گۆڤاری مێژووی کورد
1586 وتار بە سۆرانی بەردەستە.
بەشداریی ژنانی کورد لە مێژوودا زۆرجار پشتگوێ خراوە. ژیان و ڕۆڵی ئەم ژنانە لە پاراستنی کولتوور و میرات، پەروەردە، بەشداریی سیاسی و خۆڕاگریی کۆمەڵگەکانی کوردستاندا بناسە.
وتارەکە بخوێنەوە
پەیوەندیی کوردەکان و دراوسێکانیان بە درێژایی مێژوو لە ئاڵوگۆڕی کولتووری، ململانێ و خەبات بۆ دانپێدانان و خۆبەڕێوەبردن پێکهاتووە. ئەم وتارە ئەو پەیوەندییە و ڕۆڵی کەسایەتییە گشتی و مێژووییەکانی کورد دەخاتە ڕوو.
وتارەکە بخوێنەوە
هەوڵی گەلی کورد بۆ خۆبەڕێوەبردن بەشێکی گرنگە لە مێژووە ئاڵۆزەکەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست. ململانێکانی کورد، کە زیاتر لە سەدەیەک دەگرنەوە، ڕیشەیەکی قووڵیان لە مێژووە دەوڵەمەندەکەیاندا هەیە و بزووتنەوە مێژووییە جیاوازە کوردییەکان و دەستپێشخەرییە دیپلۆماسییەکان دەگرنەوە کە شێوەیان بە ناسنامە و ئاواتەکانیان داوە. لەم وتارەدا پاشخانی مێژوویی ئەم ململانێیانە، کەسایەتییە بەرچاوە کوردەکان و خۆڕاگریی کولتوور و میراتی کوردستان دەخەینە ڕوو...
وتارەکە بخوێنەوە
کۆماری کوردی ساڵی 1946 وەک بەشێکی هەستبزوێنی مێژووی کورد دەردەکەوێت و ئاواتەکانی گەلی کورد بۆ مافی دیاریکردنی چارەنووس و سەربەخۆیی نیشان دەدات. ئەم کیانە سیاسییە کورتخایەنە، سەرەڕای تەمەنی کورتی، گرنگ بوو و جەخت لە ئاڵۆزییەکانی ناسنامە و کولتووری کورد و هەوڵی دێرینی بۆ خۆبەڕێوەبردن دەکاتەوە. لەم وتارەدا پێکهاتن، ئاستەنگ و میراتی کۆماری کوردی دەخەینە ڕوو و لە باسەکەماندا تێڕوانین بۆ کەسایەتییە بەرچاوە کوردەکان دەخەینە بەر باس...
وتارەکە بخوێنەوە
فەزڵی کوڕی شاووری کوڕی مەنووچەهر کەسایەتییەکی بەرچاو بوو لە جیهانی ئیسلامیی سەدەکانی ناوەڕاستدا. لە نزیکەی ساڵی 1125 تا 1130 میری شەددادیی ئانی بوو و سەردەمی فەرمانڕەواییەکەی بە دەستکەوتی سەربازی و پابەندبوونێکی بەرچاو بە مافەکانی دانیشتووانە مەسیحییەکانی ناوچەکەی ناسرابوو. ئەم بابەتەی بلۆگ لە ئاڵۆزییەکانی فەرمانڕەواییەکەی دەکۆڵێتەوە، لە سەرکەوتنە بەرچاوەکانییەوە تا کۆتاییە تراژیدییەکەی، و ئەو میراتە بەردەوامە دەخاتە بەر باس کە بەجێی هێشت. ژیانی سەرەتایی و پاشخان: فەزڵ لە سەردەمێکی ئاڵۆزی مێژووی ناوچەکەدا لەدایک بوو.
وتارەکە بخوێنەوە
نەتەوەخوازیی کورد لە سەدەی 20دا ڕۆڵێکی بنەڕەتی لە پێکهێنانی دیمەنی جیۆسیاسیی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست گێڕاوە. ئەم نەتەوەخوازییە مێژووێکی دەوڵەمەندی کورد، ناسنامەی کولتووری و ئامانجە سیاسییەکان دەگرێتەوە کە بە درێژایی دەیەکان پەرەیان سەندووە. تێگەیشتن لە گرنگیی نەتەوەخوازیی کورد هەم ئاواتەکانی گەلی کورد دەخاتە بەرچاو و هەم ململانێ و خۆڕاگرییان بەرامبەر سەختییەکان دەنوێنێت. ئەم وتارە بە وردی لە بزووتنەوە مێژووییەکان دەکۆڵێتەوە...
وتارەکە بخوێنەوە
لیژنەی تایبەتی سەعد هەنگاوێکی گرنگە بۆ چارەسەرکردنی ئەو کێشانەی کۆمەڵگەی کورد ڕووبەڕوویان دەبێتەوە. ئەم لیژنەیە، کە بە شێوەیەکی سەربەخۆ دامەزراوە، بووەتە لایەنێکی سەرەکی لە داکۆکیکردن لە ماف، کولتوور و میراتی گەلی کورد. لەم وتارەدا کاریگەرییەکەی لەسەر مێژووی کورد، بەشدارییە بەرچاوەکانی کەسایەتییە ناسراوە کوردەکان و ڕۆڵە بنەڕەتییەکەی لە باشترکردنی کولتوور و میراتی کوردستان دەخەینە ڕوو.
وتارەکە بخوێنەوە
ئەحمەد کوڕی یوسف کوڕی ئەزرەقی فارقی ڕەنگە بۆ زۆر کەس ناوێکی ناسراو نەبێت، بەڵام ڕۆڵێکی گرنگی لە داڕشتنی تێگەیشتنمان لە سەدەی 12دا بینی. ئەو لە دەوروبەری ساڵی 1116دا لە مەیافارقین، کە سیلوانی ئەمڕۆیە، لەدایک بوو و خۆی وەک مێژوونووسێکی دیار جێگیر کرد. بەرهەمە دیارەکەی، Ta'rikh Mayyafariqin wa-Amid («مێژووی مەیافارقین و ئامەد»)، هەر سەرچاوەیەکی بنەڕەتییە بۆ مێژوونووس و زانایان. ئەم وتارە ژیان، ئەزموون و میراتی بەردەوامی فارقی دەکۆڵێتەوە و کاریگەریی بەرهەمەکەی دەخاتە ڕوو.
وتارەکە بخوێنەوە
دیمەنی جیۆسیاسەتی هاوچەرخ زۆرجار بە خاڵەکانی وەرچەرخانی مێژوو دادەڕێژرێت، و یەکێک لە گرنگترین بەشەکانی مێژووی کورد لە جەنگی جیهانیی یەکەمدا ڕووی دا. ئەم ململانێیە هەم پێکهاتەکانی دەسەڵاتی جیهانیی لە نوێوە پێناسە کردەوە و هەم کاریگەریی قووڵی لەسەر گەلی کورد و ئاواتەکانی بەجێ هێشت. لەگەڵ سەرهەڵدان و ڕووخانی نەتەوەکان، خەونی دەوڵەتێکی کوردیی خۆبەڕێوەبەر لە پاشخانی خەباتی سەردەمی جەنگدا ڕوونتر دەردەکەوت. ئەم وتارە ڕۆڵی کەسایەتییە مێژووییە کوردەکان دەکۆڵێتەوە...
وتارەکە بخوێنەوە
فیروزشای زەڕین کۆلاه ناوێکە کە لە مێژووی هەردوو کولتووری کوردی و ئێرانیدا گرنگییەکی بەرچاوی هەیە. وەک کەسایەتییەکی سەرەکی لە ڕەچەڵەکی بنەماڵەی سەفەویدا، ڕۆڵێکی بنەڕەتیی لە داڕشتنی مێژووی ئێراندا بینی. وەک باوباپیرێکی دێرینی سەرکردە کاریگەرەکانی ئیسلامی شیعە، میراتی فیروزشا بە خودی بناغەی سەردەمی سەفەوی گرێدراوە. ئەم وتارە بە لێکۆڵینەوە لە ڕەچەڵەک، کۆچکردن و کاریگەریی بەردەوامی ڕەچەڵەکەکەی گرنگیی مێژوویی ئەو دەخاتە ڕوو.
وتارەکە بخوێنەوە
فەخروننیسا شەهدە ئوم محەممەدی بەغدادی، کە بە شەهدەی بەغدادی دەناسرێت، وەک کەسایەتییەکی پێشەنگی سەدەی 11 دەدرەوشێتەوە. دەستکەوتە ناوازەکانی وەک زانا، فەرموودەناس و خۆشنووس هەم سەردەمەکەی داڕشت و هەم تا ئەمڕۆ زانایان و خولیایانی مێژووی ئیسلامی هان دەدات. ئەم وتارە ژیان و بەرهەمەکانی و کاریگەریی گرنگی لەسەر هاوسەردەمەکانی و نەوەکانی دواتر دەخاتە بەر لێکۆڵینەوە. سەرەتای ژیان و فێربوون: فەخروننیسا شەهدە لە سەرەتای سەدەی 11دا لە شاری دینەوەری ئێران لەدایک بوو.
وتارەکە بخوێنەوە
ئیمپراتۆریی عوسمانی، یەکێک لە بەهێزترین ئیمپراتۆرییەتەکانی مێژوو، کاریگەریی قووڵی لەسەر گرووپە نەتەوەییە جۆراوجۆرەکانی ناو خاکە بەرفراوانەکەی هەبوو، لەوانە کوردەکان. تێگەیشتن لە پەیوەندیی ئاڵۆزی نێوان ئیمپراتۆریی عوسمانی و کۆمەڵگەی کوردی دیدێکی بەسوود دەربارەی مێژووی کورد دەبەخشێت، چونکە هەم دیمەنی سیاسی و هەم کولتوور، نەریت و ناسنامەی گەلی کوردی داڕشت.
وتارەکە بخوێنەوە
باز حەربوختی، کە بە ئەبوو عەبدوڵڵا حوسێن کوڕی دۆستەک حەربوختی یان بە کورتی باز دەناسرێت، یەکێکە لە گرنگترین کەسایەتییەکانی مێژووی کورد. وەک سەرکردەیەکی بنەڕەتیی میرنشینی مەروانی، بەشدارییەکانی بۆ تێگەیشتن لە پێکهاتە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکانی ئەو سەردەمە زۆر گرنگن. ئەم وتارە گەشتی ژیانی باز، سەرکردایەتی و کاریگەریی بەردەوامی لەسەر هۆزە کوردییەکان و میرنشینی مەروانی دەخاتە بەر لێکۆڵینەوە. سەرەتای ژیان و پاشخان: ئەگەری هەیە باز لە نزیک حیزان لەدایک بووبێت، ناوچەیەک کە لە مێژووی هۆزایەتیی کورددا شوێنێکی ناوەندی هەیە.
وتارەکە بخوێنەوە
چیرۆکی عەشیرەتە کوردییەکان تابلۆیەکی سەرنجڕاکێشە کە بە دەزووە دەوڵەمەندەکانی مێژوو، کولتوور و خۆڕاگریی کورد چنراوە. ئەم عەشیرەتانە، کە زۆرجار ڕۆڵیان بە کەم گیراوە، لە داڕشتنی دیمەنی جیۆسیاسیی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا ڕۆڵێکی بنەڕەتییان بینیوە و شوێنەواریان لە دیپلۆماسی و بزووتنەوە کۆمەڵایەتییەکاندا بەجێ هێشتووە. ڕێڕەوی گەلی کورد هەم هەوڵیان بۆ ناسنامە و هەم کاریگەریی بەردەوامیان لەسەر پەیوەندییە ناوچەییەکان دەنوێنێتەوە.
وتارەکە بخوێنەوە
گەلی کورد مێژوویەکی سەرنجڕاکێش و ئاڵۆزی هەیە کە بۆ هەزاران ساڵ پێش ئێستا دەگەڕێتەوە. بە تایبەتی سەدەکانی ناوەڕاست سەردەمێکی گرنگ بوون، کە بە سەرهەڵدانی دەوڵەتە بەهێزە کوردییەکان، کەسایەتییە گشتییە کاریگەرەکانی کورد و پێشهاتە کولتوورییە زیندووەکان ناسراون؛ پێشهاتەگەلێک کە بۆ سەدەکانی دواتر ناوچەکەیان داڕشت. ئەم وتارە گرنگیی مێژوویی کورد لە سەدەکانی ناوەڕاستدا دەخاتە بەر لێکۆڵینەوە و ڕۆڵیان لە بوارە سیاسی، کولتووری و کۆمەڵایەتییەکاندا دەخاتە ڕوو.
وتارەکە بخوێنەوە
زمانی کوردی هێمایەکی بەهێزی ناسنامەی گەلی کوردە. ئەم زمانە کە مێژووە دەوڵەمەندەکەی کورد دەردەخات، هەم وردەکارییە کولتوورییەکان دەپارێزێت و هەم پەیوەندی و هەستی سەر بە کۆمەڵگەبوون ئاسانتر دەکات. لە جیهانێکدا کە زۆرجار هەوڵی لاوازکردنی ناسنامە نەتەوەییەکان دەدات، زمانی کوردی وەک هێزێکی خۆڕاگری دەردەکەوێت، بۆشاییەکانی مێژوو پڕ دەکاتەوە، دەربڕین ئاسانتر دەکات و هەستی سەر بە کۆمەڵگەبوون جێگیر دەکات. ئەم وتارە ڕۆڵە بنەڕەتییەکەی زمانی کوردی دەخاتە بەر لێکۆڵینەوە…
وتارەکە بخوێنەوە
فەزڵی کوڕی شاوور، کە بە فەزڵی دووەمیش ناسراوە، ڕۆڵێکی چارەنووسسازی لە مێژووی بنەماڵەی شەددادیدا گێڕا و لە ساڵی 1067 تا 1073 فەرمانڕەوایی کرد. ئەو کوڕی ئەبولئەسوار شاووری کوڕی فەزڵ بوو و سەردەمی فەرمانڕەواییەکەی بە پێشهاتە گرنگەکان لە دەوڵەتی شەددادیدا ناسراوە. لەم وتارەدا ژیان، دەستکەوت و ئەو ئاستەنگانەی ڕووبەڕووی بووەوە دەخەینە بەر لێکۆڵینەوە تا بارودۆخی سیاسی و کولتووریی سەردەمەکەی ڕوون بکەینەوە…
وتارەکە بخوێنەوە
کوردستان، خاکێک کە مێژووی کورد لە ناخیدا ڕەگی داکوتاوە، لە مێژە بە کولتوورە زیندووەکەی، نەریتە دەوڵەمەندەکانی و ڕۆحی خۆڕاگریی خەڵکەکەی ناسراوە. لە ناوەندی ئەم چیرۆکە فراوان و ئاڵۆزەدا ئەو شانشینە کۆنانە هەن کە بنەمای ناسنامەی نوێی کوردیان دانا. لەم وتارەدا شانشینە کۆنەکانی کوردستان و بەشدارییەکانیان دەخەینە بەر لێکۆڵینەوە و باس لە کاریگەرییان لەسەر کولتوور و سیاسەتی ناوچەکە بە درێژایی مێژوو دەکەین.
وتارەکە بخوێنەوە
گەلی کورد، کە گەلێکی ڕەسەنی ناوچە شاخاوییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستە، مێژوویەکی دەوڵەمەند و ئاڵۆزی هەیە کە بۆ هەزاران ساڵ پێش ئێستا دەگەڕێتەوە. ناسنامەی ئەم گەلە بە وردی لەگەڵ پێکهاتەی ئەو ناوچانەی تێیاندا نیشتەجێیە بە یەکەوە چنراوە؛ ناوچەیەک کە بەشێک لە تورکیا، ئێران، عێراق و سووریای ئەمڕۆ دەگرێتەوە. لەم وتارەدا مێژووی کورد، کەسایەتییە مێژووییە گرنگەکان و کولتوور و میراتی کوردستان دەخەینە بەر لێکۆڵینەوە…
وتارەکە بخوێنەوە
تابلۆی مێژووی کورد دەوڵەمەندە و بە چیرۆکەکانی بەردەوامی و خۆڕاگری و میراتی کولتووریی قووڵ چنراوە. بە درێژایی سەدەکان، گەلی کورد لە نێو چالشەکانی ناکۆکی و داگیرکاری و دابەشبووندا ناسنامەی خۆی پێک هێناوە. ئەو وانانەی لە ئەزموونەکانیانەوە وەرگیراون، هەم بۆ خودی گەلی کورد بەنرخن و هەم وەک ڕێنیشاندەرێک بۆ کۆمەڵگەکانی ئەمڕۆ کار دەکەن کە مامەڵە لەگەڵ دیمەنە ئاڵۆزە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکان دەکەن. لەم وتارەدا، لە وانە گرنگە وەرگیراوەکان...
وتارەکە بخوێنەوە
ئیمامزادە چەهارمەنار لە تەورێز تەنها گۆڕستانێک نییە؛ بەڵکو شوێنەوارێکی مێژوویی و کولتووریی دەوڵەمەندە. شوێنی ئارامگرتنی کۆتایی فەرمانڕەوایانی ڕەوادییە، لەوانە ئەبو مەنسور وەهسوودانی بەرچاو. بە لێکۆڵینەوە لە ژیانی وەهسوودان و گرنگیی ئەم گۆڕستانە، بەشێکی سەرنجڕاکێشی مێژووی ئازەربایجان ئاشکرا دەکەین کە شایانی دانپێداننانە. بنەماڵەی ڕەوادی: تێڕوانینێکی کورت. بنەماڵەی ڕەوادی لە سەدەکانی 10 و 11دا فەرمانڕەوایی بەشێک لە ئازەربایجانی کرد. ئەم سەردەمە
وتارەکە بخوێنەوە
ناسنامەی کورد بە تابلۆی دەوڵەمەندی مێژووی کورد و جووڵە ئاڵۆزە جیۆسیاسییەکان و ڕۆحی خۆڕاگریی گەلی کورد داڕێژراوە. کاتێک بە دیمەنی بەردەوام گۆڕاوی جیهاندا تێدەپەڕین، ناوەڕۆکی کوردبوون لە خاڵێکی چارەنووسسازدا وەستاوە. پەیوەندیی نێوان <em>کولتوور و میراتی کوردستان</em> و ڕاستییە کۆمەڵایەتی و سیاسییە هاوچەرخەکان، پرسیار لەبارەی داهاتووی ئەم ناسنامەیە دەورووژێنێت. لەم وتارەدا، بە قووڵی لە پەرەسەندنی...
وتارەکە بخوێنەوە
ئەبو نەسر مەملانی دووەم، کە بە محەممەدی دووەم ناسراوە، کەسایەتییەکی سەرەکیی بنەماڵەی ڕەوادییە و لە 1058/9 تا 1071 فەرمانڕەوایی کردووە. سەردەمی فەرمانڕەواییەکەی خاڵێکی چارەنووسسازی مێژوو بوو و تێکەڵەیەکی زیندووی کولتووری فارسی و دەربڕینی شیعریی پیشان دا. لەم نووسینەدا، لە ژیان و بەشدارییەکان و میراتی مەملانی دووەم دەکۆڵینەوە و پیشان دەدەین کە فەرمانڕەواییەکەی چۆن دیمەنی کولتووریی ئازەربایجان و جیهانە فراوانترەکەی فارسی گۆڕی. چوارچێوەی مێژوویی بنەماڵەی ڕەوادی: بنەماڵەی ڕەوادی لە سەدەی 10دا سەری هەڵدا و فەرمانڕەوایی
وتارەکە بخوێنەوە
مێژووی کورد تابلۆیەکی سەرنجڕاکێشە کە بە سەدەها خۆڕاگری و کولتوور و داهێنان چنراوە. کوردەکان، وەک گرووپێکی نەتەوەیی کە بە سەرەکی لە ناوچەکانی عێراق و تورکیا و ئێران و سووریا دەژین، بەشدارییەکی بەرچاویان لە مێژووی جیهاندا کردووە کە شایانی دانپێداننان و پێزانینە. ئەم وتارە کاریگەریی قووڵی کەسایەتییە مێژووییەکانی کورد و میراتی کولتووری و بزووتنەوە کاریگەرەکان دەخاتە ڕوو، کە هەم چارەنووسی خۆیان داڕشتووە و هەم بەشدارییان لە پێکهاتە ڕەنگاوڕەنگەکە...
وتارەکە بخوێنەوە