinding zo rechtstreeks is als sommige nationalistische verhalen beweren. Maar dat een Iraanstalig bergvolk uit het geografische Koerdische kerngebied Assyrië vernietigde is een historisch feit dat niemand betwist.
Wie waren de Meden?
De Meden waren een Iraanstalig volk dat in het westelijke Iraanse bergland woonde, met als kern de streek Medië en als hoofdstad Ecbatana, het huidige Hamadan in Iran. Zij verschijnen voor het eerst in Assyrische bronnen uit de negende eeuw v.Chr., toen Assyrische koningen veldtochten naar het Zagros-bergland begonnen. De Meden spraken een Noordwest-Iraanse taal, dezelfde taaltak waartoe het Koerdisch tegenwoordig behoort.
Volgens de Griekse historicus Herodotus bestonden de Meden uit zes stammen en werden zij aan het einde van de achtste eeuw v.Chr. voor het eerst onder Deioces tot een koninkrijk verenigd. Zijn zoon Phraortes breidde de Medische macht uit, maar sneuvelde rond 625 v.Chr. tegen de Assyriërs. Daarna overheersten de Scythen Medië een tijdlang, voordat Phraortes’ zoon Cyaxares hun bewind omverwierp, het Medische leger reorganiseerde en de campagne begon die uiteindelijk het Assyrische Rijk zou vernietigen.
De Meden lieten zelf geen omvangrijke geschreven bronnen na: er zijn geen koninklijke archieven gevonden die met die van Assyrië of Babylon vergelijkbaar zijn. Onze kennis van hun geschiedenis komt vooral van Herodotus, Babylonische kronieken en Assyrische verslagen van contacten met Medische stammen. Sommige geleerden betwijfelen zelfs of het Medische «rijk» in de traditionele zin bestond en suggereren een lossere confederatie in plaats van een gecentraliseerde staat. Hun rol in de vernietiging van Assyrië is echter stevig gedocumenteerd in Babylonische bronnen uit die tijd.
Assyrië en de Meden: eeuwen van conflict
De vroegste Assyrische vermelding van de Meden dateert uit de regering van Shalmaneser III (858–824 v.Chr.), die veldtochten naar het «land van de Meden» beschreef. In de volgende twee eeuwen overvielen Assyrische koningen herhaaldelijk Medische gebieden, dwongen schatting af, deporteerden bevolkingen en probeerden de strategische bergpassen tussen Mesopotamië en het Iraanse plateau te beheersen. De Meden verzetten zich voortdurend, maar konden geen gezamenlijke uitdaging vormen zolang zij uit rivaliserende stamhoofden bleven bestaan.
De Assyriërs buitten de Medische verdeeldheid bewust uit door stammen tegen elkaar uit te spelen en pro-Assyrische heersers te installeren. In 672 v.Chr. namen de Meden aan een mislukte opstand tegen Assyrië deel. Deze lange geschiedenis van Assyrisch geweld tegen de bergbevolking, met overvallen, deportaties, schattingseisen en politieke manipulatie, schiep de omstandigheden voor het uiteindelijke Medisch-Babylonische bondgenootschap dat het rijk ten val zou brengen. De vernietiging van Assyrië was geen verrassingsaanval, maar de ontlading van generaties bergwoede.
Cyaxares en de reorganisatie van het Medische leger
Cyaxares, regerend van ca. 625–585 v.Chr., was de architect van Assyriës vernietiging. Nadat hij de Scythische overheersing van Medië had omvergeworpen, voerde hij een militaire revolutie door die de Meden van een stammenconfederatie in een geduchte strijdmacht veranderde. Volgens Herodotus reorganiseerde hij het Medische leger op professionele basis. In plaats van stammenmilities waarin iedere krijger het wapen gebruikte waarmee hij het vaardigst was, schiep hij een regulier leger naar Assyrisch en Urartees model, verdeeld in strategische eenheden van speerdragers, boogschutters en cavalerie.
Deze reorganisatie was beslissend. De Meden waren altijd felle strijders geweest, maar zonder professionele structuur konden zij niet de langdurige campagne volhouden die nodig was om de Assyrische macht te breken. Cyaxares gaf hun die structuur en richtte haar vervolgens tegen het rijk dat de generatie van zijn vader had mishandeld. Hij sloot ook bondgenootschappen met de Babyloniërs onder Nabopolassar, de Scythen en andere anti-Assyrische machten en schiep zo de coalitie die Assyrië op de knieën zou dwingen.
De val van Assur (614 v.Chr.)
De eerste grote slag kwam in 614 v.Chr., toen de Meden Assur aanvielen en innamen, de oorspronkelijke thuisbasis en het religieuze hart van de Assyrische staat. De Babylonische kroniek vermeldt dat zij de stad zelfstandig veroverden, zonder Babylonische hulp. Medische troepen richtten een bloedbad onder de inwoners aan en verwoestten de tempels. Nabopolassar arriveerde pas nadat de stad was gevallen. Volgens de kroniek ontmoette de Babylonische koning Cyaxares bij de ruïnes en bezegelden zij hun bondgenootschap met een huwelijksafspraak, een verbintenis tussen de Medische en Babylonische koningsfamilies.
De val van Assur was psychologisch verwoestend voor de Assyrische staat. Assur was meer dan een politieke hoofdstad: het was de stad van de god Ashur, de hoogste godheid van het Assyrische pantheon. De vernietiging ervan betekende dat de kosmische orde onder de Assyrische rijksideologie was ingestort. De bergvolken die de Assyriërs eeuwenlang hadden proberen te onderwerpen, hadden het geestelijke hart uit het rijk gerukt.
De val van Nineveh (612 v.Chr.)
Twee jaar later, in 612 v.Chr., kwamen de Medische en Babylonische legers bij Nineveh zelf samen. De stad was een van de grootste ter wereld, besloeg ongeveer 750 hectare en was zwaar versterkt. De Assyrische koning Sin-shar-ishkun voerde een felle verdediging. Volgens verschillende oude verslagen duurde het beleg ongeveer drie maanden.
De Babylonische kroniek vermeldt dat de Meden een grote rol bij de val van de stad speelden. Toen Nineveh uiteindelijk werd doorbroken, plunderden en verwoestten de geallieerde troepen haar met extreme grondigheid. De Assyrische koning stierf tijdens het beleg; de oude overlevering zegt dat hij in zijn brandende paleis omkwam. De grote bibliotheek, tempels, paleizen en bestuurlijke infrastructuur werden verwoest. Archeologisch onderzoek bevestigt dat Nineveh in de decennia na de vernietiging sterk ontvolkt raakte.
De val van Nineveh veroorzaakte schokgolven door het oude Nabije Oosten. De Bijbelse profeet Nahum wijdde een heel boek aan de viering van de verwoesting. Voor de volken die onder de Assyrische heerschappij hadden geleden, waaronder de bergbevolkingen van de Zagros, was het een moment van bevrijding. Voor de Meden veranderde deze gebeurtenis hen van een regionale macht in een van de heersers over de oude wereld.
Het beleg van Harran en het einde van Assyrië (609 v.Chr.)
Na de val van Nineveh trok een overgebleven Assyrische strijdmacht onder Ashur-uballit II zich terug naar Harran in Boven-Mesopotamië. Egypte, bondgenoot van Assyrië, stuurde troepen om het Assyrische bolwerk te steunen. Maar in 609 v.Chr. belegerden en veroverden de Meden en Babyloniërs Harran en dwongen Ashur-uballit te vluchten. Een daaropvolgende Egyptisch-Assyrische tegenaanval slaagde er niet in de stad te heroveren. Met deze laatste nederlaag hield het Nieuw-Assyrische Rijk als politieke eenheid op te bestaan.
Het Medische Rijk na Assyrië
Na de vernietiging van Assyrië werd de buit verdeeld. Babylon kreeg Mesopotamië en de Levant. De Meden kregen het Assyrische kernland en het bergland in het oosten. Cyaxares breidde de Medische macht vervolgens westwaarts naar Anatolië uit, waar het koninkrijk aan Lydië grensde. Een oorlog tussen Meden en Lydiërs eindigde met de beroemde Slag van de Zonsverduistering in 585 v.Chr., toen een zonsverduistering tijdens de strijd beide partijen tot vrede bracht.
Op zijn grootst onder Cyaxares strekte het Medische rijk zich van Oost-Anatolië tot Centraal-Iran uit, een gebied van ongeveer 2.8 miljoen vierkante kilometer. De Meden behielden een vooraanstaande positie in het Nabije Oosten tot 550 v.Chr. Toen versloeg de Perzische koning Cyrus de Grote, zelf via zijn moeder deels van Medische afkomst, de laatste Medische koning Astyages en nam Medië in het nieuwe Achaemenidische Perzische Rijk op. Ook na het einde van hun politieke onafhankelijkheid bleven de Meden belangrijk in het Perzische stelsel: Medische edelen dienden als functionarissen en generaals, het Perzische hof nam Medische ceremoniële gebruiken over en de koningen bleven Ecbatana als zomerhoofdstad gebruiken.
De Meden en de Koerdische identiteit
Van alle oude volken die met de Koerdische oorsprong in verband worden gebracht hebben de Meden de sterkste aanspraak. Het taalkundige verband is het belangrijkste bewijs: Koerdisch is een Noordwest-Iraanse taal en ook het Medisch behoorde tot die tak. Koerdisch en Medisch delen daardoor een taalkundige voorouder op een manier die niet voor de voor-Iraanse Guti en Lullubi geldt. De Meden zijn meer dan geografische voorgangers van de Koerden: zij zijn taalkundige verwanten.
Middeleeuwse Armeense en Syrisch-christelijke schrijvers gebruikten «Mede» en «Koerd» geregeld door elkaar wanneer zij naar de volken van het Zagros-bergland verwezen. Deze eeuwenlange literaire traditie weerspiegelt bij naburige culturen een doorlopende perceptie van de Koerden als historische opvolgers van de Meden in hetzelfde gebied. Sommige geleerden identificeren de begraafplaats van Cyaxares zelf met het uit de rots gehouwen graf bij Qyzqapan in de huidige Koerdische Regio van Irak.
De verbinding kent echter complicaties. Het eigenlijke Medische kernland rond Ecbatana, Hamadan, valt niet precies samen met de moderne Koerdischtalige zone, die verder naar het westen en noorden ligt. Sommige geleerden stellen dat Koerdisch uit het Medisch voortkomt, terwijl anderen een verwant maar afzonderlijk Noordwest-Iraans dialect als oorsprong zien. Het debat wordt bemoeilijkt doordat geen Medische teksten zijn overgeleverd, waardoor rechtstreekse taalkundige vergelijking lastig is.
Wat buiten serieuze discussie staat, is dat de Meden een Iraanstalig volk waren dat het bergland bewoonde naast en deels binnen het gebied dat Koerdistan werd, een nauw met het Koerdisch verwante taal sprak en een patroon van militaire bergmacht liet zien dat diep in de latere Koerdische geschiedenis doorklinkt. Of zij nu directe voorouders van de Koerden waren of een van verschillende nauw verwante Iraanstalige groepen die aan de Koerdische etnogenese bijdroegen, zij vormen de sterkste oude verbinding in het Koerdische historische verhaal.
Nalatenschap
De val van Assyrië door toedoen van de Meden is een van de grote keerpunten uit de oudheid. Zij beëindigde een rijk dat het Nabije Oosten drie eeuwen had beheerst en schiep een nieuwe politieke orde die rechtstreeks tot de opkomst van het Perzische Rijk zou leiden. Voor het Koerdische nationale bewustzijn draagt 612 v.Chr. een symbolisch gewicht dat vergelijkbaar is met 1776 voor Amerikanen of 1789 voor Fransen: het moment waarop de voorouders bewezen dat zij een rijk niet alleen konden weerstaan, maar ook vernietigen.
Newroz, tijdens de lente-equinox in heel Koerdistan gevierd, ontleent een deel van zijn symbolische kracht aan deze geschiedenis. Het mythologische verhaal van de smid Kaveh, Kawa, die tegen tiran Zahhak opstaat en op de bergtop een vuur als teken van bevrijding ontsteekt, weerspiegelt de historische werkelijkheid van Medische bergkrijgers die de Assyrische tirannie vernietigen. Of de mythe nu rechtstreeks met 612 v.Chr. verbonden is of niet, zij put uit hetzelfde diepe patroon: het bergvolk dat de onderdrukker uit de laagvlakte omverwerpt.
Belangrijke gebeurtenissen en tijdlijn
Ca. 858–824 v.Chr. — Shalmaneser III maakt in zijn veldtochtannalen de vroegste Assyrische vermelding van de Meden
Ca. 700 v.Chr. — Deioces verenigt de Medische stammen en vestigt de hoofdstad in Ecbatana
672 v.Chr. — De Meden nemen deel aan een opstand tegen de Assyrische overheersing
Ca. 625 v.Chr. — Phraortes sneuvelt tegen Assyrië; Cyaxares werpt de Scythische overheersing omver en wordt koning
616 v.Chr. — Nabopolassar van Babylon verslaat het Assyrische leger en begint een invasie van Assyrië
614 v.Chr. — Meden onder Cyaxares veroveren en vernietigen Assur; het Medisch-Babylonische bondgenootschap wordt bezegeld
612 v.Chr. — Meden en Babyloniërs belegeren en vernietigen Nineveh; koning Sin-shar-ishkun wordt gedood
609 v.Chr. — Beleg van Harran; de laatste Assyrische koning Ashur-uballit II wordt verslagen; het Nieuw-Assyrische Rijk houdt op te bestaan
585 v.Chr. — De Slag van de Zonsverduistering beëindigt de oorlog tussen Meden en Lydië; het Medische Rijk bereikt zijn grootste omvang
Ca. 550 v.Chr. — Cyrus de Grote verslaat Astyages; Medië wordt opgenomen in het Achaemenidische Perzische Rijk
Veelgestelde vragen
Wie waren de Meden?
De Meden waren een Iraanstalig volk uit het westelijke Iraanse bergland, met als centrum Ecbatana, het huidige Hamadan. Zij spraken een Noordwest-Iraanse taal die met het Koerdisch verwant was. Onder koning Cyaxares leidden zij de coalitie die het Nieuw-Assyrische Rijk in 612 v.Chr. vernietigde en vestigden zij een van de grote machten van het oude Nabije Oosten.
Waren de Meden voorouders van de Koerden?
De Meden zijn de vaakst aangehaalde oude voorouders van de Koerden. Het sterkste bewijs is taalkundig: zowel Koerdisch als Medisch behoren tot de Noordwest-Iraanse taaltak. Middeleeuwse Armeense en Syrische schrijvers gebruikten «Mede» en «Koerd» door elkaar. Sommige geleerden stellen echter dat het Medische kernland rond Hamadan niet precies met de moderne Koerdischtalige zone samenvalt en dat het Koerdisch mogelijk uit een verwant maar afzonderlijk dialect voortkomt, niet rechtstreeks uit het Medisch.
Hoe vernietigden de Meden het Assyrische Rijk?
Koning Cyaxares reorganiseerde het Medische leger tot een professionele strijdmacht en sloot een bondgenootschap met de Babyloniërs onder Nabopolassar. In 614 v.Chr. namen de Meden de oude Assyrische hoofdstad Assur in. In 612 v.Chr. belegerden en vernietigden de gezamenlijke Medisch-Babylonische troepen Nineveh en doodden de Assyrische koning. In 609 v.Chr. was het laatste Assyrische bolwerk in Harran gevallen.
Is Newroz verbonden met de val van Nineveh?
Newroz is symbolisch met de Medische overwinning op Assyrië verbonden. Het mythologische verhaal van smid Kaveh, die tiran Zahhak omverwerpt en een vrijheidsvuur ontsteekt, resoneert met de historische vernietiging van de Assyrische macht door de Meden. Hoewel het directe historische verband wordt besproken, putten mythe en geschiedenis uit hetzelfde diepe patroon van bergverzet tegen onderdrukking uit de laagvlakte.
Wat gebeurde er met de Meden?
Rond 550 v.Chr. versloeg de Perzische koning Cyrus de Grote de laatste Medische koning Astyages en nam Medië in het Achaemenidische Rijk op. De Meden bleven belangrijk binnen het Perzische stelsel als functionarissen, generaals en bestuurders. Hun taal en culturele invloed leefden voort in het Zagros-bergland en droegen bij aan de vorming van de Koerdische en andere Noordwest-Iraanstalige volken.
Bronnen en verdere literatuur
Herodotus — The Histories («Historiën»), boek I, over de Medische geschiedenis en de opkomst van Cyaxares
Gadd, C.J. — The Fall of Nineveh: The Newly Discovered Babylonian Chronicle No. 21901 («De val van Nineveh: de pas ontdekte Babylonische kroniek»), British Museum, 1923
Encyclopaedia Britannica — de Slag bij Nineveh
Diakonoff, I.M. — Media («Medië»), in Cambridge History of Iran, deel 2, 1985
Dandamayev, M.A. en Medvedskaya, I.N. — Media («Medië»), in Encyclopaedia Iranica, 2006
TheCollector — Medes: The Ancient People Who Took Down the Assyrian Empire («Meden: het oude volk dat het Assyrische Rijk ten val bracht»), 2025
Hassanpour, A. en Sheyholislami, J. — Kurdish Identity, Discourse and New Media («Koerdische identiteit, discours en nieuwe media»), 2012