Inleiding
Zembilfiros, “de mandenverkoper”, is een van de geliefdste verhalen uit de Koerdische literatuur: het verhaal van een prins die rijkdom en macht opgaf om bescheiden te leven van het vlechten en verkopen van manden, en die de dood verkoos boven verraad aan zijn geloof. Het is zowel als klassiek Koerdisch gedicht als als levende volkslegende bewaard gebleven.
Waar Mem u Zin en Siyabend u Xece tragedies van liefde zijn, is Zembilfiros een tragedie van deugd. Zijn held wordt niet verleid om een maatschappelijke code te breken, maar een morele. Zijn weigering, zelfs ten koste van zijn leven, heeft hem tot een voorbeeld van vroomheid en integriteit gemaakt dat in heel Koerdistan wordt herinnerd.
Inhoud
Het gedicht, de dichters en het heiligdom
Wat is Zembilfiros?
Zembilfiros (de “mandenverkoper”, ook Zembilfirosh) is een klassiek Koerdisch verhalend gedicht en een volkslegende, toegeschreven aan de dichter Feqiye Teyran en ook bewaard in de mondelinge traditie. Het vertelt over prins Saed, die zijn koninklijke leven opgeeft om als eenvoudige mandenverkoper te leven, en over de edelvrouw wier verlangen naar hem hij afwijst. Hij kiest ervoor te sterven in plaats van zijn geloof te verraden. Het wordt vaak vergeleken met het verhaal van Jozef en de vrouw van Potifar.
Belangrijkste inzichten
Zembilfiros betekent “de mandenverkoper” en is een van de grote verhalen uit de Koerdische literatuur.
De held is prins Saed, die afstand doet van macht om bescheiden te leven van de verkoop van manden.
Een edelvrouw begeert hem, maar uit vroomheid en geloof wijst hij haar af.
Hij kiest voor een dodelijke val in plaats van zijn morele en religieuze overtuigingen te verraden.
Het verhaal weerspiegelt de geschiedenis van Jozef (Yusuf) en de vrouw van Potifar (Zuleikha).
Feiten in het kort
Naam: Zembilfiros (“de mandenverkoper”; ook Zembilfirosh, Zambil Frosh)
Soort: Klassiek Koerdisch verhalend gedicht en volkslegende
Toegeschreven aan: Feqiye Teyran (ook Mela Bate); leeft ook in de mondelinge traditie
Held: Prins Saed, zoon van prins Hassan van Farqin (Silvan), bij Amed
Verhaal: Een prins doet afstand van macht om bescheiden te leven van de verkoop van manden
Conflict: Een edelvrouw begeert hem; uit vroomheid wijst hij haar af
Afloop: Hij valt dood in plaats van zijn geloof te verraden
Parallel: Het verhaal van Jozef (Yusuf) en de vrouw van Potifar (Zuleikha)
Heiligdom: Zijn graf wordt vereerd in Batifa, bij Zakho in Iraaks Koerdistan
Overlevering: Een geliefd Koerdisch verhaal; vond zelfs zijn weg naar de mondelinge religieuze literatuur van de jezidi’s
De prins die manden verkocht
De held van het verhaal is prins Saed, zoon van prins Hassan, die regeerde over de stad Farqin, het huidige Silvan, bij Amed in Noord-Koerdistan. Zijn vader werd herinnerd als een harde, ongeliefde heerser. De jonge prins, die vroom was en zich bezwaard voelde door het hofleven, keerde zich af van de rijkdom en macht die hem door zijn geboorte toekwamen.
Saed verliet het gebied van zijn vader en reisde naar het zuiden, naar de streek Zakho. Daar koos hij het nederigste beroep: hij vlocht manden en verkocht die om zijn brood te verdienen. Daaruit ontstond de naam waaronder iedereen hem kent: Zembilfiros, de mandenverkoper. Door armoede en eerlijke arbeid boven vorstelijke voorrechten te verkiezen, werd hij een figuur van vroomheid en verzaking.
De verleiding en de val
De kern van het verhaal is een beproeving van deugd. Een edelvrouw, in de bekendste versies de echtgenote van de heer van de citadel, ziet de knappe jonge mandenverkoper en wordt verteerd door verlangen naar hem. Zij laat hem bij zich komen en dringt erop aan dat hij aan haar toegeeft. Ze biedt hem alles wat hij had opgegeven. Maar Saed, trouw aan God en zijn eigen integriteit, wijst haar keer op keer af.
Wanneer zij niet wijkt en hij niet langer aan haar kan ontsnappen, kiest de mandenverkoper de dood boven oneer. In de Noord-Koerdische vertellingen werpt hij zich vanuit een hoog raam van de citadel op de rotsen eronder en sterft. Hij geeft zijn leven op in plaats van zijn geloof te verraden en gaat zo van prins naar mandenverkoper naar martelaar van de deugd.
Een verhaal als dat van Jozef
Het verhaal van Zembilfiros behoort tot een familie van verhalen die in het hele Midden-Oosten bekend is. Het weerspiegelt nauw het verhaal van Jozef en de vrouw van Potifar, in de islamitische wereld bekend als Yusuf en Zuleikha. Daarin wijst de mooie en deugdzame Jozef de toenaderingen van de vrouw van zijn meester af en lijdt hij om zijn kuisheid. Dit thema was zeer geliefd onder de Koerden en Zembilfiros is de grote Koerdische belichaming ervan.
Toch geeft het Koerdische verhaal het motief een eigen kleur. De held is geen slaaf, maar een prins die voor armoede heeft gekozen. Zijn weigering houdt evenzeer verband met het afzweren van wereldse macht als met kuisheid. In Zembilfiros worden de verleiding van het vlees en de verleiding van de wereld samen afgewezen.
Het gedicht, de dichters en het heiligdom
Zembilfiros wordt zowel geschreven als gezongen. Een beroemde dichtversie van het verhaal wordt toegeschreven aan de grote mystieke dichter Feqiye Teyran en een andere aan de dichter Mela Bate, terwijl de dengbej het al eeuwen zingend doorgeven. Het verhaal was zo geliefd dat een versie zelfs terechtkwam in de mondelinge religieuze literatuur van de jezidi’s. Daar kreeg het een plaats tussen hun heilige voordrachten, verwant aan de jezidische qewls.
De legende is ook in het land geworteld. Het graf van de mandenverkoper wordt vereerd in Batifa, bij Zakho in Iraaks Koerdistan, waar de graftombe van de prins die mandenverkoper werd tot op de dag van vandaag wordt geëerd. Net als de berg van Siyabend en Xece verbindt het heiligdom het verhaal met een echte plek in het thuisland.
Symboliek
Zembilfiros is een parabel over integriteit. De held doet achtereenvolgens afstand van de drie zaken die de wereld het hoogst waardeert: macht, rijkdom en de bevrediging van verlangen. Door zijn vorstendom op te geven voor het leven van een mandenvlechter, en zijn leven zelf liever dan zijn geloof, belichaamt hij een ideaal van vroomheid en zelfbeheersing dat de Koerdische traditie de hoogste eer bewijst.
Het verhaal heeft ook een stille maatschappelijke scherpte. De deugdzame held is de arme ambachtsman, terwijl verleiding en corruptie in de citadel van de machtigen huizen. In Zembilfiros blijkt ware adel niet in rang te liggen, maar in rechtschapenheid. Die boodschap heeft de mandenverkoper dicht bij het hart van gewone mensen gehouden.
Debatten en misvattingen
Was het de vrouw of de dochter van de heer? De versies verschillen. In de Noord-Koerdische traditie is het meestal de vrouw van de vorst of heer die de mandenverkoper begeert; in sommige zuidelijke vertellingen is het zijn dochter. Zulke variatie is natuurlijk in een verhaal dat eeuwenlang door vele stemmen over een uitgestrekt land is doorgegeven.
Wie schreef Zembilfiros en is het waar? Het gedicht wordt toegeschreven aan Feqiye Teyran en ook aan Mela Bate. Waarschijnlijk heeft meer dan één dichter vormgegeven aan de versies die wij kennen, boven op een nog ouder mondeling verhaal. Volgens de overlevering is het gebaseerd op een echte prins en wordt zijn heiligdom in Batifa aangewezen. Maar net als bij de andere grote Koerdische legendes is de diepste waarheid eerder moreel dan strikt historisch.
Verwante onderwerpen
Mem u Zin: de grote Koerdische tragische liefdesvertelling
Siyabend u Xece: een andere legende die eindigt met een dodelijke val van grote hoogte
Feqiye Teyran: de mystieke dichter aan wie het gedicht wordt toegeschreven
De jezidische qewls: de heilige voordrachten waarin het verhaal terechtkwam
Yusuf en Zuleikha: het Jozefverhaal dat erin weerklinkt
De dengbej: de barden die het verhaal zingend bewaren
Veelgestelde vragen
Wat betekent Zembilfiros?
Zembilfiros betekent “de mandenverkoper” in het Koerdisch. Het is de naam van zowel de legende als haar held, prins Saed, die zijn koninklijke leven opgaf om manden te verkopen.
Wat is het verhaal van Zembilfiros?
Het vertelt over een prins die afstand doet van macht om bescheiden als mandenverkoper te leven. Een edelvrouw begeert hem, maar hij wijst haar uit vroomheid af en kiest de dood in plaats van zijn geloof te verraden.
Waarom wordt Zembilfiros met Jozef vergeleken?
Omdat het het verhaal van Jozef en de vrouw van Potifar (Yusuf en Zuleikha) weerspiegelt, waarin een deugdzame jongeman de toenaderingen van een machtige vrouw afwijst en om zijn kuisheid lijdt.
Wie schreef Zembilfiros?
Een beroemde dichtversie wordt toegeschreven aan de mystieke dichter Feqiye Teyran en een andere aan Mela Bate. Het verhaal leeft ook in de mondelinge traditie en werd door de dengbej gezongen.
Is er een heiligdom voor Zembilfiros?
Ja. Het graf van de mandenverkoper, vereenzelvigd met prins Saed, wordt vereerd in Batifa bij Zakho in Iraaks Koerdistan.
Bronnen en verder lezen
Koerdische folklore — The Kurdish Project
Koerdische geschreven literatuur — Encyclopaedia Iranica
Zanbilfirosh, de mandenverkoper (Neo-Aramese en Koerdische folklore uit Noord-Irak)
Koerdische geschreven literatuur — Kurdish Academy of Language