Kürtçe Hewlêr denen Erbil; eski Arbela, Orta Çağ himayesi, Osmanlı mahalleleri ve modern yerinden edilmelerle biçimlendi. Tarihi kaleden çevredeki ovaya uzanır.

Erbil Kalesi’nin uzun ev sırası otlu höyük üzerinde yükselirken aşağıdaki sokakta otomobiller ve yayalar görülüyor
Erbil Kalesi ve çevre sokak, 3 Mayıs 2018. Sarbast.T.Hameed, CC BY-SA 4.0. Tarihli kent görünümü. Sarbast.T.Hameed · CC BY-SA 4.0.

Hewlêr ve ova

Erbil, Kürtçe Hewlêr, Irak Kürdistan Bölgesi’nin başkentidir; Bakanlar Kurulu buradadır. [1] Erbil Ovası Arkeolojik Araştırması Yukarı ve Aşağı Zap arasını inceler. Kent, vilayet ve araştırma sahası farklı coğrafi birimlerdir; nüfus ve alanları aynı değildir. [2]

Arbela ve İştar

Hansman, Arbela’yı Asur Arbailu’suyla ilişkilendirir ve doğu–batı, kuzey–güney yollarının kavşağında anlatır. Kraliyet yazıtları kenti Erbil’in Hanımı İştar’la, önemli bir dinî merkez olarak bağlar. Yazılı adlar, gömülü tabakalar ve ayakta duran yapılar farklı kanıt türleridir. [3]

Höyüğün ötesindeki arkeoloji

2021 raporu yedi saha sezonunda 728 yer kaydeder. Yüzey toplama, tarihî hava ve uydu fotoğrafları, haritalama ve drone ölçümü birleştirilir. MÖ dördüncü binyıl Uruk malzemeli yerleşimleri, Tunç Çağı kentleri ve geç Sasani ya da erken İslam döneminin geniş ama seyrek yerleşimleri bulunmuştur. [2] Kent büyümesi ve yollar arkeolojik çevreyi tehdit eder. Ova bulguları kalenin kesin kuruluş tarihini veya her tabakada kesintisiz yaşamı kanıtlamaz. [2]

Kökböri’nin şehri

Bezer, Kökböri’nin Erbil’deki son yönetimini 1190–1233’e tarihler. Hayatı Selahaddin ve bölgesel hanedanlarla bağlantılıydı. Surların, sokakların onarımı, pazar, hastane, medrese ve korunmaya muhtaçlara yardım kurumları anlatılır. [4] Büyük mevlidler âlim ve ziyaretçileri çekti; daha önce Kahire’de Fatımi kutlamaları vardı. 1233’te ölümü, erkek halefinin bulunmaması ve vasiyetiyle toprakları Abbasi halifesine geçti. [4]

Osmanlı kalesini okumak

UNESCO kaleyi 2014’te listeledi. Değerlendirme arkeolojik birikimi ve ana kapıdan yayılan Osmanlı sokak ve çıkmazlarını vurgular. On dokuzuncu yüzyıl ev cepheleri önceki tahkimatın yerini almıştır. [5] İkamet hayatındaki kesinti de belirtilir. Koruma eski sakinlerin kaleyle ve çevredeki kentle bağını içerir. Eskilik kanıtlarla anlatılmalı; dünyanın en eski kenti iddiasında kesinlikten kaçınılmalıdır. [5]

Ankawa ve 2014 göçü

Ankawa kurumları 2014 IŞİD saldırısında Musul ve Ninova Ovası’ndan kaçanları ağırladı. Keldani Başpiskoposluğunun 2014–2020 yardım kaydı kiliselerin barınmaya açılmasını, yiyecek ve yatak dağıtımını, gönüllü sağlık hizmetini anlatır. [6] Kira desteği, yerinden edilen çocukların okulları ve Hamdaniye Üniversitesi’nin geçici mekânları da kaydedilir. Bunlar yardım sağlayanın kayıtlarıdır; Erbil veya Ankawa’nın güncel nüfus sayımı değildir. [6]

Ankawa’daki Aziz Yusuf Keldani Katolik Kilisesi; haç, açık taş cephe, yuvarlak pencereler ve desenli metal kapı
Aziz Yusuf, Ankawa, 13 Mayıs 2018. Levi Clancy, CC0. Sonraki tarihli kilise görünümü; 2014 acil durum fotoğrafı değildir. Levi Clancy · CC0.

2017 referandumu

Ján Kubiš, 22 Kasım 2017 Güvenlik Konseyi brifinginde 25 Eylül’de Bölge ve tartışmalı alanlarda yapılan referandumu anlattı. Kerkük’te 16 Ekim’den başlayan federal operasyonları ve yeni yerinden edilmeleri kaydetti. [7] Brifing 20 Kasım Federal Yüksek Mahkeme kararının referandumu anayasaya aykırı bulup sonuçlarını iptal ettiğini aktarır. Havalimanı, maaş, bütçe ve petrol müzakereleri de yer alır. Bu tarihli kriz anlatısı, sonraki her gelişmeyi kapsamaz. [7]

Koruma ve yaşayan kent

UNESCO Ekim 2025’te KAR New Ventures Limited’den 10 milyon dolarla yeni kale girişimini duyurdu. Koruma, rehabilitasyon, erişim ve kültürel katılım program hedefleriydi; bütün yapıların bittiğinin kanıtı değildi. Sakinlerin kaleyle bağı yaşayan kent tarihinin parçasıdır. [8]

Kaynaklar ve ek okumalar

  1. Kurdistan Regional Government, official government site and Council of Ministers address in Erbil; consulted 23 October 2026.
  2. Jason Ur et al., “The Erbil Plain Archaeological Survey: Preliminary Results, 2012–2020,” Iraq 83 (2021), pp. 205–243; author’s published abstract and p. 238 on threats to the landscape.
  3. John F. Hansman, “Arbela,” Encyclopaedia Iranica II/3 (1986), pp. 277–278; opening paragraphs on names, routes and Ishtar.
  4. Gülay Öğün Bezer, “Kökböri,” TDV İslâm Ansiklopedisi (2002): rule at Erbil, institutions, Mawlid and succession.
  5. UNESCO World Heritage Centre, Erbil Citadel: 2014 inscription and statement of Outstanding Universal Value, urban form and residential discontinuity.
  6. Ankawa Humanitarian Committee, “The Chaldean Archdiocese of Erbil: A Journey of Faith and Service Since 2014,” account of relief programmes, 2014–2020.
  7. Ján Kubiš, UN Security Council briefing, 22 November 2017: referendum, federal operations, court decisions and negotiations.
  8. UNESCO, “UNESCO launches new initiative to revitalize Erbil Citadel World Heritage Site,” October 2025; announcement of funding and programme aims.