Inleiding
De jezidische scheppingsmythe is een van de meest eigenzinnige verhalen over het ontstaan van de kosmos binnen de religies van het Midden-Oosten. Zij begint niet met een woord of een leegte, maar met één lichtende parel, door God uit zijn eigen licht gevormd, die de kiem bevat van alles wat zou ontstaan.
Voor de jezidi’s (Ezidi), een oude Koerdische religieuze gemeenschap, is dit heilige geschiedenis, eeuwenlang bewaard in mondeling overgeleverde hymnen. De beelden van de parel, de oervogel, de zeven engelen en de heilige vallei Lalish onderscheiden het jezidische geloof van de scheppingsverhalen van jodendom, christendom en islam en verbinden het juist met de oudere religieuze wereld van Iran en Mesopotamië.
Inhoud
Wat is de jezidische scheppingsmythe?
Het verhaal: van de parel naar de wereld
De heilige teksten en de mondelinge traditie
Wat is de jezidische scheppingsmythe?
De jezidische scheppingsmythe vertelt hoe de ene God, Xwede, het heelal tot stand bracht. God bestaat daarin eerst alleen in een witte parel, schept vervolgens zeven Heilige Wezens en verbrijzelt ten slotte de parel om de zee, de aarde en de hemelen te vormen. Het verhaal verklaart de oorsprong van de wereld, de plaats van de Pauwenengel Tawuse Melek en de afstamming van het jezidische volk zelf.
De belangrijkste punten
Volgens het jezidische geloof schiep God eerst uit zijn eigen licht een witte parel (dur), waarin hij verbleef.
God schiep de Zeven Engelen vóór de wereld; hun leider is Tawuse Melek, de Pauwenengel.
De wereld ontstond toen de parel uiteenspatte en zee, aarde, bergen, zon, maan en sterren vrijkwamen.
God zou in Lalish zijn komen wonen, dat de heiligste plaats voor de jezidi’s blijft.
De jezidi’s voeren hun afstamming terug op Shehid bin Jerr, een zoon van Adam, wat hen als een afzonderlijk volk kenmerkt.
Kerngegevens
Onderwerp: De jezidische scheppingsmythe (kosmogonie)
Traditie: Jezidisme (het Ezidi-geloof)
Vóór de schepping: Enzel, de eeuwigheid vóór de schepping
Eerste schepping: Een witte parel (dur), door God uit zijn eigen licht gemaakt
De vogel: Een oervogel op wiens rug de parel 40,000 jaar rustte
Kerngebeurtenis: De parel spat uiteen en vormt zee, aarde, bergen, zon, maan en sterren
De Zeven Engelen: Vóór de wereld geschapen uit Gods licht; onder leiding van Tawuse Melek
Mensheid: Adam en Eva; de jezidi’s stammen af van Shehid bin Jerr, een zoon van Adam
Heilig centrum: Lalish, waar God zou zijn komen wonen
Overlevering: Mondeling overgeleverde heilige hymnen (qewls); ook in latere, omstreden geschreven teksten (van mondeling naar schriftelijk)
Het verhaal: van de parel naar de wereld
Voordat er iets bestond, was er Enzel, de eeuwigheid vóór de schepping: leegte, zonder orde of vorm. Daaruit bracht God uit zijn eigen zuivere licht een witte parel voort, waarin hij alleen verbleef. Eerst ontstond een innerlijke, verborgen wereld en pas later de zichtbare wereld die wij kennen.
God schiep een grote vogel, plaatste de parel op zijn rug en verbleef daar veertigduizend jaar. Hij schiep ook zeven Heilige Wezens uit zijn eigen licht, aan wie hij alle aangelegenheden van de wereld toevertrouwde. De voornaamste onder hen was Tawuse Melek, de Pauwenengel.
Toen kwam het moment van de schepping. God slaakte een machtige kreet en de parel spatte uiteen. Uit haar binnenste stroomde water dat de zee werd. In een andere vertelling stampte God op de parel: uit het geluid verrezen de bergen, uit het geraas de heuvels en uit de rook de hemel. De bevende zee werd vast en veranderde in de aarde.
Uit de brokstukken van de parel plaatste God de zon en de maan aan de hemel. De kleinere stukken strooide hij als sterren uit om het firmament te versieren. Hij kwam wonen op de heilige berg Lalish, die sindsdien de heiligste plaats in de jezidische wereld is.
Ten slotte kondigde God aan dat hij Adam en Eva zou scheppen, van wie de mensheid zou afstammen. In de jezidische traditie kwam uit Adam alleen een zoon voort, Shehid bin Jerr. Van hem stamde het jezidische volk af, het volk van de Pauwenengel, onderscheiden van de rest van de mensheid.
Oorsprong en geloof
De witte parel en het kosmische ei
De witte parel (dur) staat centraal in de jezidische kosmogonie. Zij bevat alle elementen van het heelal en breekt open om de schepping vrij te laten. Daarmee is zij een versie van het oude ‘kosmische ei’ dat in veel oudere tradities voorkomt, waaronder het zoroastrisme en de religies van India. Dit plaatst het jezidische scheppingsverhaal in een zeer oude Iraanse en Mesopotamische ideeënwereld, in plaats van bij de schepping uit het niets van de abrahamitische geloven.
De Zeven Engelen en Tawuse Melek
Voordat de materiële wereld bestond, schiep God zeven goddelijke wezens, de Zeven Engelen, als uitstralingen van zijn eigen licht. Hij vertrouwde hun alle werkingen van de schepping toe. Hun leider is Tawuse Melek, de Pauwenengel, die werd aangesteld als Gods plaatsvervanger over de wereld. De scheppingsmythe is daarom onlosmakelijk verbonden met de jezidische opvatting van het Zevental: de wereld wordt niet rechtstreeks bestuurd door een verre God, maar via deze zeven Heilige Wezens.
Adam en de oorsprong van de jezidi’s
Net als andere tradities uit de regio kent het jezidische verhaal Adam en Eva, maar het neemt een eigen wending. De jezidi’s geloven dat zij afstammen van een zoon die uit Adam alleen werd geboren, Shehid bin Jerr. Dat onderscheidt hen als een afzonderlijk volk met een eigen heilige afstammingslijn. Dit geloof in een eigen oorsprong is een reden waarom het jezidisme geen bekeerlingen aanvaardt: men wordt als jezidi geboren en wordt het niet later.
Symboliek
Licht is het diepste thema van de mythe. God schept uit zijn eigen licht, de parel straalt ervan en de Zeven Engelen zijn uitstralingen ervan. De schepping is de verspreiding van goddelijk licht in vormen. De parel zelf staat voor eenheid en mogelijkheid: het hele heelal samengebald in één punt voordat het zich opent tot het vele.
Het getal zeven keert met de zeven engelen en de zeven hemelen overal in het jezidische geloof terug. De vier elementen die bij de schepping vrijkwamen, vuur, water, lucht en aarde, worden als heilig beschouwd en mogen niet worden vervuild. De eerbied van jezidi’s voor de zon, waarnaar zij zich bij het gebed richten, vloeit rechtstreeks voort uit dit beeld van een wereld die uit licht is gemaakt.
De heilige teksten en de mondelinge traditie
Veel van wat buitenstaanders over het jezidische scheppingsverhaal weten, komt uit twee korte boeken: de Kiteba Cilwe (Boek der Openbaring) en de Mishefa Res (Zwarte Boek). Onderzoekers zijn het er over het algemeen over eens dat de handschriften die in 1911 en 1913 werden gepubliceerd vervalsingen waren, door niet-jezidi’s gemaakt voor westerse verzamelaars. Toch komt hun inhoud grotendeels overeen met de authentieke jezidische traditie, die vooral voortleeft in de qewls, de heilige mondeling overgeleverde hymnen. De werkelijke hoeders van het scheppingsverhaal zijn niet deze boeken, maar de voordragers die de hymnen generaties lang hebben doorgegeven.
Debatten en misverstanden
Zijn de jezidische ‘heilige boeken’ echt? De beroemde handschriften worden als vervalsingen beschouwd, maar zijn geen zuivere verzinsels. Zij vertellen authentieke jezidische geloofsopvattingen na die in wezen tot de mondelinge traditie behoren. De scheppingsmythe zelf is authentiek; de gedrukte boeken zijn slechts onbetrouwbare getuigen ervan.
Is de jezidische scheppingsmythe eenvoudigweg zoroastrisme? Zij deelt opvallende kenmerken met het zoroastrisme en andere oude Iraanse kosmologieën, vooral het motief van het kosmische ei. Haar taal vertoont daarnaast soefi- en gnostische invloeden. Onderzoekers waarschuwen echter dat het jezidisme niet slechts een overblijfsel van het zoroastrisme is: het is een eigen geloof dat vele draden tot iets eigens verweefde. Ook het etiket ‘zonaanbidders’, soms gebruikt omdat jezidi’s naar de zon gekeerd bidden, mist de kern. Zij vereren de zon als teken van Gods licht, niet als God.
Verwante onderwerpen
Tawuse Melek: de Pauwenengel, leider van de Zeven Engelen
De Zeven Engelen van het jezidische geloof
Shehid bin Jerr: de zoon van Adam en de oorsprong van de jezidi’s
Lalish: de heilige vallei waar God kwam wonen
Qewls: de mondeling overgeleverde hymnen die het scheppingsverhaal bewaren
Sjeik Adi: de heilige die centraal staat in de jezidische heilige geschiedenis
Veelgestelde vragen
Wat is de jezidische scheppingsmythe?
Het is het jezidische verhaal over hoe God de wereld schiep. God vormde eerst een witte parel uit zijn eigen licht, schiep zeven engelen en verbrijzelde vervolgens de parel om de zee, de aarde en de hemelen te maken.
Wat is de witte parel in het jezidische geloof?
De witte parel (dur) is het eerste wat God uit zijn eigen licht schiep en waarin hij verbleef. Toen zij openbrak, kwam de wereld eruit voort, vergelijkbaar met het ‘kosmische ei’ van andere oude tradities.
Wie schiep de wereld volgens het jezidisme?
De ene God, Xwede, is de schepper, maar hij vertrouwt de aangelegenheden van de wereld toe aan zeven Heilige Wezens onder leiding van Tawuse Melek, de Pauwenengel. Via hen ontvouwt de schepping zich.
Waar geloven jezidi’s vandaan te komen?
Volgens de jezidische traditie stammen zij af van Shehid bin Jerr, een zoon die uit Adam alleen werd geboren. Deze eigen afstammingslijn verklaart mede waarom het jezidisme een erfelijke religie is die geen bekeerlingen aanvaardt.
Zijn de jezidische heilige boeken betrouwbaar?
De twee beroemde boeken, de Kiteba Cilwe en de Mishefa Res, zijn alleen bewaard in handschriften die tegenwoordig als vervalsingen worden beschouwd. Hun inhoud weerspiegelt werkelijk jezidisch geloof, maar de authentieke traditie wordt in de mondelinge qewls bewaard.
Bronnen en verdere lectuur
Het jezidische Zwarte Boek — Wikipedia
Tawusi Melek — artikel op Wikipedia
Religie — Yazidi Cultural Heritage
Jezidi’s — Encyclopaedia Britannica
Jezidische scheppingsmythen (primaire tekst) — Stephen Shoemaker