Hosam al-Din Ali Bitlisi Nurbakhshi (overleden in 1494/95) was een Koerdische soefi-auteur en geleerde, een leidende figuur binnen de Nurbakhshi-orde in Koerdistan en Luristan en de vader van de beroemde Ottomaans-Koerdische historicus Idris Bitlisi. Hij is vooral bekend door zijn bewaard gebleven geschriften en de roem van zijn zoon, al bevestigt de Encyclopaedia Iranica dat hij ook op eigen kracht een belangrijke overdrager van de Nurbakhshi-traditie was.
Inhoudsopgave
Achtergrond en Koerdische identiteit
Achtergrond en Koerdische identiteit
Over Hosam al-Dins jeugd is vrijwel niets bekend. Het artikel van Tahsin Yazici in de Encyclopaedia Iranica merkt op dat er geen biografische bijzonderheden zijn overgeleverd, maar dat zijn werken aantonen dat hij goed opgeleid was en zowel Arabisch als Perzisch vloeiend beheerste. Hij ontleende zijn naam aan Bitlis, de historische Koerdische stad in het huidige Oost-Turkije, waaraan ook zijn zoon zijn naam ontleende. Hij lijkt vooral actief te zijn geweest in de gebieden rond Bitlis en Tabriz en in het bredere Koerdische hoogland.
De Nurbakhshi-orde
De Nurbakhshiyya was een soefi-orde die ontstond als een tak van de Kubrawiyya, de traditie die werd gesticht door de mysticus Najm al-Din Kubra (overleden in 1221). Haar specifieke vorm werd bepaald door Muhammad Nurbakhsh (overleden in 1465), die haar zijn naam gaf en haar eigen karakter vestigde. Hosam al-Din Ali Bitlisi werd een volgeling van Muhammad Nurbakhsh en wordt geacht hem waarschijnlijk uiteindelijk te zijn opgevolgd als het feitelijke hoofd van de orde in de Koerdische en Lurische gebieden.
Volgens Turkse academische bronnen werd hij bevorderd tot khalifa (geestelijk plaatsvervanger) binnen de orde en speelde hij een belangrijke rol bij het verspreiden van de Nurbakhshi-traditie in Koerdistan en Luristan. Hij bouwde een derwisjklooster (tekke) in Tabriz en wijdde een groot deel van zijn leven aan geestelijke begeleiding en onderwijs.
Zijn werken
Hosam al-Din Ali Bitlisi liet vijf gedocumenteerde werken na die in de Encyclopaedia Iranica worden vermeld. In het Perzisch: Sharh-e Golshan-e raz (een commentaar op het mystieke gedicht ‘Rozentuin van het mysterie’), Atwar-e sabʼa-ye qalb (over de zeven stadia van het hart) en Kalemat va Maqalat (uitspraken en besprekingen). In het Arabisch: Jame al-tanzil wa taʻwil (over Koraninterpretatie) en Sharh-e estelahat al-sufiya (een commentaar op soefiterminologie). Deze werken behandelen de kerndisciplines van de soefileer: Koranexegese, mystieke terminologie en spirituele psychologie.
Historische context
Hosam al-Din leefde en werkte tijdens de onrustige laatste eeuw van de Aq Qoyunlu-staat en de opkomst van de Safaviden. Voor de Nurbakhshi-orde in Koerdistan was dit een periode die zorgvuldig manoeuvreren vereiste: de aan het sjiisme verwante spirituele oriëntatie van de orde en haar Koerdische en Lurische basis plaatsten haar in een complexe positie toen de soennitische Ottomaanse en sjiitische Safavidische macht zich vanuit tegenovergestelde richtingen uitbreidden. Hij stierf in Bitlis in 1494/95, in hetzelfde decennium waarin zijn zoon Idris zijn loopbaan aan het Aq Qoyunlu-hof begon.
Nalatenschap
Hosam al-Din Ali Bitlisi’s best gedocumenteerde nalatenschap is zijn zoon. Idris Bitlisi’s volledige naam, Mevlana Hakimeddin Idris Mevlana Hüsameddin Ali-ül Bitlisi, bevat de naam en titel van zijn vader, wat aangeeft dat Hosam al-Dins wetenschappelijke reputatie erkenning en eerbied verdiende. De Nurbakhshi-orde die Hosam al-Din diende, bleef nog generaties na zijn dood belangrijk in Koerdistan, al werd zij in de daaropvolgende eeuwen geleidelijk overschaduwd door de met de Ottomanen verbonden Naqshbandi-traditie.
Veelgestelde vragen
Wie was Hosam al-Din Ali Bitlisi?
Hij was een Koerdische soefi-geleerde en auteur, een leidende figuur van de Nurbakhshi-orde in Koerdistan en Luristan en de vader van de Ottomaanse historicus Idris Bitlisi. Hij stierf in Bitlis in 1494/95.
Wat waren zijn belangrijkste werken?
Vijf werken zijn gedocumenteerd: in het Perzisch Sharh-e Golshan-e raz, Atwar-e sabʼa-ye qalb en Kalemat va Maqalat; in het Arabisch Jame al-tanzil wa taʻwil en Sharh-e estelahat al-sufiya. Alle behoren tot de soefi-wetenschappelijke traditie van Korancommentaar, mystieke terminologie en spirituele ethiek.
Wat was de Nurbakhshi-orde?
De Nurbakhshiyya was een soefi-orde die door Muhammad Nurbakhsh (overleden in 1465) werd gesticht als een tak van de Kubrawiyya. Zij was vooral actief in Koerdistan, Luristan en Azerbeidzjan en had een aan het sjiisme verwant spiritueel karakter dat haar onderscheidde van de overheersende soennitische soefi-ordes uit die periode.
Bronnen
Tahsin Yazici, ‘Hosam al-Din Ali Bitlisi Nurbakhshi’, Encyclopaedia Iranica, deel XII, aflevering 5, p. 490 — de belangrijkste bron voor dit artikel.
Shahzad Bashir, Messianic Hopes and Mystical Visions: The Nurbakhshiya Between Medieval and Modern Islam (Messiaanse verwachtingen en mystieke visioenen: de Nurbakhshiya tussen de middeleeuwse en moderne islam), University of South Carolina Press, 2003.
Wikipedia, ‘Hosam al-Din Ali Bitlisi’, met verwijzing naar Yazici / Encyclopaedia Iranica.