کارنامەی پەرلەمانی و وەزیریی دەبێت لەگەڵ توێژینەوەی ڕۆڵی لە جینۆسایدی ١٩١٥ بخوێنرێتەوە.

پۆرترێتی ڕەش و سپیی فەیزی بەگ بە فێس، چاکەتی تاریک، یەخەی بەرز و سمێڵی لوولداو
پۆرترێتی بێ‌بەرواری پەرلەمان، ئەلبوومی TBMM I، ل. ٢٣، لە ڕێی ویکیمیدیا کۆمنز. وێنەگر نەناسراوە؛ موڵکی گشتی. TBMM parliamentary portrait, via Wikimedia Commons · Public domain.

پەرلەمان و ئاراستەی سیاسی

ئەلبوومی TBMM دیاربەکر، ١٨٧٨ و ئارفی باوک و ئەمینەی دایک تۆمار دەکات. فەیزی دوای مردنی باوکی لە هەڵبژاردنی ناوەختی ١٩٠٩ بوو بە ئەندام. ڕەچەڵەکی کوردی بەڵگەی بەرنامەی ڕزگاریی نەتەوەیی نییە. بە گێڕانەوەی دوغان، لە کۆنگرەی هێڤیی ١٩١٣ خوێندکارانی بۆ وانەکان هان دا و دژایەتی ئاراستەیەکی سەربەخۆی کوردی کرد. ئونگۆر ئەوی لە ئیتیحـاد و تەڕەقیدا دادەنێت. [1] [2] [3] [4]

توێژینەوەی ١٩١٥

ئونگۆر فەیزی بە هاوکاری گرنگی والی مەحمەد ڕەشید لە ڕێکخستنی جینۆسایدی دیاربەکر دەناسێنێت. ناوی لە لیژنەی لێکۆڵینەوەدا دەهێنێت و ڕاکێشانی بەکر سدقیی ئامۆزای ڕوون دەکاتەوە. ئەم بەشدارییە کەسییە نابێت بە قسەی گشتی دەربارەی هەڵوێستی جیاوازی کوردان بشاردرێتەوە. ئامۆزا، والی و ئەندامی پەرلەمان کەسی جیاوازن؛ بەرپرسیاریش نابێت بگۆڕدرێت بە تاوانی نەتەوەیی گشتی. [4]

ماڵتا و ئەنقەرە

فەیزی لە ١٩١٩ بە تۆمەتی پەیوەندی بە چەوساندنەوە و کوشتنەکان گیرایەوە، بە ڕێی میسر بردرایە ماڵتا و لە ١٩٢١ هەڵهات. لە کانوونی دووەمی ١٩٢٢ بەشداریی کاری ئەنجومەنی ئەنقەرەی کرد و بوو بە وەزیری ئاوەدانکردنەوە. دادگایینەکردنی لە ماڵتا بە مانای بڕیاری بێتاوانی نییە. گرێبەستی چێستەر ئەوی بە نوێنەری حکومەتی تورک لەبەرامبەر کۆمپانیای تایبەت ناو دەبات. دەقەکە پلان و مەرجەکان دەسەلمێنێت، نە تەواوبوونی هەموو هێڵەکان. [3] [5] [6]

پۆستی کۆماری

تۆماری پەرلەمان ماوەکانی ١٤ی ئاب–٢٧ی تشرینی یەکەمی ١٩٢٣ و ٢٢ی تشرینی دووەمی ١٩٢٤–٣ی ئاداری ١٩٢٥ دەدات؛ وەزارەتێکی بێ‌پچڕان نەبوو. ئەندامێتییەکەی لە ١٩٢٧ کۆتایی هات. ئولوداغ پەیوەندییەکانی بە پارتی کۆماریی ئازادی فەتحی ئۆکیار لە ١٩٣٠ و مردنی لە ئیستانبوڵ لە ١٧ی شوباتی ١٩٣٣ تۆمار دەکات. دوورخستنەوەی دواتر بەشداریی حکومەتیی پێشووی ناسڕێتەوە. [5] [7]

سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر

  1. Turkish Grand National Assembly, TBMM Albümü 1920–2010, volume I (2010), p. 23; primary parliamentary biographical record and portrait, including education, family, Ottoman terms and detention.
  2. Kenan Olgun, “Osmanlı Meclis-i Mebusanı’nda Ara Seçimler (1908–1912 Dönemi)”, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi 28/82 (2012); Diyarbakır by-election and reference to the Chamber’s record.
  3. Yalçın Doğan, “Feyzi Bey (Pirinççioğlu) (1878–1933)”, Atatürk Ansiklopedisi (2024); education, Hêvî congress intervention, detention, escape and election as minister.
  4. Uğur Ümit Üngör, “Property and Family: Mobilisation for Violence during the Armenian Genocide”, Tijdschrift voor Sociale en Economische Geschiedenis 10/4 (2013), pp. 97–120, especially pp. 103–105; original historical research on Feyzi, Reshid’s committee and Bekir Sıdkı.
  5. Mekki Uludağ, “Diyarbakır Milletvekili Pirinççizade Feyzi Bey’in Yaşamı ve Faaliyetleri”, Mukaddime 13/2 (2022), pp. 315–339; parliamentary chronology, Malta, 1930 contacts and death. Its favourable assessment is distinguished from the genocide research.
  6. Papers Relating to the Foreign Relations of the United States, 1923, volume II, document 1007: Ottoman–American Development Company to the Secretary of State, 25 July 1923, with translated agreements; primary text naming Feyzi and setting out proposed railway and mining conditions.
  7. Turkish Grand National Assembly, second-term parliamentary activities, Feyzi Bey (Pirinççioğlu), p. 251; separate ministerial periods, committees and proposals.
  8. Pirinççizade Feyzi Bey, unknown photographer, Wikimedia Commons; public-domain parliamentary portrait, sourced to TBMM Albümü, volume I, p. 23.