Inleiding
Op 2 september 1192 werd een van de beroemdste verdragen uit de geschiedenis van de kruistochten ondertekend tussen twee mannen wier legenden nog altijd weerklinken: Richard I van Engeland, Leeuwenhart, en Salah ad-Din Yusuf ibn Ayyub, in de westerse wereld bekend als Saladin. Wat vaak wordt vergeten of bewust wordt verhuld, is dat Saladin Koerdisch was. Het Verdrag van Jaffa was meer dan een overeenkomst tussen een christelijke koning en een islamitische sultan. Het getuigde van Koerdisch politiek en militair overwicht in de middeleeuwse wereld: het moment waarop een Koerdische heerser de voorwaarden dicteerde aan de beroemdste krijger-koning van de christenheid.
Het Verdrag van Jaffa beëindigde de Derde Kruistocht, behield de islamitische controle over Jeruzalem en legde een wapenstilstand van drie jaar vast die de Ayyubidische gebieden onder Koerdische leiding in de Levant stabiliseerde. Het is een van de belangrijkste diplomatieke prestaties uit de Koerdische geschiedenis: een bewijs dat Koerdisch leiderschap niet alleen de regionale politiek, maar ook het verloop van de wereldgeschiedenis vormgaf.
Inhoud
Wat was het Verdrag van Jaffa (1192)?
Wat was het Verdrag van Jaffa (1192)?
Het Verdrag van Jaffa was een wapenstilstand die op 2 september 1192 werd ondertekend tussen Saladin (Salah ad-Din Yusuf ibn Ayyub), de sultan van Egypte en Syrië van Koerdische afkomst en stichter van de Ayyubidische dynastie, en Richard I van Engeland (Richard Leeuwenhart), koning van Engeland en leider van de Derde Kruistocht. Het verdrag, waarover met hulp van Balian van Ibelin werd onderhandeld, garandeerde een wapenstilstand van drie jaar tussen de kruisvaarders en de Ayyubidische troepen en beëindigde de Derde Kruistocht.
Volgens de verdragsbepalingen zou Jeruzalem onder islamitische, Ayyubidische controle blijven, maar zouden ongewapende christelijke pelgrims en kooplieden vrije en veilige toegang tot de Heilige Stad krijgen. De kruisvaardersstaten behielden een smalle kuststrook van Tyrus tot Jaffa. De betwiste vesting Ascalon, die Saladin had laten slopen om te voorkomen dat zij in handen van de kruisvaarders viel, moest ontmanteld blijven. Het was een diplomatieke triomf voor Saladin: Jeruzalem bleef in Ayyubidische handen onder Koerdische leiding.
Kernpunten
• Saladin, de stichter van de Ayyubidische dynastie van Koerdische afkomst, onderhandelde als gelijke met de machtigste christelijke koning van Europa en toonde daarmee Koerdisch politiek en militair overwicht.
• Jeruzalem bleef onder Ayyubidische controle met Koerdische leiding. Het voornaamste doel van de Derde Kruistocht was mislukt doordat een Koerdische sultan standhield.
• Het verdrag toonde Saladins legendarische ridderlijkheid: zelfs als overwinnaar verleende hij christelijke pelgrims een veilige doorgang naar Jeruzalem. Daarmee oogstte hij bewondering in zowel de islamitische als de christelijke wereld.
• Het Ayyubidische Rijk, dat Egypte, Syrië, Palestina, Jemen en Irak omvatte, werd gesticht en bestuurd door een Koerdische familie uit Tikrit. Dit verdrag was daarmee een product van Koerdische staatskunst op haar hoogtepunt.
Feiten in het kort
Naam van het verdrag: Verdrag van Jaffa (ook: Verdrag van Ramla) Datum: 2 september 1192 Partijen: Saladin (Salah ad-Din, Koerdische Ayyubidische sultan) en Richard I van Engeland (Leeuwenhart) Type: Wapenstilstand van drie jaar Belangrijkste bepalingen: Jeruzalem blijft onder islamitische controle; christelijke pelgrims krijgen vrije toegang; de kruisvaardersstaten behouden de kuststrook van Tyrus tot Jaffa; Ascalon moet ontmanteld blijven Onderhandelaar: Balian van Ibelin Beëindigd conflict: De Derde Kruistocht (1189–1192) Afkomst van Saladin: Koerdisch, geboren in 1137 in Tikrit, uit de Koerdische stam Rawadiya/Hadhbani Dynastie: Ayyubidisch (Koerdisch), regerend van 1171–1260
Saladin: de Koerdische sultan
Salah ad-Din Yusuf ibn Ayyub, Saladin, werd in 1137 in Tikrit (in het huidige Irak) geboren in een Koerdische familie uit de Rawadiya-tak van de Hadhbani-stam. Zijn vader, Najm ad-Din Ayyub, en zijn oom, Asad ad-Din Shirkuh, waren militaire bevelhebbers in dienst van de Zengidische dynastie in Syrië. Vanuit deze Koerdische militaire familie groeide Saladin uit tot de eerste sultan van Egypte en Syrië. Hij stichtte de Ayyubidische dynastie, heroverde in 1187 Jeruzalem op de kruisvaarders en bouwde een rijk op dat zich uitstrekte van Egypte tot Noord-Irak, het thuisland van zijn Koerdische voorouders.
Saladins Koerdische identiteit is geen kwestie van modern revisionisme: zij staat vast in iedere belangrijke historische bron. Hij was Koerdisch, hij wist dat hij Koerdisch was en de dynastie die hij stichtte was uitdrukkelijk van Koerdische oorsprong. Het Ayyubidische Rijk vertegenwoordigt het hoogtepunt van de Koerdische geopolitieke macht in de middeleeuwse wereld: een Koerdische familie die regeerde van Caïro tot Damascus, van Mekka tot Diyar Bakr. Geen enkele Koerdische heerser vóór of na hem heeft op deze schaal macht uitgeoefend.
De Derde Kruistocht: Europa’s grootste koningen tegen een Koerdische sultan
Saladins herovering van Jeruzalem in oktober 1187, na zijn beslissende overwinning in de Slag bij Hattin, schokte de christenheid en leidde tot de Derde Kruistocht (1189–1192). Drie van de machtigste vorsten van Europa namen het kruis op: keizer Frederik Barbarossa van het Heilige Roomse Rijk, koning Filips II van Frankrijk en koning Richard I van Engeland. Frederik verdronk onderweg; Filips vertrok vroegtijdig na het beleg van Akko. Alleen Richard bleef over om Saladin rechtstreeks uit te dagen.
De daaropvolgende veldtocht was een van de beroemdste militaire confrontaties uit de middeleeuwse geschiedenis. Richard behaalde overwinningen bij het beleg van Akko (1191) en de Slag bij Arsuf (1191), maar bereikte nooit zijn uiteindelijke doel: de herovering van Jeruzalem. Saladins strategische diepte, zijn terreinkennis en zijn vermogen om de samenhang van zijn leger in een uitgestrekt rijk te bewaren, betekenden dat Richard wel veldslagen kon winnen, maar niet de oorlog. De Koerdische sultan beschikte over de middelen, het strategische geduld en de politieke vaardigheid om het langer vol te houden dan zijn tegenstander.
De laatste akte volgde bij de Slag bij Jaffa in augustus 1192. Saladin bestormde de stad, maar Richard deed met een piepkleine strijdmacht een tegenaanval en hield stand. Beide partijen waren uitgeput. Richard leed aan malaria. Saladins leger was oorlogsmoe na jaren van onafgebroken veldtochten. Het was tijd voor diplomatie en het was Saladin die vanuit de sterkere positie onderhandelde.
De verdragsbepalingen: een Koerdische overwinning
De verdragsbepalingen weerspiegelden Saladins overheersende positie. Jeruzalem, het hele doel van de kruistocht, bleef stevig onder Ayyubidische controle. De christelijke kruisvaardersstaten werden teruggebracht tot een smalle kuststrook van Tyrus tot Jaffa. Ascalon, de strategisch cruciale vesting die Saladins verbindingen tussen Egypte en Syrië bedreigde, moest ontmanteld blijven. In ruil stemde Saladin ermee in dat ongewapende christelijke pelgrims en kooplieden Jeruzalem vrij en veilig konden bezoeken.
Deze concessie — zelfs als overwinnaar toegang tot Jeruzalem verlenen — was kenmerkend voor Saladins legendarische grootmoedigheid. Toen hij Jeruzalem in 1187 had heroverd, had hij de christelijke inwoners van de stad gespaard, in scherp contrast met het bloedbad dat de kruisvaarders onder moslims en joden aanrichtten toen zij de stad in 1099 innamen. Zijn ridderlijkheid leverde hem bewondering op in zowel de islamitische als de christelijke wereld en blijft een van de meest geroemde eigenschappen van enige Koerdische heerser uit de geschiedenis.
Zelfs tijdens de oorlog stuurde Saladins broer al-Adil (Saphadin) Richard een uitgerust paard toen het rijdier van de Engelse koning tijdens de strijd gewond raakte: een daad van ridderlijkheid tussen vijanden die in de meeste conflicten ondenkbaar zou zijn geweest. Het Koerdische Ayyubidische hof stelde normen voor eer en gedrag waaraan de kruisvaarderskoninkrijken maar moeilijk konden tippen.
Tijdlijn van belangrijke gebeurtenissen
1137 — Saladin wordt in Tikrit geboren in een Koerdische familie uit de Rawadiya-stam.
1171 — Saladin schaft het Fatimidische kalifaat af en sticht de Ayyubidische dynastie in Egypte.
1187 — Slag bij Hattin; Saladin herovert Jeruzalem na 88 jaar kruisvaardersbewind.
1189 — De Derde Kruistocht begint; Frederik Barbarossa, Filips II en Richard I nemen het kruis op.
1191 — Kruisvaarders nemen Akko in; Richard wint de Slag bij Arsuf.
Augustus 1192 — Slag bij Jaffa; de laatste militaire confrontatie van de Derde Kruistocht.
2 september 1192 — Het Verdrag van Jaffa wordt ondertekend; wapenstilstand van drie jaar; Jeruzalem blijft onder Ayyubidische controle.
4 maart 1193 — Saladin overlijdt in Damascus, nadat hij vrijwel zijn hele vermogen aan liefdadigheid heeft geschonken.
Nalatenschap en betekenis voor de Koerdische geschiedenis
Het Verdrag van Jaffa vertegenwoordigt het hoogtepunt van de Koerdische diplomatieke en militaire macht. Een Koerdische sultan, geboren in een Koerdische familie uit Tikrit en leider van een door Koerden gestichte dynastie, onderhandelde over het einde van de grootste militaire expeditie die de christenheid ooit had ondernomen en won. Jeruzalem bleef in handen van een Koerdische leiding. Het Ayyubidische Rijk, met zijn Koerdische heersersfamilie, bleef de overheersende macht in de Levant.
Saladins Koerdische identiteit is een van de feiten die in populaire geschiedschrijving het meest systematisch worden uitgewist. Hij wordt in zowel westerse als Arabische geschiedschrijving geregeld als ‘Arabisch’ of simpelweg ‘islamitisch’ beschreven, waardoor hem de etnische identiteit wordt ontnomen die iedere primaire bron bevestigt. Hij was Koerdisch. Zijn familie was Koerdisch. De dynastie die hij stichtte was Koerdisch. Het Verdrag van Jaffa was het product van Koerdische staatskunst, Koerdisch militair leiderschap en Koerdische politieke visie.
Het verdrag bevestigde ook Saladins reputatie als voorbeeld van ridderlijk gedrag. Zijn barmhartigheid, vrijgevigheid en bereidheid om toegang tot Jeruzalem te verlenen, zelfs nadat hij de stad militair had veroverd, maakten hem tot een van de meest bewonderde figuren in zowel de islamitische als de westerse traditie. Voor Koerden is Saladin meer dan een historische figuur: hij bewijst dat Koerdisch leiderschap, wanneer het de kans krijgt, niet leidt tot verovering om de verovering zelf, maar tot rechtvaardigheid, verdraagzaamheid en staatskunst van het hoogste niveau.
Veelgestelde vragen
Wat was het Verdrag van Jaffa (1192)?
Een wapenstilstand van drie jaar die op 2 september 1192 werd ondertekend tussen Saladin, de Ayyubidische sultan van Koerdische afkomst, en Richard I van Engeland en die de Derde Kruistocht beëindigde. Jeruzalem bleef onder islamitische controle, terwijl christelijke pelgrims vrije toegang kregen tot de Heilige Stad.
Was Saladin Koerdisch?
Ja. Iedere belangrijke historische bron bevestigt dat Saladin werd geboren in een Koerdische familie uit Tikrit (het huidige Irak), uit de Rawadiya-tak van de Koerdische Hadhbani-stam. Zijn vader Najm ad-Din Ayyub en zijn oom Shirkuh waren Koerdische militaire bevelhebbers. De Ayyubidische dynastie die hij stichtte was uitdrukkelijk van Koerdische oorsprong.
Waarom is dit verdrag belangrijk voor de Koerdische geschiedenis?
Het vertegenwoordigt het hoogtepunt van de Koerdische diplomatieke en militaire macht. Een Koerdische sultan onderhandelde over het einde van de grootste kruistocht, behield Jeruzalem en verwierf het respect van zowel de islamitische als de christelijke wereld. Het Ayyubidische Rijk was de grootste en machtigste staat die ooit door een Koerdische dynastie werd bestuurd.
Bronnen en verdere literatuur
Encyclopædia Britannica — Biografie van Saladin
Wikipedia — Slag bij Jaffa (1192)
Riley-Smith, J., De kruistochten: een geschiedenis, Bloomsbury, 2014.
Axelrod, A. en Phillips, C.L., Encyclopedie van historische verdragen en bondgenootschappen, deel 1, Zenda Inc., 2001.