پوختە
ئەم نووسینە مێژووی ئاڵۆزی عێراق دەکۆڵێتەوە و تیشک دەخاتە سەر خەباتی کورد بۆ ناسنامە و خۆبەڕێوەبردن. خۆڕاگریی کورد لە بەرامبەر ئاڵنگارییە سیاسییەکانی دوای دامەزراندنی عێراقی نوێ و ڕووخانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی، میراتی کولتووریی کورد و کەسایەتییە مێژووییە گرنگەکانی وەک شێخ مەحمودی بەرزنجی و مستەفا بارزانی دەخاتە ڕوو. سەرەڕای سەرکوتی مێژوویی، کورد بە دامەزراندنی حکومەتی هەرێمی کوردستان ئاستێک لە خۆبەڕێوەبردنی بەدەست هێناوە. وتارەکە هەروەها ئاڵنگارییە بەردەوامەکان و گرنگیی کولتووری کورد لە داڕشتنی ناسنامە و ئاواتە سیاسییەکانی لە عێراقی هاوچەرخدا دەخاتە ڕوو.
ناوەڕۆک
تێگەیشتن لە ڕەگەکانی عێراقی نوێ
کەسایەتییە مێژووییە دیارەکانی کورد
سەدەی 20 و بزووتنەوە کوردییەکان
پێگەی کورد لە عێراقی هاوچەرخدا
میراتی بەردەوامی خەباتەکانی کورد
- پاشخانە مێژووییەکەی عێراقی نوێ چییە؟
- هەندێک لە کەسایەتییە مێژووییە گرنگەکانی کورد کە لەم نووسینەدا باس کراون، کێن؟
- کاریگەریی هەڵمەتی ئەنفال لەسەر دانیشتووانی کورد چی بوو؟
- بە درێژایی ساڵان چۆن کولتووری کورد پارێزراوە؟
- کورد لە عێراقی هاوچەرخدا ڕووبەڕووی چ ئاڵنگارییەک دەبێتەوە؟
مێژووی عێراق تێکەڵەیەکە لە کولتوور و نەتەوەی جۆراوجۆر و خەباتە سیاسییەکان. کورد یەکێکە لە گرووپە دیارەکانی ئەم پێکهاتە فرەچەشنە؛ گەشتێکی هەبووە کە لە ناو گۆڕانکارییە سیاسییەکاندا بە خۆڕاگری و پێداگری لەسەر ناسنامە ناسراوە. ئەم وتارە دامەزراندنی عێراقی نوێ دەکۆڵێتەوە و وەڵامی کورد بە وردی باس دەکات، تیشکیش دەخاتە سەر کەسایەتییە مێژووییە گرنگەکانی کورد، بزووتنەوەکان و دەوڵەمەندیی کولتوور و میراتی کوردستان.
تێگەیشتن لە ڕەگەکانی عێراقی نوێ
دەوڵەتی نوێی عێراق دوای جەنگی جیهانیی یەکەم لەسەر وێرانەکانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی سەری هەڵدا. پەیماننامەی سیڤەر لە 1920 سەرەتا بە بەفەرمی ناسینی ناسنامە جیاوازەکەی کورد، بەڵێنی خۆبەڕێوەبردنی پێ دا. بەڵام دواتر دانوستانەکانی پەیماننامەی لۆزان لە 1923 پێچەوانەی ئەو بەڵێنانە بوون و بوونە هۆی دیاریکردنی سنوورگەلێک کە تا ڕادەیەکی زۆر پێکهاتەی نەتەوەیی دانیشتووانی ناوچەکەیان پشتگوێ خست. لە ئەنجامدا، عێراق بووە وڵاتێک کە تێیدا گرووپە نەتەوەییە جۆراوجۆرەکان، لەوانە عەرەب، کورد و ئەوانی تر، لە ژێر ناسنامەیەکی نیشتمانیی یەکگرتوودا کۆ کرانەوە؛ ناسنامەیەک کە زۆرجار دەنگی کەمینەکانی پەراوێز دەخست.
لە ناوەندی ئەم پێکهاتنەدا، پەیوەندیی ناکۆکیئامێزی نێوان زۆرینەی عەرەبی سوننە و کەمینەی کورد هەیە؛ پەیوەندییەک کە ڕەگی بۆ چەندین سەدە پێشتر دەگەڕێتەوە، بەڵام لە سەدەی 20دا گەیشتە لووتکەی گرژی. دانیشتووانی کورد، کە بە زۆری لە ناوچەکانی باکووری عێراق دەژیان، لە ساڵەکانی سەرەتای پێکهاتنی دەوڵەتی عێراقدا ڕووبەڕووی ئاڵنگاریی گەورە بوونەوە.
خەبات بۆ ناسنامەی کوردی
سەرەڕای دۆخی سیاسیی سەرکوتکەر، کورد لە مێژە بۆ سەلماندنی ناسنامەی خۆی کاری کردووە. سەرەتای سەدەی 20 شاهیدی سەرهەڵدانی بزووتنەوە مێژووییە کوردییەکان و هەوڵە دیپلۆماسییەکان بوو کە ئامانجیان دەستەبەرکردنی خۆبەڕێوەبردن یان سەربەخۆیی بوو. کەسایەتییەکانی وەک شێخ مەحمودی بەرزنجی ڕۆڵێکی سەرەکییان لەم خەباتەدا هەبوو؛ ئەو لە ساڵانی 1920ەکاندا چەندین ڕاپەڕینی دژی ئیدارەی بەریتانیا سەرکردایەتی کرد، بە مەبەستی پێشخستنی مافەکانی کورد و بەفەرمی ناسینیان.
تێکەڵبوونی چاودێریی کۆلۆنیالیی بەریتانیا و مانۆڕە سیاسییەکانی نێوان گرووپە نەتەوەییە جۆراوجۆرەکان، پێکهاتەیەکی کۆمەڵایەتی و سیاسیی ئاڵۆزی دروست کرد. کورد، کە لە سیاسەتی سەرەکیی عێراقدا پەراوێز خرابوو، پێشەنگایەتیی بزووتنەوەگەلێکی کرد کە دەیانویست چارەسەری ناڕەزاییەکانی بکەن. ئەمە داواکاریی مافە کولتوورییەکان، نوێنەرایەتیی سیاسی و یەکسانیی ئابووری لە دەوڵەتە تازەدامەزراوەکەدا دەگرتەوە.
کەسایەتییە مێژووییە دیارەکانی کورد
کەسانی کاریگەر کە بوونە کەسایەتییە گشتییە کوردە بانگەوازکەرەکانی گۆڕانکاری، هەروەها شێوەیان بە خەبات بۆ مافەکانی کورد دا. کەسایەتییەکانی وەک مەلا مستەفای بارزانی لە ناوەڕاستی سەدەی 20دا وەک سەرکردەی سەرەکی دەرکەوتن و بوونە هێمای ئاواتەکانی کورد. دڵسۆزیی ئەو بۆ ناسنامە و خۆبەڕێوەبردنی کورد ڕێزێکی زۆری لە نێو گەلەکەیدا بۆ مسۆگەر کرد و ڕۆڵێکی چارەنووسسازی لە ڕاپەڕینە جۆراوجۆرەکاندا هەبوو، لەوانە ڕاپەڕینی کورد لە 1961 دژی حکومەتی عێراق.
میراتی بارزانی بە نەتەوەخوازیی کوردی و هەوڵدان بۆ مافی دیاریکردنی چارەنووسەوە گرێدراوە؛ ئەمە پیشان دەدات کە خەباتی یەک پیاو چۆن دەتوانێت ئاواتە فراوانەکانی گەلێک ڕوون بکاتەوە. هەوڵەکانی بناغەیان بۆ بزووتنەوە سیاسییەکانی داهاتوو دانا و جەختیان لە گرنگیی سەرکردایەتی لە خەبات بۆ مافەکانی کورد کردەوە.
سەدەی 20 و بزووتنەوە کوردییەکان
بە درێژایی سەدەی 20، کورد ڕووبەڕووی تاقیکردنەوەی سەخت بووەوە کە لە هەڵمەتی دڕندانەی ئەنفالدا بە سەرکردایەتیی سەدام حوسێن لە ساڵانی 1980ەکاندا گەیشتە لووتکە. ئەم ماوەیە بە کردەوەکانی جینۆساید دژی دانیشتووانی کورد ناسراوە، کە بوونە هۆی کوشتاری بەکۆمەڵ، ئاوارەکردن و سڕینەوەی کولتووری. وەڵامی کورد چەندڕەهەندە بوو و بەرگریی چەکداری، دیپلۆماسی و پێداگریی بەردەوام بۆ بەفەرمی ناسین لە هەردوو ئاستی نیشتمانی و نێودەوڵەتیدا دەگرتەوە.
ئەنجامەکانی جەنگی کەنداو لە 1991 هەلێکی دەگمەنیان بۆ کۆمەڵگەی کورد ڕەخساند. دامەزراندنی ناوچەی قەدەغەی فڕین بەسەر باکووری عێراقدا وای کرد کورد لە کردەوەدا خۆبەڕێوەبردن بەدەست بهێنێت. پێکهێنانی حکومەتی هەرێمی کوردستان (KRG) لە 1992 خاڵێکی گرنگ بوو لە خەباتی کورد بۆ بەڕێوەبردنی خۆی و ڕەنگدانەوەی خۆڕاگریی بەردەوام بوو لە ناو ناخۆشییەکاندا.
کولتوور و میراتی کوردستان
دەوڵەمەندیی کولتوور و میراتی کوردستان ڕۆڵێکی چارەنووسساز لە داڕشتنی ناسنامەی کوردی و بەهێزکردنی پەیوەندییەکانی کۆمەڵگەدا دەگێڕێت. کولتووری کورد بە زمان، مۆسیقا، هەڵپەڕکێ و نەریتەکانی خواردنی تایبەت ناسراوە، کە ڕەنگدانەوەی ڕۆحێکی خۆڕاگرن کە چەندین سەدە خەبات شێوەی پێ داوە. ئاهەنگەکانی نەورۆز، کە سەری ساڵی کوردی دەگێڕن، هێمای هەردوو شانازیی کولتووری و هەوڵی بەردەوام بۆ ئازادین و ئەو کولتوورە دەوڵەمەندە دەخەنە ڕوو کە گەلی کورد سەرەڕای ئاڵنگارییە زۆرەکان پاراستوویەتی.
زمان و هونەر
زمانی کوردی، کە چەند زاراوەیەک وەک سۆرانی و کورمانجی دەگرێتەوە، کۆڵەکەیەکی بنەڕەتیی ناسنامەی کوردییە. ئەدەب، شیعر و نەریتە زارەکییەکان بە درێژایی مێژووی کورد گەشەیان کردووە و ڕێزیان لە هەردوو ڕووداوە مێژووییەکان و گێڕانەوە کولتوورییەکان گرتووە. شاعیرە کوردەکانی وەک ئەحمەد عاریف و شێرکۆ بێکەس هونەرەکەیان بۆ دەربڕینی ئارەزووی ئازادی و چەسپاندنی مێژووی گەلەکەیان بە شێوەیەک بەکار هێناوە کە لە ناخی کۆمەڵگەدا دەنگ دەداتەوە.
مۆسیقا و هەڵپەڕکێ
مۆسیقا و هەڵپەڕکێی کوردی دەربڕینی زیندووی ناسنامەی کولتوورین و زۆرجار لە بۆنەکان، زەماوەند و کۆبوونەوە کۆمەڵایەتییەکاندا پێشکەش دەکرێن. ئامێرەکانی وەک تەمبوور، دەف و دودوک دەنگێک دروست دەکەن کە ئەزموونی کورد لە خۆ دەگرێت؛ تێکەڵەیەک لە شادی، خەم و ڕۆحی بەردەوامی گەلێک کە لە چوارچێوەیەکی نیشتمانیی فراوانتردا هەر هەوڵ دەدات بۆ بەفەرمی ناسین و بەدەستهێنانی مافەکان.
پێگەی کورد لە عێراقی هاوچەرخدا
ئەمڕۆ حکومەتی هەرێمی کوردستان بەڵگەیەکە بۆ خۆڕاگری و پێداگریی گەلی کورد. سەرەڕای ئاڵنگارییە سیاسییەکان لەگەڵ حکومەتی فیدراڵیی عێراق، لەوانە ناکۆکی لەسەر خاک و سەرچاوە نەوتییەکان، کورد هەرێمێکی تا ڕادەیەک جێگیر و خۆبەڕێوەبەری پاراستووە کە توانای حکومەتکردن و بەردەوام ڕاگرتنی ئابوورییەک لە ناو داینامیکە ئاڵۆزە جیۆسیاسییەکاندا پیشان دەدات.
پەیوەندی لەگەڵ بەغدا هەر گرژە. بەڵام سەرکردایەتیی کورد لێهاتوویی دیپلۆماسیی خۆی پیشان داوە و پێگەی ستراتیژیی خۆی لە ناو عێراق و لە ئاستی نێودەوڵەتیدا بەکار هێناوە. زۆرجار بەهۆی حوکمڕانیی دیموکراتی و سەقامگیرییەکەی بە بەراورد لەگەڵ بەشەکانی تری عێراق، پاڵپشتیی هێزە جیهانییەکانی بەدەست هێناوە.
ئاڵنگارییەکانی بەردەم
داهاتووی کورد لە عێراقدا پڕە لە هەل و ئاڵنگاری. ململا‌نێ بەردەوامەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، لەگەڵ دابەشبوونە ناوخۆییەکانی نێوان پارتە سیاسییە کوردییەکان، ئاڵۆزیگەلێک دروست دەکەن کە مامەڵەکردن لەگەڵیان وریایی دەوێت. ڕۆڵی کەسایەتییە مێژووییە کوردەکانی وەک مەسعود بارزانی و نێچیرڤان بارزانی چارەنووسساز دەبێت، کاتێک هاوسەنگی لە نێوان نەریت و ستراتیژییە سیاسییە نوێیەکاندا ڕادەگرن و لە هەردوو ئاستی نیشتمانی و نێودەوڵەتیدا داوای مافەکانی کورد دەکەن.
هەروەها، لەبەرچاوگرتنی نیگەرانییە ژینگەییەکان، نایەکسانییە ئابوورییەکان و گفتوگۆکانی سەبارەت بە سیاسەتی ناسنامە، گرنگییەکی یەکجار زۆری دەبێت بۆ مسۆگەرکردنی بەرەیەکی یەکگرتوو و پێکەوەبەستراو لە نێو دانیشتووانی کورددا.
میراتی بەردەوامی خەباتەکانی کورد
چیرۆکی عێراقی نوێ بەبێ داننان بە دەوڵەمەندیی مێژووی کورد کە بە درێژایی گێڕانەوەکەیدا ئامادەیە، ناگێڕدرێتەوە. لە بزووتنەوە مێژووییەکان و کەسایەتییە گشتییە بەناوبانگەکانی کوردەوە تا دەوڵەمەندیی کولتووری کوردستان و میراتەکەی، گەلی کورد ڕۆڵێکی بنەڕەتیی لە مێژووی ناوچەکەدا گێڕاوە. خەباتی بەردەوامیان بۆ بەفەرمی ناسین و ماف لە ناو ناسەقامگیرییە سیاسییە بەردەوامەکاندا، چیرۆکێکی درێژخایەنی خۆڕاگری و شێلگیری دەخاتە ڕوو.
لە کاتێکدا کورد بەردەوامە لە پێداگری لەسەر ناسنامە و ئامادەیی سیاسیی خۆی، جیهان بە پەرۆشەوە چاودێری دەکات. کارلێکی نێوان مێژوو، کولتوور و ئاواتە سیاسییەکان، داهاتووی گەلی کورد و هەروەها ئەو پێکهاتە فرەچەشن و ئاڵۆزەی کە عێراقە، شێوە پێ دەدات.
گەشتی کورد هێشتا زۆری ماوە تا کۆتایی پێ بێت و چیرۆکەکەی هەر دەربڕینێکی زیندووی ناسنامە، بەرگری و هیوا دەبێت. کاتێک لە گۆڕان و پەرەسەندنی عێراق و وەڵامی کورد ورد دەبینەوە، ڕوونە کە بەشی مافەکانی کورد، کولتوور و ناسنامەی خۆی هەر بەردەوام دەبێت لە پەرەسەندن.
پرسیارە باوەکان
پاشخانە مێژووییەکەی عێراقی نوێ چییە؟
عێراقی نوێ دوای جەنگی جیهانیی یەکەم لەسەر وێرانەکانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی سەری هەڵدا. لە پەیماننامەی سیڤەر لە 1920دا سەرەتا بەڵێنی خۆبەڕێوەبردنی کورد درا، بەڵام دواتر پەیماننامەی لۆزان لە 1923 پێچەوانەی ئەو بەڵێنانە بوو.
هەندێک لە کەسایەتییە مێژووییە گرنگەکانی کورد کە لەم نووسینەدا باس کراون، کێن؟
کەسایەتییە مێژووییە گرنگەکانی کورد بریتین لە شێخ مەحمودی بەرزنجی کە لە ساڵانی 1920ەکاندا ڕاپەڕینەکانی بۆ مافەکانی کورد سەرکردایەتی کرد، و مەلا مستەفا بارزانی کە لە ناوەڕاستی سەدەی 20دا هێمای ئاواتەکانی کورد بوو.
کاریگەریی هەڵمەتی ئەنفال لەسەر دانیشتووانی کورد چی بوو؟
هەڵمەتی ئەنفال، کە لە ساڵانی 1980ەکاندا بە سەرکردایەتیی سەدام حوسێن ئەنجام درا، بووە هۆی کوشتاری بەکۆمەڵ، ئاوارەکردن و سڕینەوەی کولتووریی دانیشتووانی کورد و کاریگەرییەکی گەورەی لەسەر خەباتیان بۆ مافەکان هەبوو.
بە درێژایی ساڵان چۆن کولتووری کورد پارێزراوە؟
کولتووری کورد بە ڕێگەی زمان، مۆسیقا، هەڵپەڕکێ و نەریتەکانی خواردنی تایبەت پارێزراوە و ئاهەنگەکانی وەک نەورۆز هێمای شانازیی کولتووری و هەوڵدان بۆ ئازادین.
کورد لە عێراقی هاوچەرخدا ڕووبەڕووی چ ئاڵنگارییەک دەبێتەوە؟
ئەمڕۆ کورد ڕووبەڕووی ئاڵنگاریگەلێک وەک ناکۆکیی سیاسی لەگەڵ حکومەتی فیدراڵیی عێراق، دابەشبوونی ناوخۆیی لە نێوان پارتە سیاسییەکان و پێویستیی چارەسەرکردنی نایەکسانییە ئابوورییەکان و سیاسەتی ناسنامە دەبێتەوە.