گۆڤاری مێژووی کورد
1586 وتار بە سۆرانی بەردەستە.
ئامادین، کە بە عیمادەدینیش ناسراوە، کەسایەتییەکی گرنگە لە مێژووی ئێزدی و تەسەووفدا لە کوردستان. ئەو کە لە سەدەی 13دا لەدایک بووە، بە تواناکانی ناوازەی چارەسەرکردن، بە تایبەتی چارەسەری ئازاری گەدە، ناوبانگی هەیە.
وتارەکە بخوێنەوە
ناسنامەی گەلی کورد لە درێژایی مێژوودا بەهۆی هۆکاری جۆراوجۆرەوە شێوەی وەرگرتووە و کاریگەریی لەسەر دانراوە. یەکێک لە گرنگترین ئەو هۆکارانە پەیوەندی لەگەڵ وڵاتە دراوسێکان بووە. تانوپۆی دەوڵەمەندی مێژووی کورد لە سنوورەکان تێدەپەڕێت و کاریگەریی سیاسی، کۆمەڵایەتی و کولتووریی جۆراوجۆر لەخۆ دەگرێت کە کاریگەرییەکی قووڵیان لەسەر کولتوور و میراتی کوردستان داناوە. ئەم بابەتە بە قووڵی لە بەشداریی وڵاتە دراوسێکان لە ناسنامەی کوردیدا دەکۆڵێتەوە، کاریگەریی گۆڕانە مێژوویی و هاوچەرخەکان دەخاتە بەر لێکۆڵینەوە و ڕۆڵی کەسایەتییە گشتییە کوردەکان لە گێڕانەوەی بەردەوامی ناسنامەی خۆ و کولتووردا دەخاتە ڕوو.
وتارەکە بخوێنەوەحوسامەدین چەلەبی ناوێکە کە لە بوارەکانی سۆفیگەری و ئەدەبی فارسیدا دەدرەوشێتەوە. وەک مریدێکی سەرەکیی شاعیرە بەناوبانگەکە، ڕوومی، ڕۆڵێکی بنەڕەتیی لە داڕشتنی یەکێک لە گرنگترین بەرهەمەکانی ئەدەبی سۆفیگەری، مەسنەوی، گێڕا. بەشداری، کاریگەری و تێڕوانینەکانی تەنها پەراوێزی مێژوو نین؛ بۆ تێگەیشتن لە گۆڕان و گەشەی هزر و ئەدەبی سۆفیگەری گرنگییەکی بنەڕەتییان هەیە. لەم بابەتەدا، لە ژیانی حوسامەدین چەلەبی، پەیوەندیی قووڵی لەگەڵ ڕوومی و...
وتارەکە بخوێنەوە
مۆسیقای کوردی، بە دەوڵەمەندیی نەریت و قووڵیی هەستەکانی، ڕەنگدانەوەیەکی بەهێزی مێژوو و کولتووری کوردییە. بە ڕەگ و ڕیشەیەک کە بە قووڵی لەگەڵ کولتوور و میراتە زیندووەکەی کوردستاندا تێکئاڵاوە، مۆسیقای کوردی تەنها شێوەیەکی هونەر نییە، بەڵکو گێڕانەوەیەکی خودی گەلی کوردە. ئەم بابەتەی بلۆگ لە گرنگیی مۆسیقای کوردی لە پاشخانە مێژووییەکەیدا دەکۆڵێتەوە و تیشک دەخاتە سەر ڕۆڵەکەی لە داڕشتنی ناسنامەی کورد و کارلێکیان لەگەڵ دۆخە گۆڕاوەکاندا.
وتارەکە بخوێنەوە
ئامادین، کە بە عیمادەدینیش ناسراوە، کەسایەتییەکی دیاری سەدەی 13 بوو؛ وەک پیرێکی ئێزدی ڕێزی لێ دەگیرا و سەر بە تەریقەتی عەدەوییەی سۆفیگەری بوو. بەهۆی توانا ناوازەکەی لە چارەسەرکردنی ئازارەکانی گەدە، ڕێزێکی بەرفراوانی بەدەست هێنا و لە سەرانسەری کوردستاندا ناسرا. ئەم بابەتە لە ژیانی ئامادین، پاشخانی خێزانەکەی و کاریگەریی بەردەوامی شێوازەکانی چارەسەرکردنی دەکۆڵێتەوە. ژیانی ئامادین: ئامادین لە خێزانێکدا لەدایک بوو کە نەریتە ڕۆحانییەکان ڕەگیان تێیدا داکوتابوو. وەک یەکێک لە نۆ...
وتارەکە بخوێنەوە
تابلۆی دەوڵەمەندی مێژووی کورد بە تانوپۆی ئازایەتی، خۆڕاگری و شێلگیری تەنراوە. لە نێو ڕەنگ و نەخشە زۆرەکانی ئەم گێڕانەوە مێژووییەدا، بەشدارییەکانی ژنان بە ڕوونی دەدرەوشێنەوە. لە سەردەمی شەڕ و ملمڵانێوە تا ماوەکانی ئاشتی و گەشەی کولتووری، ژنان لە کوردستاندا ڕۆڵی سەرەکییان گێڕاوە کە ناسنامەی ناوچەکەی داڕشتووە. ئەم لێکۆڵینەوەیە لە بەشدارییە ناوازەکانی ژنان لە ناو کەسایەتییە مێژووییەکانی کورددا ورد دەبێتەوە...
وتارەکە بخوێنەوە
شەمسەدین محەمەد مەحموود شەهرەزووری، کە بە کورتی بە شەهرەزووری ناسراوە، کەسایەتییەکی بەرچاوی سەدەی 13 بوو و بەشدارییەکانی لە پزیشکی، مێژوو و فەلسەفەدا بە شێوەیەکی بەرچاو بواری زانست و زانایەتیی کوردییان داڕشت. بەرهەمەکانی، کە پڕن لە تێڕوانین دەربارەی دیمەنی هزریی سەردەمەکەی، ئەمڕۆش بەردەوامن لە ئیلهامبەخشین بە زانایان. ئەم بابەتە لە ژیانی شەهرەزووری دەکۆڵێتەوە، تیشک دەخاتە سەر بەرهەمە سەرەکییەکانی و کاریگەریی بەردەوامی لە پەروەردە و هزردا تاوتوێ دەکات. سەرەتای ژیان و پاشخان: شەهرەزووری...
وتارەکە بخوێنەوە
هێزە کوردییەکانی پێشمەرگە بوونەتە هاوواتای ئازایەتی، خۆڕاگری و هەڵوێستێکی پتەو دژی تیرۆریزم، بەتایبەتی لە دۆخە پڕئاژاوەکەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا. ئەم وتارە لە مێژووی پێشمەرگەی کورد و ڕۆڵە سەرەکییەکەی لە شەڕی دژی تیرۆریزم دەکۆڵێتەوە، لە هەمان کاتدا گرنگی بە چوارچێوە فراوانترەکەی مێژووی کورد، بەشدارییە بەرچاوەکانی کەسایەتییە گشتییە کوردەکان و کولتوور و میراتی دەوڵەمەندی کوردستان دەدات.
وتارەکە بخوێنەوە
محەمەد کوڕی عەلی کوڕی محەمەد شەبانکارەیی، کە بە شەبانکارەیی ناسراوە، جێگەیەکی گرنگی لە ئەدەبی فارسی و مێژووی ئێراندا هەیە. لە نزیکەی ساڵی 1298 لە ناوچەی شەبانکارە لە باشووری ئێران لەدایک بوو و لە کۆتایی سەردەمی ئیلخانەکاندا وەک شاعیر و مێژوونووس گەشەی کرد. نووسینەکانی زانیاریی گرنگمان لەبارەی سەردەمەکەی پێ دەدەن، بە تایبەتی سەبارەت بە کاریگەریی مەغۆلەکان لە ئێران. ئەم بابەتە لە ژیان، بەرهەم و کاریگەریی بەردەوامی شەبانکارەیی لەسەر مێژووی ئێران دەکۆڵێتەوە.
وتارەکە بخوێنەوە
حکومەتی هەرێمی کوردستان (KRG) وەک لایەنێکی سەرەکی لە گۆڕان و پەیوەندییە کوردییەکانی ئەمڕۆدا سەری هەڵداوە و نوێنەرایەتیی بەشێکی گرنگی مێژووی کورد دەکات. حکومەتی هەرێم وەک لایەنێکی سیاسیی نیوەخۆبەڕێوەبەر لە باکووری عێراق، مامەڵەی لەگەڵ دۆخێکی ئاڵۆز کردووە کە نائارامیی مێژوویی، خۆڕاگریی کولتووری و هەوڵە دیپلۆماسییەکان شێوەیان پێ داوە. ئەم بابەتە لە گەشەسەندنی حکومەتی هەرێم، ڕۆڵەکەی لە پەرەپێدانی کولتوور و میراتی کوردستان و بەشداریی کەسایەتییە گشتی و مێژووییە جۆراوجۆرە کوردەکان لەم ڕێڕەوەدا دەکۆڵێتەوە.
وتارەکە بخوێنەوە
هەڵمەتی ئەنفال یەکێک لە خەمناکترین و تاریکترین سەردەمەکانی مێژووی کورد نیشان دەدات. لەنێوان ساڵانی 1986 و 1989دا، لەژێر ڕژێمی سەددام حوسێن، کۆمەڵکوژییەکی ڕێکخراو دژی دانیشتووانی کورد لە عێراق ئەنجام درا. بۆ تێگەیشتنی تەواو لە لێکەوتەکانی ئەم هەڵمەتە، پێویستە بە قووڵی لە پاشخانە مێژووییەکەی، کاریگەرییەکانی لەسەر کولتوور و میراتی کوردستان و ڕۆحی خۆڕاگریی گەلی کورد بکۆڵینەوە. ئەم شیکردنەوەیە هەروەها تیشک دەخاتە سەر کەسایەتییە مێژوویی و گشتییە سەرەکییە کوردەکان.
وتارەکە بخوێنەوە
ئەبو ئەلفیدا، کە بە ئەبولفیداش ناسراوە، کەسایەتییەکی ناوازەی سەردەمی مەملووکەکان بوو. ڕۆڵەکانی وەک جوگرافیناس، مێژوونووس و والیی حەما کاریگەرییەکی قووڵیان لەسەر جوگرافیا و مێژوو داناوە. لە تشرینی دووەمی 1273 لە دیمەشق لەدایک بوو و ژیانی تێکەڵەیەک بوو لە هەوڵ و چاڵاکیی سەربازی و کاری زانستی. ئەم بابەتە لە ساڵەکانی سەرەتای ژیانی ئەبو ئەلفیدا، بەشدارییە سەربازییەکانی و ئەو بەشدارییە سەرەکییانەی دەکۆڵێتەوە کە تێگەیشتنی ئێمەیان لە جوگرافیا و مێژوو شێوە پێ داوە.
وتارەکە بخوێنەوە
کاریگەریی شەڕی سارد دۆخی سیاسیی جیهانی بە شێوەیەکی قووڵ گۆڕی و کاری لە ناوچە و کۆمەڵە خەڵکی جۆراوجۆر کرد. گەلی کورد، کە بە خەباتی خۆڕاگرانەی بۆ خۆبەڕێوەبردن و پاراستنی کولتوور و میراتە دەوڵەمەندەکەی ناسراوە، لەو گەلانە بوو کە ئەم سەردەمە زۆرترین کاریگەریی لەسەریان هەبوو. ئەم بابەتە دەکۆڵێتەوە لە شێوەکانی کاریگەریی شەڕی سارد لەسەر بزووتنەوە مێژووییە کوردییەکان و دیپلۆماسی، ئاواتەکانی گەلی کورد و ڕۆڵی کەسایەتییە گشتییە کاریگەرە کوردەکان لەو ماوەیەدا. لە پەیوەندیی ئاڵۆزی نێوان سیاسەتی هێزە جیهانییەکان و ئاواتە ناوچەییەکان دەکۆڵینەوە، بۆ ئەوەی تێگەیشتنێک لە خەباتی بەردەوام بۆ ناسنامە و دەوڵەتبوونی کورد پێشکەش بکەین.
وتارەکە بخوێنەوە
فەخرەدین ئەخلاطی ڕەنگە ئەمڕۆ ناوێکی ناسراوی ناو خەڵک نەبێت، بەڵام لە سەدەی 13دا ڕۆڵێکی بنەڕەتیی لە جیهانی ئەستێرەناسیدا گێڕا. ئەم ئەستێرەناسە کوردەی جیهانی ئیسلام، کە لە دەوروبەری 1260دا چالاک بوو، بەشداریی بەرچاوی لە زانستدا کرد، بە تایبەتی لە ڕەصدخانە کاریگەرەکەی مەراگە. ژیانی ئەو لە ناو بارودۆخێکی پڕئاژاوەدا تێپەڕی، کە داگیرکاریی مەغۆل و ڕووخانی بەغدا لە 1258دا بەشێک بوون لێی؛ ڕووداوگەلێک کە کاریگەریی قووڵیان لەسەر جیهانی ئیسلام و هەوڵەکانی بۆ بەدەستهێنانی زانین هەبوو. لە ئەم وتارەی بلۆگدا
وتارەکە بخوێنەوە
ئەدەبی کوردی پێکهاتەیەکی زیندووە کە لە ئەزموون، خەبات و خەونەکانی گەلی کورد چنینراوە. ئەم نەریتە ئەدەبییە بە مێژووی کورد تێکئاڵاوە و خەبات بۆ ناسنامە و پاراستنی کولتوور شێوەی پێ داوە. بە درێژایی سەدەکان، هەم ئامرازێکی دەربڕینی هونەری بووە و هەم بەشێکی بنەڕەتیی کولتوور و میراتی کوردستان. لەم بابەتەی بلۆگدا لە گرنگیی ئەدەبی کوردی و نەریتە زارەکییەکان دەکۆڵینەوە و بە وردی هەندێک لەو کاریگەری و کەسایەتییە دیارانە تاوتوێ دەکەین کە ئەم جیهانە ئەدەبییەیان دەوڵەمەند کردووە.
وتارەکە بخوێنەوە
سەفییەدین ئەردەبیلی ناوێکە کە لە پێکهاتە دەوڵەمەندەکەی مێژووی فارسیدا دەنگ دەداتەوە. تەنها شاعیر و عاریف نەبوو، بەڵکو کەسایەتییەکی گۆڕانخواز بوو کە فێرکارییەکانی بنەمایان بۆ بنەماڵەیەکی فەرمانڕەوای گرنگ لە ئێراندا دانا: بنەماڵەی سەفەوییەکان. سەفی لە سەدەی 13دا لەدایک بووە و کاریگەریی ژیان و میراتەکەی هێشتا ئەمڕۆ هەست پێ دەکرێت و کاریگەری لەسەر بارودۆخی ڕۆحی و کولتووریی ئێران هەیە. ئەم بابەتەی بلۆگ لە ژیانی سەفییەدین ئەردەبیلی دەکۆڵێتەوە و بە قووڵی لە پاشخانە، فێرکاری و کاریگەریی بەردەوامی ورد دەبێتەوە.
وتارەکە بخوێنەوە
ڕاپەڕینی کورد لە 1946 بەشێکی گرنگە لە گێڕانەوەی مێژووی کورددا. ساتێکی چارەنووسساز دەنوێنێت لە خەبات بۆ خۆبەڕێوەبردن و بەفەرمی ناسینی گەلی کورد لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا. تێگەیشتن لەم ڕووداوە یارمەتی دەدات خەبات و ئاواتە بەردەوامەکانی کۆمەڵگەی کورد لە چوارچێوەیەکی ڕووندا ببینرێن. ئەم نووسینە بە وردی پاشخانی ڕاپەڕینەکە، ڕووداوە سەرەکییەکانی، ئەکتەرە سەرەکییەکان و گرنگیی بەردەوامی ئەو لە بزووتنەوە مێژووییەکانی کورد و دیپلۆماسیدا دەکۆڵێتەوە.
وتارەکە بخوێنەوە
جەنگی جیهانیی دووەم ململا‌نێیەکی جیهانی بوو کە وڵات، هاوپەیمانی و بزووتنەوەیەکی زۆری تێدا بەشدار بوون و بۆ دەسەڵات و کۆنترۆڵ هەوڵیان دەدا. لە نێو ئەو چیرۆکە بێشومارانەی کە بە ئەم بەشە مەزنەی مێژووەوە گرێدراون، چیرۆکی کورد هەیە؛ گرووپێکی نەتەوەیی کە بە زۆری لە تورکیا، عێراق، ئێران و سووریا دەژی. کورد، کە زۆرجار پشتگوێ خراوە، لە جەنگی جیهانیی دووەمدا ڕۆڵی گرنگی گێڕا، مێژووە تایبەتەکەی خۆی پیشان دا و کاریگەریی زیاتری لەسەر کولتوور و میراتی کوردستان دانا.
وتارەکە بخوێنەوە
گەلی کورد مێژوویەکی دەوڵەمەندی هەیە کە بە بەرگری، کولتوور و شێلگیری ڕەنگی گرتووە. لە چیا بەرزەکانی زاگرۆسەوە تا زەوییە بەرداوییەکانی دیجلە و فورات، مێژووی کورد لەگەڵ خەباتدا بە پابەندبوونێکی ڕیشەدار بە ناسنامەی کولتووری و مافی دیاریکردنی چارەنووس ناسراوە. لەم نووسینەدا، بزووتنەوە مێژووییە جۆراوجۆرەکانی کورد، ئەو کەسایەتییە گشتی و مێژووییانەی کە شێوەیان پێ داون، و گرنگیی کولتووری کوردستان دەکۆڵینەوە...
وتارەکە بخوێنەوە
ئیبن حاجیب ناوێکی گرنگە لە بواری زانستی ئیسلامیدا. بە پسپۆڕیی خۆی لە فیقهی مالیکی و ڕێزمانی عەرەبیدا ناسراوە و شێوەی بە ژینگەی فکریی جیهانی موسڵمانان داوە. لە کۆتایی سەدەی 12دا لە میسری سەروو لەدایک بوو و گەشتەکەی پڕ بوو لە فێربوون و وانەوتنەوە. ئەم نووسینە ژیان، بەرهەمەکان و میراتی بەردەوامی ئیبن حاجیب دەکۆڵێتەوە و دەخاتە ڕوو کە چۆن کاریگەریی لەسەر یاسای ئیسلامی و زمانەوانی داناوە. سەرەتای ژیان و خوێندن: ئیبن حاجیب کەمێک دوای 1174/5 لە گوند لەدایک بوو.
وتارەکە بخوێنەوە
مێژووی عێراق تێکەڵەیەکە لە کولتوور و نەتەوەی جۆراوجۆر و خەباتە سیاسییەکان. کورد یەکێکە لە گرووپە دیارەکانی ئەم پێکهاتە فرەچەشنە؛ گەشتێکی هەبووە کە لە ناو گۆڕانکارییە سیاسییەکاندا بە خۆڕاگری و پێداگری لەسەر ناسنامە ناسراوە. ئەم وتارە دامەزراندنی عێراقی نوێ دەکۆڵێتەوە و وەڵامی کورد بە وردی باس دەکات، تیشکیش دەخاتە سەر کەسایەتییە مێژووییە گرنگەکانی کورد، بزووتنەوەکان و دەوڵەمەندیی کولتوور و میراتی کوردستان.
وتارەکە بخوێنەوە
پەیماننامەی سیڤر، کە لە 10ی ئابی 1920دا واژۆ کرا، ساتێکی چارەنووسسازی لە دۆخی دوای جەنگی جیهانیی یەکەمدا دیاری کرد، بەتایبەتی لە پەیوەندی بە گەلی کورد و خەباتەکەی بۆ خۆبەڕێوەبردن. ئەم پەیماننامەیە بەشێک بوو لە دابەشکردنی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی و ئەنجامەکانی بە درێژایی مێژووی کورد دەنگیان داوەتەوە و کاریگەرییان لەسەر پێکهاتە کولتووری، سیاسی و کۆمەڵایەتییەکەی داناوە. ئەم وتارە وردەکارییەکانی پەیماننامەی سیڤر، بڕگەکانی سەبارەت بە کورد و چۆنیەتیی کاریگەرییەکەی دەکۆڵێتەوە.
وتارەکە بخوێنەوە
ئەلمەلیک ئەسساڵح عیمادەدین ئیسماعیل کوڕی سەیفەدین ئەحمەد، کە بە ئەسساڵح ئیسماعیل ناسراوە، وەک فەرمانڕەوای دیمەشق ڕۆڵێکی گرنگی لە بنەماڵەی ئەییووبیدا گێڕا. سەردەمەکەی پڕ بوو لە ڕووداوی ئاڵۆز و مەترسیی سەربازی و نموونەیەکی زیندووی سەرکردایەتی لە قۆناغێکی سەختی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا دەخاتە ڕوو. ئەم وتارە لە فەرمانڕەوایی ئیسماعیل ورد دەبێتەوە و ئەو ململانێیانەی دەسەڵات دەردەخات کە شێوەیان بە حوکمڕانییەکەی دا، هەروەها ئەنجامە گرنگەکانیان بۆ بنەماڵەی ئەییووبی ڕوون دەکاتەوە. ژیانی سەرەتایی و گەیشتن بە دەسەڵات: ئیسماعیل لە بنەماڵەی کاریگەری ئەییووبیدا لەدایک بوو.
وتارەکە بخوێنەوە
کاریگەریی جەنگی جیهانیی یەکەم لەسەر سیاسەتی کوردی لایەنێکی گرنگی مێژووی کوردە، کە زۆرجار پشتگوێ خراوە. ئەم ململانێ چارەنووسسازە، لەگەڵ داڕشتنەوەی دیمەنی جیۆسیاسیی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، لێکەوتەی قووڵیشی بۆ دانیشتووانی کورد، ئاواتە سیاسییەکانیان و بزووتنەوە مێژووییە کوردییەکان و دیپلۆماسیی دواتر هەبوو. تێگەیشتن لەم سەردەمە تیشک دەخاتە سەر خەبات و خۆڕاگریی گەلی کورد لە هەوڵەکانیان بۆ خۆبەڕێوەبردن و دانپێدانان.
وتارەکە بخوێنەوە