Inleiding
De qewls zijn de heilige hymnen van het jezidische (Ezidi) geloof: de heilige woorden waarin zijn theologie, zijn kosmologie en de daden van zijn engelen worden overgedragen. Volgens het geloof zijn ze in de oudheid door God geopenbaard. Ze komen het dichtst in de buurt van een heilige schrift binnen het jezidisme, maar gedurende het grootste deel van hun geschiedenis werden ze helemaal niet opgeschreven.
In plaats daarvan werden de qewls in het levende geheugen bewaard en gezongen door een erfelijke groep religieuze zangers, de qewwals. Het jezidisme begrijpen betekent de qewls begrijpen, want het geloof leeft werkelijk in deze hymnen en niet in één enkel heilig boek.
Inhoud
De qewwals: hoeders van het woord
Van mondeling naar schriftelijk
De qewls na de genocide van 2014
Wat zijn de qewls?
Een qewl (van het Arabische qawl, dat ‘woord’ of ‘spraak’ betekent) is een heilige jezidische hymne. Samen vormen de qewls de centrale verzameling jezidische religieuze teksten, die worden beschouwd als goddelijke openbaringen en met diepe eerbied worden behandeld. Ze worden gereciteerd en gezongen, niet gelezen, en bewaren het geloofsverhaal over God, de zeven Heilige Wezens en de schepping van de wereld. Het jezidisme kent geen enkele gebundelde heilige schrift die vergelijkbaar is met de Bijbel of de Koran. De qewls, bewaard in het geheugen, vormen zijn levende heilige woord.
Kernpunten
Qewls zijn de heilige hymnen van het jezidische geloof, die volgens de geloofstraditie door God zijn geopenbaard.
Het woord qewl komt van het Arabische woord voor ‘woord’ of ‘spraak’.
Ze worden uitgevoerd door qewwals, een erfelijke groep religieuze zangers die bekendstaan als ‘beroepsbeoefenaars van het woord’.
Eeuwenlang werden ze uitsluitend uit het geheugen mondeling doorgegeven; pas onlangs zijn ze op schrift gesteld.
De genocide van 2014, die de thuissteden van de qewwals verwoestte, vormde een ernstige bedreiging voor deze kwetsbare mondelinge traditie.
Feiten in het kort
Term: Qewl (meervoud qewls), van het Arabische qawl, ‘woord, spraak’
Wat het is: De heilige hymnen van het jezidische geloof, beschouwd als goddelijke openbaringen
Taal: Kurmanji-Koerdisch (het heilige subdialect, soms Ezdiki genoemd); enkele Arabische teksten uit Beshiqe en Behzane
Uitgevoerd door: Qewwals, een erfelijke groep religieuze zangers (‘beroepsbeoefenaars van het woord’)
Heilige instrumenten: De def (raamtrommel) en de shibab (fluit)
Kerngebied van de qewwals: Beshiqe en Behzane (Bashiqa en Bahzani), twee naburige steden ten oosten van Mosul
Verwante genres: Beyt, qeside, dirozge, du’a (gebed) en chirok (verhaal in proza)
Gelegenheden: Het Feest van de Samenkomst, Nieuwjaar, dorpsfeesten en begrafenissen; de Tawusgeran-processies
Overdracht: Eeuwenlang mondeling en uit het geheugen; pas onlangs op schrift gesteld
Overlevering: Mondelinge heilige traditie die nu wordt vastgelegd en bestudeerd (van mondeling naar schriftelijk)
De qewwals: hoeders van het woord
De qewls zijn toevertrouwd aan de qewwals, een afzonderlijke erfelijke groep binnen de jezidische samenleving, wier naam ‘beroepsbeoefenaars van het woord’ betekent. Zij zijn de hoeders en uitleggers van de heilige traditie en tot voor kort waren zij de enigen die de hymnen in het openbaar uitvoerden. Traditioneel kwamen de qewwals uit twee steden, Beshiqe en Behzane (Bashiqa en Bahzani), naburige nederzettingen ten oosten van Mosul die het hart van hun gemeenschap vormden.
Een qewwal doet meer dan alleen zingen. De hymnen worden gezongen op de klanken van de twee heilige instrumenten van het jezidisme: de def, een grote raamtrommel, en de shibab, een fluit. De ritmes vertragen en versnellen op manieren die voor een buitenstaander vreemd kunnen klinken. Qewwal worden betekent een enorme verzameling heilige verzen erven en uit het hoofd leren: een levenslange discipline die binnen bepaalde families wordt doorgegeven.
De ommegang van de pauw
Een van de belangrijkste taken van de qewwals is de Tawusgeran, de ‘ommegang van de pauw’. In vredestijd trokken zij langs jezidische gemeenschappen die ver van de heilige vallei van Lalish woonden. Zij droegen een sanjak mee: een heilige bronzen standaard, bekroond met de afbeelding van een pauw, het embleem van Tawuse Melek, de Pauwenengel. De aankomst van de sanjak was voor een afgelegen dorp het hoogtepunt van het religieuze jaar.
Tijdens deze bijeenkomsten betuigde de gemeenschap eer aan de standaard, hield de hoofdqewwal een preek en werden de qewls gezongen onder begeleiding van de def en de shibab. Voor jezidi’s die ver van Lalish woonden, was de ommegang van de pauw een van de weinige gelegenheden waarop zij de heilige hymnen überhaupt konden horen. In oorlogstijd reizen de standaarden echter niet.
Vorm, genres en betekenis
De qewl is het centrale genre, maar de jezidische mondelinge traditie kent vele vormen: de beyt en de qeside, de dirozge en de du’a of het gebed, en de chirok, een verhaal in proza. Iedere qewl heeft doorgaans een eigen melodie en veel hymnen zijn bewust raadselachtig. Zij stapelen beelden van lampen en lonten, deuropeningen en één enkel Woord waarvan de betekenis allerminst duidelijk is. Veel jezidi’s zeggen dat zij de klank en heiligheid van de hymnen koesteren, ook wanneer de letterlijke betekenis hun ontgaat.
Hier komen de chiroks in beeld. Deze prozaverhalen begeleiden de hymnen, ontvouwen de mythen achter hun cryptische verzen en verklaren de betekenis van de gelaagde regels. Omdat ze worden verteld in plaats van vastgelegd, verschillen de chiroks per verteller en kunnen zij elkaar zelfs tegenspreken. Zo leeft de betekenis in de uitvoering en de interpretatie, in plaats van in één vaststaande tekst.
Wat de qewls bevatten
De qewls dragen de kern van het jezidische geloof. Ze vertellen over de ene God en de zeven Heilige Wezens, over de daden van heiligen en engelen en over de schepping van de wereld, hetzelfde verhaal dat wordt verkend in de jezidische scheppingsmythe. Ze ordenen ook het religieuze leven: er zijn hymnen en gebeden voor Nieuwjaar, voor begrafenissen, voor het wassen van het gezicht en voor de Pauwenengel zelf.
Afzonderlijke hymnen zijn bij naam bekend. De Hymne van de Rode Woensdag (Qewle Carsema Sor) wordt gereciteerd wanneer vóór het voorjaarsnieuwjaar vuren worden ontstoken op de heilige plaatsen van Lalish. Andere hymnen, zoals de Hymne van sjeik Hesen, worden tijdens bijeenkomsten en aan het graf gezongen. Samen vormen zij een omvangrijke, levende bibliotheek die niet op planken rust, maar in het geheugen van de gelovigen wordt bewaard.
Van mondeling naar schriftelijk
Gedurende het grootste deel van de jezidische geschiedenis werden de qewls nooit aan het papier toevertrouwd. Heilige kennis werd bewaakt en mondeling doorgegeven. Door een langdurige terughoudendheid om de heilige teksten op te schrijven, bleef de traditie volledig voortbestaan via het geheugen en de uitvoering. Dat hield de hymnen levend, maar maakte ze ook kwetsbaar: zij waren afhankelijk van een ononderbroken keten van opgeleide recitatoren.
In de afgelopen decennia is dat begonnen te veranderen. Onderzoekers en jezidische gemeenschappen hebben de hymnen opgenomen, uitgeschreven en vertaald, in verzamelingen van onderzoekers zoals Celil en Celil en Sileman en Cindi, en in het Engels via het werk van Philip Kreyenbroek, Khalil Jindy Rashow en Khanna Omarkhali. Deze ‘schriftwording’, de langzame overgang van mondelinge naar schriftelijke overlevering, bewaart de qewls en verandert tegelijkertijd de manier waarop ze worden behouden.
De qewls na de genocide van 2014
De qewls waren al kwetsbaar. Vóór 2014 schatte de Hongaarse onderzoeker Eszter Spat dat er nog maar ongeveer een dozijn qewwals over waren: een alarmerend dunne draad voor zo’n omvangrijke traditie. Vervolgens begon ISIS in augustus 2014 zijn genocide tegen de jezidi’s en verwoestte Beshiqe en Behzane, juist de steden die het hart van de wereld van de qewwals vormden.
Het verlies van mensenlevens, het uiteenvallen van gemeenschappen door ontheemding en diaspora, en de vernietiging van het thuisland van de qewwals troffen het voortbestaan van de hymnen rechtstreeks. Sindsdien hebben de inspanningen om de qewls vast te leggen en te onderwijzen een nieuwe urgentie gekregen. Jezidi’s werken eraan om te voorkomen dat het heilige woord, na eeuwen van vervolging te hebben overleefd, alsnog voorgoed verloren gaat.
Debatten en misvattingen
Zijn de qewls een jezidische ‘bijbel’? Niet precies. Ze zijn heilig en staan centraal in het geloof, maar vormen een verzameling mondelinge hymnen in plaats van één vaststaand boek. Hun gezag leeft in de uitvoering en in de qewwal-traditie. De gedrukte teksten die soms als jezidische heilige schrift worden voorgesteld, zijn veel minder betrouwbaar dan de qewls zelf.
Zijn ze folklore? Nee. Hoewel ze mondeling en poëtisch zijn, vormen de qewls liturgie en theologie. Ze dragen de heiligste leringen van een levende religie en zijn niet simpelweg volksliederen. Hun moeilijkheid maakt deel uit van hun heiligheid en hun betekenis was traditioneel voorbehouden aan degenen die waren opgeleid om ze uit te leggen.
Verwante onderwerpen
Tawuse Melek: de Pauwenengel wiens standaard de qewwals dragen
De jezidische scheppingsmythe: de kosmologie die de qewls bewaren
De qewwals: de erfelijke zangers van het heilige woord
Lalish: de heilige vallei die het centrum van de jezidische eredienst vormt
Carsema Sor: het jezidische Nieuwjaar, met zijn eigen heilige hymne
De Zeven Engelen van het jezidische geloof
Veelgestelde vragen
Wat zijn de qewls?
De qewls zijn de heilige hymnen van het jezidische geloof, die volgens de geloofstraditie door God zijn geopenbaard. Zij dragen de jezidische theologie en kosmologie en worden gezongen in plaats van gelezen. Ze vormen de centrale religieuze teksten van het geloof.
Wie zijn de qewwals?
De qewwals zijn een erfelijke groep jezidische religieuze zangers, bekend als ‘beroepsbeoefenaars van het woord’, die de qewls uit het hoofd leren en uitvoeren. Zij zijn de hoeders en uitleggers van de heilige traditie en kwamen traditioneel uit de steden Beshiqe en Behzane.
In welke taal zijn de qewls?
Voornamelijk in het Kurmanji-Koerdisch, in het heilige subdialect dat soms Ezdiki wordt genoemd. Sommige religieuze teksten die de qewwals van Beshiqe en Behzane doorgeven, zijn in het Arabisch.
Werden de qewls opgeschreven?
Gedurende het grootste deel van hun geschiedenis niet. Ze werden eeuwenlang mondeling doorgegeven en uit het hoofd geleerd. Pas in de afgelopen decennia hebben onderzoekers en jezidische gemeenschappen ze opgenomen, uitgeschreven en vertaald.
Hoe beïnvloedde de genocide van 2014 de qewls?
Zeer ingrijpend. Zelfs vóór 2014 waren er nog maar weinig qewwals over en de genocide van ISIS verwoestte Beshiqe en Behzane, het hart van hun gemeenschap. Daarmee kwam deze kwetsbare mondelinge traditie ernstig in gevaar en werd het behoud ervan dringend noodzakelijk.
Bronnen en verdere literatuur
Jezidische literatuur — Wikipedia
De jezidische religieuze teksttraditie: van mondeling naar schriftelijk (Omarkhali, 2017)
Muzikale cultuur en de genocide op de jezidi’s — Holocaust Music (ORT)
Liederen uit Sinjar — Lapham’s Quarterly