Inleiding
Op 17 mei 1639 ondertekenden het Ottomaanse Rijk en Safavidisch Iran in Qasr-e Shirin in West-Iran een verdrag dat het lot van Koerdistan voorgoed zou bezegelen. Het Verdrag van Zuhab, ook bekend als het Verdrag van Qasr-e Shirin, beëindigde de laatste van bijna 150 jaar aan onderbroken oorlogen tussen de twee rijken en trok een grens door het Koerdische thuisland. Met kleine wijzigingen bepaalt die grens nog altijd de grenzen van Turkije, Irak en Iran. Het was het verdrag dat de verdeling van Koerdistan blijvend maakte.
Als de Vrede van Amasya (1555) de eerste formele verdeling van Koerdistan was, dan vormde het Verdrag van Zuhab de definitieve bekrachtiging ervan. De vastgelegde grens bracht ongeveer zeventig procent van het Koerdische grondgebied onder Ottomaanse opperheerschappij en de overige dertig procent onder Safavidisch Iran. Geen Koerdische vertegenwoordiger nam aan de onderhandelingen deel. Geen Koerdisch belang werd meegewogen. Twee rijken trokken een lijn door het thuisland van een natie en die lijn is nooit uitgewist.
Inhoud
Wat was het Verdrag van Zuhab?
Wat was het Verdrag van Zuhab?
Het Verdrag van Zuhab werd op 17 mei 1639 ondertekend tussen het Ottomaanse Rijk en Safavidisch Iran in Qasr-e Shirin in West-Iran. Het beëindigde de Ottomaans-Safavidische Oorlog van 1623–1639, de laatste in een reeks verwoestende conflicten tussen beide rijken die vrijwel zonder uitzondering op Koerdisch grondgebied waren uitgevochten. Het verdrag wordt algemeen beschouwd als een consolidatie en definitieve bekrachtiging van de eerdere Vrede van Amasya (1555), waarmee de verdeling van het Nabije Oosten en de Kaukasus tussen de twee machten werd bevestigd.
Volgens het verdrag werd heel Mesopotamië, inclusief Bagdad, onomkeerbaar aan de Ottomanen afgestaan. De Safaviden behielden Azerbeidzjan, Oost-Georgië en de oostelijke Koerdische gebieden, waaronder het emiraat Ardalan. De in Zuhab vastgelegde grens vormde de globale omtrek van de moderne grenzen tussen Iran en de staten Turkije en Irak. Voor Koerdistan betekende dit een blijvende verdeling: zeventig procent van het Koerdische grondgebied kwam onder Ottomaans bestuur en dertig procent onder Iraans bestuur.
Belangrijkste inzichten
• Het Verdrag van Zuhab maakte de verdeling van Koerdistan blijvend. De grens die het tussen Ottomaans en Safavidisch gebied vastlegde, vormt nog altijd de basis van de moderne grenzen tussen Turkije en Iran en tussen Irak en Iran.
• Ongeveer 70% van het Koerdische grondgebied kwam onder Ottomaanse opperheerschappij en 30% onder Safavidisch Iran. Deze verdeling versplinterde het Koerdische politieke, culturele en economische leven.
• Geen Koerdische stem was bij de onderhandelingen aanwezig. Koerdistan werd behandeld als een te verdelen grensgebied, niet als het thuisland van een afzonderlijke natie.
• Het verdrag was het sluitstuk van 125 jaar Ottomaans-Safavidische oorlogen (1514–1639), die vrijwel geheel op Koerdische bodem werden uitgevochten en Koerdische gemeenschappen verwoestten in dienst van imperiale belangen.
Feiten in het kort
Naam: Verdrag van Zuhab (ook: Verdrag van Qasr-e Shirin / Akkoord van het Shirin-paleis) Datum: 17 mei 1639 Partijen: Ottomaanse Rijk (sultan Murad IV) en Safavidisch Iran (sjah Safi I) Type: Vredesverdrag en blijvende grensregeling Belangrijkste bepaling voor Koerden: Blijvende verdeling van Koerdistan — ~70% Ottomaans, ~30% Safavidisch Beëindigd conflict: Ottomaans-Safavidische Oorlog van 1623–1639 Ottomaanse winst: Heel Mesopotamië inclusief Bagdad; West-Koerdistan bevestigd Safavidische winst: Azerbeidzjan, Oost-Georgië, Oost-Koerdistan (inclusief Ardalan) Nalatenschap: De grens vormt de basis van de moderne grenzen tussen Turkije en Iran en tussen Irak en Iran Betekenis: Maakte de verdeling van Koerdistan blijvend
Historische context: 125 jaar oorlog op Koerdische bodem
Het Verdrag van Zuhab vormde het sluitstuk van 125 jaar Ottomaans-Safavidisch conflict, begonnen met de Slag bij Chaldiran in 1514. In deze periode voerden de twee rijken herhaaldelijk oorlog: in 1532–1555, 1578–1590, 1603–1618 en 1623–1639. Het belangrijkste strijdtoneel van ieder van deze conflicten was Koerdistan. Koerdische steden werden belegerd, bezet, verloren en heroverd. Koerdische bevolkingsgroepen werden ontheemd, opgeroepen voor militaire dienst en gedood. Beide partijen buitten de loyaliteiten van Koerdische stammen uit.
De laatste oorlog (1623–1639) brak uit toen de Safavidische sjah Abbas I in 1623 Bagdad en een groot deel van Irak op de Ottomanen heroverde. De Ottomaanse sultan Murad IV begon een grote veldtocht om de stad terug te nemen, die uitmondde in het uitputtende beleg van Bagdad in 1638. Nadat Murad de stad had heroverd, waren beide rijken uitgeput. Het Verdrag van Zuhab was het resultaat: een erkenning door beide partijen dat de grenzen die in meer dan een eeuw oorlogvoering waren ontstaan, een blijvende werkelijkheid waren geworden.
De verdragsvoorwaarden: de blijvende verdeling van Koerdistan
Het Verdrag van Zuhab bevestigde grotendeels de territoriale regelingen van de Vrede van Amasya, met enkele wijzigingen. De Ottomanen behielden heel Mesopotamië, inclusief Bagdad, en hun controle over West-Koerdistan, met Diyarbakır, Van, Mosul, Kirkuk, Sulaymaniyah en de voormalige Koerdische emiraten. De Safaviden behielden Oost-Koerdistan, waaronder het emiraat Ardalan en de door Koerden bewoonde gebieden van West-Iran.
De grens was geen nauwkeurige lijn op een kaart, maar eerder een brede grenszone door de Koerdische bergen en langs het Zagrosgebergte. Pas in de 19e eeuw zou worden geprobeerd haar precies af te bakenen, via verschillende internationale commissies, Britse en Russische bemiddeling en de Verdragen van Erzurum (1823 en 1847). Maar de fundamentele verdeling, de opsplitsing van Koerdistan in een Ottomaans westen en een Perzisch oosten, werd bij Zuhab vastgelegd en is nooit ongedaan gemaakt.
Gevolgen voor Koerdistan: een natie doelbewust verdeeld
Het Verdrag van Zuhab veranderde een omstreden, verschuivend grensgebied in een blijvende internationale grens door het hart van Koerdistan. Koerdische stammen, families en gemeenschappen die eeuwenlang over de hooglanden heen contact hadden onderhouden, werden nu blijvend door een imperiale grens gescheiden. De westelijke Koerden leefden onder een steeds sterker gecentraliseerd Ottomaans bestuur. De oostelijke Koerden werden geregeerd door de Safaviden en hun opvolgers. Elk rijk voerde zijn eigen beleid tegenover de Koerdische identiteit, taal en autonomie.
Het bondgenootschap met de Koerdische adel was essentieel geweest voor de Ottomaanse controle over de pro-Safavidische Turkmeense bevolking van Oost-Anatolië en voor het veiligstellen van de gebieden die later de grenzen van het moderne Turkije zouden vormen. Koerdische militaire steun was onmisbaar voor de Ottomaanse controle over het oosten. Toch telden Koerdische belangen niet mee toen er blijvende grenzen moesten worden getrokken. De Koerden hadden geholpen de Ottomaanse oostgrens op te bouwen en werden er vervolgens achter opgesloten.
Aan de Safavidische kant probeerden opeenvolgende sjahs Koerdische stammenverbonden te beheersen door jonge Koerdische edelen aan het hof op te leiden, Koerden voor de koninklijke garde te rekruteren en afhankelijke betrekkingen te onderhouden met Koerdische emirs, zoals die van de Ardalan-dynastie. Deze maatregelen waren gericht op integratie en controle, niet op autonomie. Oost-Koerdistan onder Iraans bestuur zou een eigen lange geschiedenis kennen van marginalisering, gedwongen assimilatie en onderdrukking van Koerdische politieke ambities.
Tijdlijn van belangrijke gebeurtenissen
1514 — Slag bij Chaldiran; begin van het Ottomaans-Safavidische conflict om Koerdische gebieden.
1555 — Vrede van Amasya; eerste formele verdeling van Koerdistan.
1623 — Sjah Abbas I herovert Bagdad; de laatste Ottomaans-Safavidische oorlog begint.
1638 — Sultan Murad IV herovert Bagdad na een verwoestend beleg.
17 mei 1639 — Ondertekening van het Verdrag van Zuhab; Koerdistan wordt blijvend verdeeld tussen het Ottomaanse en Safavidische Rijk.
1823 & 1847 — De Verdragen van Erzurum proberen de Zuhab-grens nauwkeuriger af te bakenen.
1914 — De Zuhab-grens wordt na werkzaamheden van afbakeningscommissies uiteindelijk als internationale grens erkend.
Nalatenschap en betekenis voor de Koerdische geschiedenis
Het Verdrag van Zuhab is een van de invloedrijkste verdragen uit de Koerdische geschiedenis omdat het de verdeling van Koerdistan blijvend maakte. Iedere latere verdeling van Koerdisch grondgebied, van het Sykes-Picotverdrag tot het Verdrag van Lausanne, bouwde voort op het fundament dat Zuhab had gelegd. De moderne grenzen van Turkije, Irak en Iran die tegenwoordig door Koerdistan snijden, zijn in hun wezenlijke omtrek de grenzen die in 1639 bij Zuhab werden getrokken.
Het verdrag vormt ook de slotakte van een tragedie van 125 jaar. Van Chaldiran (1514) tot Zuhab (1639) was het Koerdische thuisland het belangrijkste slagveld van de Ottomaans-Safavidische rivaliteit. Koerdische steden werden vernietigd, Koerdische bevolkingsgroepen ontheemd en Koerdische politieke autonomie verpletterd. Aan het einde werd Koerdistan blijvend in tweeën gesplitst door een grens die zonder Koerdische instemming was getrokken.
De Koerden worden vaak de grootste staatloze natie ter wereld genoemd. Het Verdrag van Zuhab was het moment waarop die staatloosheid blijvend op de kaart van het Midden-Oosten werd vastgelegd. Inzicht in Zuhab is essentieel om te begrijpen waarom Koerdistan tegenwoordig verdeeld blijft en waarom de Koerdische strijd voor zelfbeschikking geen moderne uitvinding is, maar een reactie op eeuwen van imperiale verdeling die op de vlakten van Chaldiran begon en bij het paleis van Qasr-e Shirin werd bezegeld.
Veelgestelde vragen
Wat was het Verdrag van Zuhab?
Een vredesverdrag dat op 17 mei 1639 werd ondertekend tussen het Ottomaanse Rijk en Safavidisch Iran en het Nabije Oosten blijvend tussen de twee machten verdeelde. Het bevestigde de verdeling van Koerdistan in westelijke, Ottomaanse en oostelijke, Safavidische zones en legde grenzen vast die nog altijd de basis vormen van de moderne grenzen tussen Turkije en Iran en tussen Irak en Iran.
Welke gevolgen had het Verdrag van Zuhab voor Koerdistan?
Het verdeelde Koerdistan blijvend tussen het Ottomaanse en Safavidische Rijk, met ongeveer 70% onder Ottomaanse controle en 30% onder Iran. Koerdische families, stammen en gemeenschappen werden gescheiden door een internationale grens die zonder Koerdische instemming was getrokken. Deze verdeling leeft voort in de moderne grenzen van Turkije, Irak en Iran.
Zijn de moderne grenzen in het Midden-Oosten gebaseerd op het Verdrag van Zuhab?
Ja. De grenzen tussen Turkije en Iran en tussen Irak en Iran zijn in hun wezenlijke omtrek gebaseerd op de grens die in 1639 bij Zuhab werd vastgelegd. Later werd die verfijnd door de Verdragen van Erzurum (1823 en 1847) en internationale afbakeningscommissies. De Zuhab-grens werd in 1914 formeel als internationale grens erkend.
Bronnen en verder lezen
Wikipedia — het Verdrag van Zuhab
Boek van Izady, M., The Kurds: A Concise Handbook, Taylor & Francis, 1992.
Boek van Van Bruinessen, M., Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan, Zed Books, 1992.
Boek van McDowall, D., A Modern History of the Kurds, I.B. Tauris, 2004.
Ates, S., Treaty of Zohab, 1639: Foundational Myth or Foundational Document?, Iranian Studies, deel 52, 2019.