Inleiding
Op 5 juni 1926 ondertekenden Turkije, Groot-Brittannië en het mandaatgebied Irak het Verdrag van Ankara, ook bekend als het Grensverdrag van 1926. Daarmee werd eindelijk de ‘kwestie-Mosul’ opgelost die drie jaar eerder in Lausanne onbeslist was gebleven. Turkije aanvaardde met tegenzin dat het olierijke vilajet Mosul, waar honderdduizenden Koerden woonden, bij Irak zou horen. In ruil ontving Turkije gedurende vijfentwintig jaar 10 procent van de olieroyalty’s die de Iraakse regering ontving. Het Koerdische thuisland werd letterlijk verkocht voor een aandeel in de olie-inkomsten.
Voor het Koerdische volk was het Verdrag van Ankara de laatste nagel aan de doodskist van iedere hoop dat de regeling na de Eerste Wereldoorlog rechtvaardigheid zou brengen. Het Verdrag van Sèvres (1920) had Koerdische autonomie en onafhankelijkheid beloofd. Het Verdrag van Lausanne (1923) had die beloften uitgewist. Nu bepaalde het Verdrag van Ankara de precieze grens die de Koerden in Turkije van de Koerden in Irak zou scheiden: een lijn door het Zagrosgebergte die ruim een eeuw later nog altijd tot de meest betwiste en gemilitariseerde grenzen van het Midden-Oosten behoort.
Inhoud
Wat was het Verdrag van Ankara?
Wat was het Verdrag van Ankara (1926)?
Het Verdrag van Ankara, ook bekend als het Grensverdrag van 1926, werd op 5 juni 1926 ondertekend door Turkije, het Verenigd Koninkrijk en het mandaatgebied Irak. Het loste de kwestie-Mosul op: het geschil over de vraag of het olierijke vilajet Mosul bij Turkije of Irak zou horen, dat door het Verdrag van Lausanne (1923) onbeslist was gelaten. Het verdrag wees Mosul toe aan Irak en legde de grens tussen Turkije en Irak vast langs de ‘Brusselse lijn’, die op 29 oktober 1924 voorlopig door de Volkenbond was vastgesteld.
Aan de vooravond van de Eerste Wereldoorlog telde het vilajet Mosul ongeveer 300.000 Koerden, 170.000 Arabieren en 40.000 Turken, naast gemeenschappen van Assyrische christenen en jezidi’s. Ondanks de overweldigend Koerdische bevolking van het vilajet werd zijn lot bepaald door drie partijen — Turkije, Groot-Brittannië en de door Arabieren geleide Iraakse regering — die geen van alle de Koerdische belangen vertegenwoordigden. De Koerden waren opnieuw het voorwerp van internationale diplomatie in plaats van deelnemers eraan.
Kernpunten
• Het Verdrag van Ankara wees het vilajet Mosul, met zijn Koerdische meerderheid, toe aan Irak. Turkije gaf zijn aanspraak op de regio op in ruil voor 10% van de Iraakse olieroyalty’s gedurende vijfentwintig jaar.
• Er nam geen enkele Koerdische vertegenwoordiger deel aan de onderhandelingen. Het lot van honderdduizenden Koerden werd door Turkije, Groot-Brittannië en Irak bepaald zonder Koerdische inbreng.
• Het verdrag gaf Turkije het recht militair op te treden in het grensgebied als dit gedestabiliseerd raakte. Deze bepaling is herhaaldelijk aangevoerd om Turkse militaire invallen in Iraaks Koerdistan te rechtvaardigen.
• Olie was de doorslaggevende factor. Groot-Brittannië had de olie van Mosul nodig voor zijn strategische belangen en de Turkish Petroleum Company, later de Iraq Petroleum Company, had slechts enkele maanden vóór de ondertekening van het verdrag een concessie voor 75 jaar verworven.
Feiten in het kort
Verdrag: Verdrag van Ankara (Grensverdrag van 1926) Datum: 5 juni 1926 Ondertekenaars: Turkije (Tevfik Rüştü Aras), Verenigd Koninkrijk (Ronald Lindsay), Irak (Nuri al-Said) Type: Grensverdrag Belangrijkste bepaling voor Koerden: het vilajet Mosul met zijn Koerdische meerderheid wordt aan Irak toegewezen; Turkije ontvangt 10% van de Iraakse olieroyalty’s gedurende 25 jaar Grens: de ‘Brusselse lijn’ (vastgesteld op 29 oktober 1924) wordt de grens tussen Turkije en Irak Militaire bepaling: Turkije krijgt het recht militair op te treden in het grensgebied bij destabilisering Olie: de Turkish Petroleum Company bezit een concessie voor 75 jaar (ondertekend in maart 1925); in 1927 wordt bij Kirkuk olie ontdekt Betekenis: bezegelt de verdeling van Noord- en Zuid-Koerdistan tussen Turkije en Irak
Historische context: de kwestie-Mosul
Het vilajet Mosul had tot het Ottomaanse Rijk behoord, totdat Britse troepen het eind 1918 bezetten. Het Verdrag van Sèvres (1920) had rekening gehouden met de mogelijke opname van het vilajet in een onafhankelijk Koerdistan. Maar Sèvres werd nooit uitgevoerd en het Verdrag van Lausanne (1923) liet de kwestie-Mosul onbeslist. Het bepaalde dat de zaak aan de Volkenbond zou worden voorgelegd als Turkije en Groot-Brittannië binnen negen maanden geen overeenstemming konden bereiken.
Van 1923 tot 1926 eiste Turkije herhaaldelijk de soevereiniteit over Mosul op, met geografische, demografische en etnische argumenten. Groot-Brittannië hield vol dat Mosul binnen Irak moest blijven, voornamelijk gedreven door oliebelangen: de Turkish Petroleum Company had een concessie voor 75 jaar verkregen om de olie van Mosul te exploiteren, in maart 1925. De Volkenbond stelde een onderzoekscommissie in die adviseerde dat Irak Mosul moest behouden. Turkije aanvaardde dit besluit met tegenzin door het Verdrag van Ankara te ondertekenen.
De verdragsbepalingen: een grens door Koerdistan
De belangrijkste verdragsbepalingen waren helder: de provincie Mosul zou bij Irak horen. De ‘Brusselse lijn’, een voorlopige grens die de Volkenbond in oktober 1924 had vastgesteld, zou dienen als permanente grens tussen Turkije en Irak. Turkije zou gedurende vijfentwintig jaar 10% van de olieroyalty’s van de Iraakse regering ontvangen als compensatie voor het opgeven van zijn aanspraak. Turkije behield ook het recht om bij destabilisering deel te nemen aan een militair conflict in het grensgebied.
De door het verdrag getrokken grens liep door enkele van de ruigste delen van het Zagrosgebergte, dwars door het hart van door Koerden bewoond gebied. Koerdische gemeenschappen die in deze regio eeuwenlang banden hadden onderhouden, werden nu blijvend gescheiden door een internationale grens. Noordelijke Koerden werden burgers van Turkije, waar hun identiteit zou worden ontkend. Zuidelijke Koerden werden onderdanen van het mandaatgebied Irak, waar beloften over hun autonomie zouden worden gebroken. De grens is sindsdien ‘uiterst ruig en poreus’ gebleven: praktisch oncontroleerbaar en een permanente bron van conflict.
Olie boven Koerdische rechten: het werkelijke betaalmiddel van het verdrag
Het Verdrag van Ankara was in wezen een oliedeal. Groot-Brittannië had de olie van Mosul nodig als brandstof voor zijn marine en zijn wereldrijk. De Turkish Petroleum Company had haar concessie voor 75 jaar verworven in maart 1925, iets meer dan een jaar voordat het verdrag werd ondertekend. In 1927 werd bij Kirkuk olie ontdekt en de eerste belangrijke commerciële exploitatie begon in 1934, met de opening van de oliepijpleiding Kirkuk–Haifa.
Turkijes aanvaarding van het verdrag werd met oliegeld gekocht: 10% van de royalty’s gedurende vijfentwintig jaar, met betalingen die van 1931 tot 1952 regelmatig doorgingen. De Koerdische bevolking van Mosul werd niet gevraagd of zij deel wilde uitmaken van Irak, Turkije of een onafhankelijk Koerdistan. Haar thuisland werd toegewezen aan de staat die de Britse oliebelangen diende en over de prijs werd onderhandeld in termen van olie-inkomsten. De onderzoekscommissie van de Volkenbond had gewezen op de overweldigende Koerdische meerderheid in de regio, maar Koerdische zelfbeschikking werd nooit serieus overwogen. Olie kreeg voorrang boven Koerdische rechten.
Tijdlijn van belangrijke gebeurtenissen
1918 — Britse troepen bezetten het vilajet Mosul.
1920 — Het Verdrag van Sèvres voorziet in aansluiting van de Koerden van Mosul bij een onafhankelijk Koerdistan; het wordt nooit uitgevoerd.
Juli 1923 — Het Verdrag van Lausanne laat de kwestie-Mosul onbeslist.
Oktober 1924 — De Volkenbond stelt de ‘Brusselse lijn’ vast als voorlopige grens tussen Turkije en Irak.
Maart 1925 — De Turkish Petroleum Company verwerft een olieconcessie voor 75 jaar in Mosul.
December 1925 — De Volkenbond wijst Mosul toe aan Irak.
5 juni 1926 — Het Verdrag van Ankara wordt ondertekend; Turkije aanvaardt dat Mosul bij Irak hoort in ruil voor 10% aan olieroyalty’s.
1927 — Bij Kirkuk wordt olie ontdekt; de commerciële exploitatie begint in 1934.
Nalatenschap en betekenis voor de Koerdische geschiedenis
Het Verdrag van Ankara is belangrijk omdat het de scheiding tussen Noord-Koerdistan (Turkije) en Zuid-Koerdistan (Irak) definitief maakte. Waar het Verdrag van Lausanne de grenzen van Turkije had vastgelegd en Koerdistan uit het internationale recht had gewist, bepaalde het Verdrag van Ankara de precieze lijn die de Koerden van Bakur (Noord-Koerdistan) van de Koerden van Başûr (Zuid-Koerdistan) zou scheiden. Deze grens is een van de meest betwiste en gemilitariseerde grenzen van het Midden-Oosten gebleven.
De verdragsbepaling die Turkije het recht gaf militair op te treden in het grensgebied heeft blijvende en verwoestende gevolgen gehad. Turkije heeft zich herhaaldelijk op dit recht beroepen om grensoverschrijdende militaire operaties in Iraaks Koerdistan te rechtvaardigen: van de achtervolging van Koerdische strijders in de jaren 1990 tot de huidige Turkse militaire operaties tegen de PKK in de bergen van Zuid-Koerdistan. De bepaling veranderde de grens tussen Turkije en Irak van een lijn op een kaart in een permanente militaire grens door het Koerdische thuisland.
Het Koerdische gezegde ‘geen vrienden behalve de bergen’ ontstond in deze periode. De Koerden werden geconcentreerde minderheden binnen nieuwe gecentraliseerde staten, die in de praktijk de hele twintigste eeuw een beleid voerden van identiteitsonderdrukking, gedwongen assimilatie en militaire repressie. Onder druk van deze regimes, en soms rechtstreeks door hen aangevallen, vonden de Koerden alleen beschutting in de ruige toppen en ravijnen van de Zagros. Door de grens juist door die bergen vast te leggen, zorgde het Verdrag van Ankara ervoor dat zelfs de bergen werden verdeeld.
Veelgestelde vragen
Wat was het Verdrag van Ankara (1926)?
Een grensverdrag dat Turkije, Groot-Brittannië en Irak op 5 juni 1926 ondertekenden en dat de kwestie-Mosul oploste. Turkije aanvaardde dat het vilajet Mosul met zijn Koerdische meerderheid bij Irak zou horen in ruil voor 10% van de Iraakse olieroyalty’s gedurende vijfentwintig jaar. Het verdrag legde de permanente grens tussen Turkije en Irak door Koerdisch gebied vast.
Waarom gaf Turkije Mosul op?
Turkije kon het besluit van de Volkenbond en de Britse militaire macht in de regio niet aanvechten. Het aanvaardde dat Mosul bij Irak hoorde in ruil voor 10% van de olieroyalty’s, een recht op militair optreden in het grensgebied en genormaliseerde betrekkingen met Groot-Brittannië. De beslissing werd gedreven door oliebelangen en grootmachtpolitiek, niet door het welzijn van de Koerden.
Hoe beïnvloedt dit verdrag de Koerdisch-Turkse betrekkingen vandaag?
De verdragsbepaling die Turkije militaire rechten in het grensgebied geeft, is aangevoerd om herhaalde Turkse militaire invallen in Iraaks Koerdistan te rechtvaardigen, waaronder de voortdurende operaties tegen de PKK. De grens tussen Turkije en Irak blijft een van de meest gemilitariseerde grenzen van het Midden-Oosten en snijdt door Koerdische gemeenschappen die over de grens heen banden onderhouden.
Bronnen en verdere literatuur
Wikipedia — Verdrag van Ankara (1926)
LSE Middle East Centre — Geen vrienden behalve de bergen: Britse bestuurders en de Koerden
EBSCO Research Starters — Verdrag van Ankara
McDowall, D., Een moderne geschiedenis van de Koerden, I.B. Tauris, 2004.