Milletvekilliği ve bakanlığı, 1915 soykırımının örgütlenmesindeki rolüne ilişkin araştırmalarla birlikte okunmalıdır.

Fes, koyu ceket ve dik yakalı gömlek giyen, kıvrık bıyıklı Feyzi Bey’in siyah beyaz portresi
Tarihsiz meclis portresi, TBMM Albümü I, s. 23, Wikimedia Commons üzerinden. Fotoğrafçı bilinmiyor; kamu malı. TBMM parliamentary portrait, via Wikimedia Commons · Public domain.

Meclis ve siyasi yönelim

TBMM Albümü Diyarbakır, 1878 ve anne-baba olarak Emine ile Arif’i kaydeder. Feyzi, babasının ölümünün ardından 1909 ara seçimiyle mebus oldu. Kürt kökeni ulusal kurtuluş programını kanıtlamaz. Doğan’a göre 1913 Hêvî kongresinde öğrencilerin derslerine yönelmelerini istedi ve bağımsız Kürt yönelimine karşı çıktı. Üngör onu İttihat ve Terakki içinde konumlandırır. [1] [2] [3] [4]

1915 üzerine araştırma

Üngör, Feyzi’yi Diyarbakır’daki soykırımın örgütlenmesinde Vali Mehmed Reşid’in önemli işbirlikçisi olarak tanımlar. Tahkik Heyeti içinde adını verir, kuzeni Bekir Sıdkı’nın ağa katılmasını açıklar. Bu kişisel katılım, Kürtlerin farklı tutumlarına ilişkin genel cümlelerle geçiştirilemez. Kuzen, vali ve mebus ayrı kişilerdir; sorumluluk da toplu etnik suçlamaya dönüştürülmemelidir. [4]

Malta ve Ankara

Feyzi 1919’da zulüm ve öldürmelerle ilgili suçlamalar üzerine tutuklandı, Mısır üzerinden Malta’ya götürüldü ve 1921’de kaçtı. Ocak 1922’de Ankara Meclisinin çalışmalarına katılıp Nafia Vekili oldu. Malta’da yargılanmamış olmak mahkeme beraati değildir. Chester sözleşmesi onu özel şirket karşısında Türk hükümetinin temsilcisi olarak adlandırır. Metin planları ve koşulları belgeler; bütün demiryollarının yapılmış olduğunu göstermez. [3] [5] [6]

Cumhuriyet dönemindeki görevler

Meclis kaydı 14 Ağustos–27 Ekim 1923 ve 22 Kasım 1924–3 Mart 1925 dönemlerini verir; kesintisiz bakanlık söz konusu değildir. Milletvekilliği 1927’de sona erdi. Uludağ, 1930’da Fethi Okyar’ın Serbest Cumhuriyet Fırkası ile temaslarını ve 17 Şubat 1933’te İstanbul’da ölümünü belgeler. Sonraki dışlanma, önceki hükümet üyeliğini ortadan kaldırmaz. [5] [7]

Kaynaklar ve ek okumalar

  1. Turkish Grand National Assembly, TBMM Albümü 1920–2010, volume I (2010), p. 23; primary parliamentary biographical record and portrait, including education, family, Ottoman terms and detention.
  2. Kenan Olgun, “Osmanlı Meclis-i Mebusanı’nda Ara Seçimler (1908–1912 Dönemi)”, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi 28/82 (2012); Diyarbakır by-election and reference to the Chamber’s record.
  3. Yalçın Doğan, “Feyzi Bey (Pirinççioğlu) (1878–1933)”, Atatürk Ansiklopedisi (2024); education, Hêvî congress intervention, detention, escape and election as minister.
  4. Uğur Ümit Üngör, “Property and Family: Mobilisation for Violence during the Armenian Genocide”, Tijdschrift voor Sociale en Economische Geschiedenis 10/4 (2013), pp. 97–120, especially pp. 103–105; original historical research on Feyzi, Reshid’s committee and Bekir Sıdkı.
  5. Mekki Uludağ, “Diyarbakır Milletvekili Pirinççizade Feyzi Bey’in Yaşamı ve Faaliyetleri”, Mukaddime 13/2 (2022), pp. 315–339; parliamentary chronology, Malta, 1930 contacts and death. Its favourable assessment is distinguished from the genocide research.
  6. Papers Relating to the Foreign Relations of the United States, 1923, volume II, document 1007: Ottoman–American Development Company to the Secretary of State, 25 July 1923, with translated agreements; primary text naming Feyzi and setting out proposed railway and mining conditions.
  7. Turkish Grand National Assembly, second-term parliamentary activities, Feyzi Bey (Pirinççioğlu), p. 251; separate ministerial periods, committees and proposals.
  8. Pirinççizade Feyzi Bey, unknown photographer, Wikimedia Commons; public-domain parliamentary portrait, sourced to TBMM Albümü, volume I, p. 23.