گەلی کورد، کە گەلێکی ڕەسەنی ناوچە شاخاوییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستە، مێژوویەکی دەوڵەمەند و ئاڵۆزی هەیە کە بۆ هەزاران ساڵ پێش ئێستا دەگەڕێتەوە. ناسنامەی ئەم گەلە بە وردی لەگەڵ پێکهاتەی ئەو ناوچانەی تێیاندا نیشتەجێیە بە یەکەوە چنراوە؛ ناوچەیەک کە بەشێک لە تورکیا، ئێران، عێراق و سووریای ئەمڕۆ دەگرێتەوە. لەم وتارەدا مێژووی کورد، کەسایەتییە مێژووییە گرنگەکانی کورد و کولتوور و میراتە بەردەوامەکەی کوردستان دەخەینە بەر لێکۆڵینەوە کە بە درێژایی سەدەکان ناسنامەی کوردییان داڕشتووە. لەگەڵمان بن تا بە وردی ڕەگە سەرنجڕاکێشەکانی گەلی کورد و ئەو وێستگە گرنگانە بناسین کە ڕێڕەوی ئەم گەلەیان دیاری کردووە.
ڕەگە سەرەتاییەکانی گەلی کورد
ڕەگەکانی گەلی کورد بۆ شارستانییەتە کۆنەکان دەگەڕێنەوە. هەندێک مێژوونووس پێیان وایە کە لەوانەیە کورد نەوەی مادەکان بن؛ گەلێکی کۆنی سەر بە گرووپی ئێرانیی گەلان کە نزیکەی سەدەی 7 پێش زایین لە ناوچەکەدا ژیاون. مادەکان ڕۆڵێکی کاریگەریان لە ڕووخانی ئیمپراتۆریەتی ئاشووردا هەبوو و شوێنەوارێکی گرنگیان لە دیمەنی کولتووریی ناوچەکەدا بەجێ هێشت. کاتێک ئەم عەشیرەتە کۆنانە دەستیان بە بەکارهێنانی شێوازەکانی کشتوکاڵ و پێکهێنانی کۆمەڵگە کرد، بنەمای ئەوەی دواتر دەبوو بە ناسنامەی کوردی، دەستی بە پێکهاتن کرد.
لە درێژایی مێژوودا، ئەو ناوچە جوگرافییەی بە کوردستان ناسراوە، نیشتیمانی گرووپە نەتەوەییە جیاوازەکان بووە، لەوانە فارس، عەرەب و تورک. بەڵام سەرەڕای کاریگەرییە دەرەکییەکان، کورد توانیویانە زمان و نەریتە تایبەتەکانی خۆیان بپارێزن و بەمەش ڕێگایان بۆ ناسنامەیەکی کولتووریی جیاواز خۆش کردووە. ئەم خۆڕاگرییە بەڵگەی ڕۆحە بەردەوامەکەی گەلی کوردە و پێکهاتە فراوان و دەوڵەمەندەکەی کولتوور و میراتی کوردستان دەردەخات.
سەدەکانی ناوەڕاست: سەردەمێکی گەشە
لە سەدەکانی ناوەڕاستدا، گەلی کورد پێگەی بەرزتر بوو، بە تایبەتی لە سەردەمی سەلجووقی و ئەییووبییەکاندا. یەکێک لە دیارترین کەسایەتییە مێژووییەکانی کورد لەم سەردەمەدا سەلاحەدینە، کە بە سالادینیش ناسراوە؛ ئەو سوڵتانەتی ئەییووبیی دامەزراند و زۆرجار بەهۆی ڕۆڵی لە شەڕە خاچپەرستییەکاندا ڕێزی لێ دەگیرێت. میراتی سەلاحەدین بە قووڵی لە مێژووی کورددا جێگیر بووە و هێشتا هێمای یەکگرتوویی و هێزە بۆ گەلی کورد.
لە ژێر سەرکردایەتیی سەلاحەدیندا، کورد دەستیان کرد بە جێگیرکردنی پێگەی خۆیان، هەم وەک جەنگاوەری ناوخۆیی و هەم وەک دیپلۆماتکارێکی کارامە. ئەم سەردەمە شایەتیی سەرهەڵدانی چەند بزووتنەوەیەکی مێژوویی و هەوڵی دیپلۆماسیی کورد بوو کە هەوڵیان دەدا عەشیرەتە کوردییەکانی جیاواز یەک بخەن و هاوکاری لەگەڵ هێزە ناوچەییەکان بەهێز بکەن. لە دیمەنی سیاسیی ئەو کاتەدا، کورد ڕۆڵێکی چارەنووسسازیان لە پێکهێنانی هاوپەیمانی و دەستگرتن بە دەسەڵات گێڕا و پێگەی خۆیان وەک لایەنێکی بەهێز لە ناوچەکەدا لە مێژوودا جێگیر کرد.
ئیمپراتۆریەتی عوسمانی و دووبارە دۆزینەوەی ناسنامەی کوردی
سەرهەڵدانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی لە سەدەی 15دا خاڵێکی وەرچەرخان بوو لە مێژووی کورددا. لەگەڵ فراوانبوونی ئیمپراتۆریەتەکە، زۆرێک لە ناوچە و عەشیرەتە کوردییەکان کەوتنە ناو سنوورە فراوانەکەی. ئەم تێکەڵبوونە هەم ئاستەنگ و هەم دەرفەتی بۆ کورد ڕەخساند. هەرچەندە عوسمانییەکان ڕادەیەک لە خۆبەڕێوەبردنیان بە سەرکردە کوردەکان بەخشی، حکومەتی ناوەندی هەوڵی یەکسانکردنی شێوازی بەڕێوەبردنی دەدا کە زۆرجار دەبووە هۆی گرژی لەگەڵ سەرکردە ناوخۆییە کوردەکان.
لە بەرامبەر ناوەندگەرایی عوسمانیدا، گەلی کورد دەستی بە دووبارە دۆزینەوەی ناسنامە، کولتوور و زمانی خۆی کرد. گرنگیی پاراستنی کولتوور و میراتی کوردستان ڕوون بووەوە و ئەمە بووە هۆی بووژانەوەی ئەدەب، مۆسیقا و چیرۆکگێڕانەوەی کوردی. ئەم سەردەمە هەستی نەتەوەخوازیی کوردی پەرە پێدا و زۆرێک لە کورد دەستیان بە جەختکردنەوە لە سەربەخۆیی و شانازیی کولتووریی خۆیان کرد؛ بەمەش زەمینەی بۆ ئەو بزووتنەوانەی داهاتوو خۆش کرد کە ئامانجیان دیاریکردنی چارەنووسی خۆیان بوو.
سەدەی 20: دەرفەت و ئاستەنگەکان
سەدەی 20 هەم دەرفەت و هەم ئاستەنگی بۆ گەلی کورد هێنا. دوای کۆتاییهاتنی جەنگی جیهانیی یەکەم و دواتر پەیماننامەی سیڤەر لە ساڵی 1920دا، سەرەتا هیوایەک بۆ خۆبەڕێوەبردنی کورد هەبوو. بەڵام ئەم ئاواتانە بە واژۆکردنی پەیماننامەی لۆزان لە ساڵی 1923دا تێک چوون، چونکە ئەو پەیماننامەیە دانی بە دەوڵەتێکی کوردی نەنا. ئەم نائومێدییە شەپۆلێکی بەرخۆدان و ڕاپەڕینی لە دژی ڕژێمە سەرکوتکەرەکانی ناوچەکەدا هەڵگیرساند.
یەکێک لە کاریگەرترین دەستکەوتەکانی بزووتنەوە مێژووییە کوردییەکان و دیپلۆماسی لەم سەردەمەدا، دامەزراندنی ڕێکخراوە سیاسییە جیاوازەکانی کورد بوو کە داوای ماف و ئازادییەکانی کوردیان دەکرد. سەرەڕای ڕووبەڕووبوونەوەی ئاستەنگی زۆر، لەوانە سەرکوتکردن لەلایەن حکومەتە نەتەوەییەکانەوە، ئەم بزووتنەوانە بنەمای دیمەنی سیاسیی نوێی گەلی کوردیان دانا.
میراتی کولتووری و کەسایەتییە دیارەکانی کورد
کاتێک خەبات بۆ ناسنامە و خۆبەڕێوەبردن تا کۆتایی سەدەی 20 و سەرەتای سەدەی 21 بەردەوام بوو، گەلی کورد پەیوەندییەکی بەهێزی لەگەڵ میراتە کولتوورییە دەوڵەمەندەکەی خۆی پاراست. دەستکەوتەکانی کەسایەتییە گشتییە دیارەکانی کورد لە بوارە جیاوازەکاندا، لەوانە هونەر، ئەدەب و سیاسەت، باشترین نموونەی ئەم پەیوەندییەن.
ئەحمەدی خانی: شاعیر و نووسەرێکی بەناوبانگی سەدەی 17 کە بە شیعرە حەماسییەکەی «مەم و زین» ناسراوە؛ بەرهەمێک کە خۆشەویستی و خەونی کورد بۆ یەکگرتوویی دەخاتە بەر لێکۆڵینەوە.
جەلال تاڵەبانی: سەرکردەیەکی سیاسیی گرنگ کە ڕۆڵێکی بەرچاوی لە سیاسەتی نوێی کورد و دامەزراندنی حکومەتی هەرێمی کوردستان لە عێراقدا گێڕا.
یڵماز گونەی: دەرهێنەرێکی خەڵاتبراوە کە بەرهەمەکانی خەباتەکانی ناسنامەی کوردی و سەرکوتکردن لە تورکیایان دەخستە ڕوو.
بەشدارییەکانی ئەم کەسایەتییە مێژووییە کوردانە هێشتا ئیلهام بە نەوە نوێیەکان دەبەخشن و شانازی بە کولتوور و میراتی کورد لە دڵیاندا دەچێنن. چیرۆکەکانیان خۆڕاگریی گەلی کورد و ڕێڕەوە بەردەوامەکەی بەرەو دانپێدانان و بەهێزبوونمان بیر دەخەنەوە.
ناسنامەی کوردی لە ئەمڕۆدا
لە ساڵانی دواییدا، گفتوگۆ دەربارەی ناسنامەی کوردی بە شێوەیەکی بەرچاو پەرەی سەندووە. لەگەڵ سەرهەڵدانی بزووتنەوەکانی خۆبەڕێوەبردنی کورد و دامەزراندنی ئیدارە بە سەرکردایەتیی کوردەکان لە ناوچەکانی وەک کوردستانی عێراقدا، هۆشیاریی کۆمەڵگەی جیهانی دەربارەی مافەکانی کورد زیاتر بووە. چالاکوان و کەسایەتییە گشتییە کوردەکان بەردەوام لە کۆڕە نێودەوڵەتییە جیاوازەکاندا هەوڵ بۆ دانپێدانان دەدەن و کاریگەری لەسەر گفتوگۆکانی دیاریکردنی چارەنووس و مافەکانی مرۆڤ دادەنێن.
لە پاڵ هەوڵە سیاسییەکاندا، گرنگیدان بە پاراستن و پەرەپێدانی کولتوور و میراتی کوردستان دووبارە بووژاوەتەوە. فێستیڤاڵە جیاوازەکان مۆسیقا، سەما و نەریتەکانی کورد بەرز دەنرخێنن و بوار بۆ کوردانی تاراوگە دەڕەخسێنن کە پەیوەندی بە ڕەگەکانی خۆیانەوە بکەن و هاوکات پاشخانە کولتوورییە دەوڵەمەندەکەیان بە جیهان بناسێنن. ئەم بووژانەوە کولتوورییە گرنگیی ناسنامەی کوردی دەخاتە ڕوو و جەخت لە یەکگرتوویی لە ناو فرەچەشنیدا دەکاتەوە.
ڕێگای پێشەوە: پێشوازیکردن لە داهاتوویەکی ڕووناک
ڕەگەکانی گەلی کورد بە خۆڕاگری، فرەچەشنی و ئەزموونێکی دەوڵەمەند ناسراون. سەرەڕای ئەو ئاستەنگانەی ڕووبەڕوویان دەبنەوە، داهاتوو هیوای ناسنامەیەکی کوردیی گەشەسەندوو هەڵدەگرێت کە بەردەوام پەرە دەسێنێت و خۆی دەگونجێنێت. گەلی کورد، بە بەهادان بە مێژوو و کولتوورە دەوڵەمەندەکەی خۆی و پێداگری لە داواکاریی ماف و دانپێدانان، ئامادەیە شوێنەوارێکی بەردەوام لە ئاستی جیهاندا بەجێ بهێڵێت.
گەشتە سەرنجڕاکێشەکەی گەلی کورد هێزی میراتی کولتووری، یادەوەریی هاوبەش و هەوڵ بۆ دادپەروەری دەخاتە ڕوو. کاتێک ڕوو لە داهاتوو دەکەین، تێگەیشتن لە مێژووی کورد و بەشدارییە گرنگەکانی کەسایەتییە گشتی و مێژووییە کوردەکان ڕۆڵێکی بنەڕەتی لە داڕشتنی چیرۆکێکی بەهێزبوون، قبووڵکردن و یەکگرتووییدا دەگێڕێت. کولتوور و ڕۆحە زیندووەکەی گەلی کورد بێگومان بەردەوام دەدرەوشێتەوە، ئیلهام بە خەڵکی دیکە دەبەخشێت و ڕێگایەک بەرەو جیهانێکی دادپەروەرتر و یەکسانتر دەکاتەوە.
پرسیارە باوەکان
ڕەگەکانی گەلی کورد بۆ کوێ دەگەڕێنەوە؟
ڕەگەکانی گەلی کورد بۆ شارستانییەتە کۆنەکان دەگەڕێنەوە؛ هەندێک مێژوونووس پێیان وایە لەوانەیە کورد نەوەی مادەکان بن، گەلێکی کۆنی سەر بە گرووپی ئێرانیی گەلان کە نزیکەی سەدەی 7 پێش زایین ژیاون.
هەندێک لە کەسایەتییە دیارەکانی مێژووی کورد کێن؟
کەسایەتییە دیارەکان سەلاحەدین (سالادین)، سەرکردەیەکی بەرچاوی سەدەکانی ناوەڕاست، و کەسایەتییە نوێیەکانی وەک جەلال تاڵەبانی کە بەشداریی لە سیاسەتی کورددا کردووە و ئەحمەدی خانی، شاعیرە بەناوبانگەکە، دەگرنەوە.
ئیمپراتۆریەتی عوسمانی چ کاریگەرییەکی لەسەر ناسنامەی کوردی هەبوو؟
سەرهەڵدانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی بووە هۆی دووبارە دۆزینەوەی ناسنامە، کولتوور و زمانی کوردی و بووژانەوەی ئەدەب و نەتەوەخوازیی کوردی هان دا.
سەدەی 20 چۆن کاریگەری لەسەر هەوڵی گەلی کورد بۆ خۆبەڕێوەبردن دانا؟
سەدەی 20 هەم دەرفەت و هەم ئاستەنگی هێنا؛ هیوا سەرەتاییەکان بۆ خۆبەڕێوەبردنی کورد دوای جەنگی جیهانیی یەکەم بە پەیماننامەی لۆزان تێک چوون، کە ئەمەش بووە هۆی سەرهەڵدانی بزووتنەوەی بەرخۆدان بۆ داواکردنی مافەکانی کورد.
بارودۆخی ئێستای ناسنامە و کولتووری کورد چۆنە؟
ناسنامەی کوردی بەردەوام پەرە دەسێنێت، لەگەڵ زیادبوونی بزووتنەوەکانی خۆبەڕێوەبردن و بۆنە کولتوورییەکان کە میراتی کورد دەخەنە ڕوو و لە ئاستی نێودەوڵەتیدا داوای دانپێدانان بە مافەکان دەکەن.