پوختە
پەیماننامەی سیڤر، کە لە 1920دا واژۆ کرا، ئامانجی دامەزراندنی نیشتمانێکی کوردی بوو، بەڵام هەرگیز پەسەند نەکرا؛ ئەمەش بووە هۆی بەردەوامیی خەبات بۆ خۆبەڕێوەبردنی کورد و پاراستنی کولتوور. سەرەڕای ئەو بەڵێنانەی جێبەجێ نەکران، خۆڕاگریی کورد لە ڕێگەی زیندووکردنەوەی کولتوور و هەوڵی کەسایەتییە گشتییەکانی ئەمڕۆوە بەردەوامە و خەباتیان بۆ دانپێدانان و مافەکان دەخاتە ڕوو.
ناوەڕۆک
چوارچێوەی مێژوویی پەیماننامەی سیڤر
- بڕگە سەرەکییە پەیوەندیدارەکان بە کورد
کەسایەتییە مێژووییە کوردەکان و وەڵامەکانیان
- شێخ مەحموود بەرزنجی: هێمای بەرخۆدان
هەڵوەشانەوەی پەیماننامەکە و سەرهەڵدانی ئاستەنگی نوێ
- ئەنجامەکانی لۆزان بۆ کولتوور و میراتی کوردی
خەباتی بەردەوام: بزووتنەوە مێژووییە کوردییەکان
- ڕۆڵی کەسایەتییە گشتییە کوردەکان
زیندووکردنەوەی کولتوور و میراتی کوردی
ڕێگایەک بۆ پێشەوە: داهاتووی گەلی کورد
ڕوانین بۆ داهاتوو: خۆڕاگریی ناسنامەی کوردی
- پەیماننامەی سیڤر چ بڕگەیەکی بۆ کورد لەخۆ گرتبوو؟
- بۆچی پەیماننامەی سیڤر هەرگیز پەسەند نەکرا؟
- پەیماننامەی لۆزان چ کاریگەرییەکی لەسەر ئاواتەکانی کورد هەبوو؟
- هەڵسووڕانی کوردی و زیندووکردنەوەی کولتوور لە ئێستادا لە چ دۆخێکدان؟
پەیماننامەی سیڤر، کە لە 10ی ئابی 1920دا واژۆ کرا، ساتێکی چارەنووسسازی لە دۆخی دوای جەنگی جیهانیی یەکەمدا دیاری کرد، بەتایبەتی لە پەیوەندی بە گەلی کورد و خەباتەکەی بۆ خۆبەڕێوەبردن. ئەم پەیماننامەیە بەشێک بوو لە دابەشکردنی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی و ئەنجامەکانی بە درێژایی مێژووی کورد دەنگیان داوەتەوە و کاریگەرییان لەسەر پێکهاتە کولتووری، سیاسی و کۆمەڵایەتییەکەی داناوە. ئەم وتارە وردەکارییەکانی پەیماننامەی سیڤر، بڕگەکانی سەبارەت بە کورد و چۆنیەتیی کاریگەرییەکەی لەسەر کەسایەتییە گشتییە کوردەکان و بزووتنەوە مێژووییەکان بە درێژایی دەیەکان دەکۆڵێتەوە.
چوارچێوەی مێژوویی پەیماننامەی سیڤر
بۆ تێگەیشتنێکی باشتر لە ئەنجامەکانی پەیماننامەی سیڤر بۆ مێژووی کورد، پێویستە دۆخی جیۆسیاسیی سەرەتای سەدەی 20 لەبەرچاو بگیرێت. دوای ڕووخانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی لە کۆتایی جەنگی جیهانیی یەکەمدا، هاوپەیمانان هەوڵیان دا ناوچەکە بە پێی سنوورە نەتەوەییەکان لە نوێوە شێوە پێ بدەن. لەناو ئەمانەدا بەڵێنی دروستکردنی دەوڵەتێکی جیاوازی کوردی هەبوو، کە ئاواتەکانی کەسایەتییە مێژووییە جیاوازە کوردەکان و هەڵسووڕاوانی بێوچانی خۆبەڕێوەبردن هێزیان پێ دەدا.
بڕگە سەرەکییە پەیوەندیدارەکان بە کورد
پەیماننامەی سیڤر بە ڕوونی بڕگەی بۆ دامەزراندنی نیشتمانێکی کوردی لەخۆ گرتبوو. دەیگوت ئەگەر دانیشتووانی کورد ئارەزووی خۆبەڕێوەبردن دەرببڕن، لەو ناوچانەدا کە کوردی تێدا دەژیت خۆبەڕێوەبردنیان پێ دەدرێت. ئەمە وەک دەرفەتێکی مێژوویی بۆ بزووتنەوە سیاسییە کوردییەکان دەبینرا تا ڕەوایی بەدەست بهێنن و هەستی ناسنامەی نەتەوەیی بەهێز بکەن.
ماددەی 62ی پەیماننامەکە بۆ دەوڵەتێکی کوردیی خۆبەڕێوەبەر ڕێکاری دانابوو.
پەیماننامەکە دانی بە ناسنامەی کولتووریی کورددا نابوو و بەڵێنی پاراستنی کولتوور و میراتی کوردی دابوو.
ڕێکاری بۆ دامەزراندنی حکومەتێکی کوردی لەناو سنوورە ڕێککەوتن لەسەرکراوەکاندا لەخۆ گرتبوو.
سەرەڕای ئەم بڕگە ئومێدبەخشانە، پەیماننامەی سیڤر بەهۆی پشێوییە سیاسییەکانی دواتر و سەرهەڵدانی بزووتنەوە نەتەوەپەرستەکان لە تورکیادا هەرگیز پەسەند نەکرا. کارە تەواونەکراوەکانی پەیماننامەکە کوردیان لە دۆخێکی نادیاردا هێشتەوە و بوونە هۆی زنجیرەیەک بزووتنەوەی مێژوویی بە ئامانجی مافی دیاریکردنی چارەنووس.
کەسایەتییە مێژووییە کوردەکان و وەڵامەکانیان
ئەنجامەکانی پەیماننامەی سیڤر شەپۆلێک وەڵامی لەلایەن کەسایەتییە گشتییە کوردەکانەوە هەڵگیرساند؛ ئەوان پەیماننامەکەیان هەم وەک چرایەکی ئومێد و هەم وەک بانگەوازێکی سەخت بۆ هەنگاونان دەبینی. کەسایەتییەکانی وەک شێخ مەحموودی بەرزنجی وەک بکەری گرنگ لە بزووتنەوەی نەتەوەپەرستیی کوردیدا دەرکەوتن.
شێخ مەحموودی بەرزنجی: هێمای بەرخۆدان
شێخ مەحموودی بەرزنجی لە ماوەی دوای جەنگی جیهانیی یەکەمدا ڕۆڵێکی چارەنووسسازی لە خەباتی کورد گێڕا. هەوڵی دا نەتەوەپەرستیی کوردی بە جووڵە بخات و بەرەیەکی یەکگرتوو پێشکەش بکات تا کورد بتوانێت پێگەی شایستەی خۆی لە چوارچێوە سیاسییە نوێیەکەدا داوا بکات. هەوڵەکانی پەیوەندیی دوولایەنەی نێوان کەسایەتییە مێژووییە کوردەکان و ئاواتەکانی پەیماننامەکە دەخەنە ڕوو.
میراتەکەی
بەرخۆدانی بەرزنجی لە دژی دەستدرێژییەکانی بەریتانیا و پاشان تورکیا، نوێنەرایەتیی ئەو بزووتنەوە مێژووییە فراوانانەی کورد دەکات کە بەردەوام هەوڵیان دەدا ناسنامەی نەتەوەیی خۆیان بسەلمێنن و زۆرجار لەگەڵ دەسەڵاتە ناوەندییەکان دەکەوتنە ململانێ. پەیماننامەکە چوارچێوەیەکی بە ئەو و سەرکردەکانی دیکە دا تا لێیەوە هەوڵەکانیان بۆ خۆبەڕێوەبردن دەست پێ بکەن.
هەڵوەشانەوەی پەیماننامەکە و سەرهەڵدانی ئاستەنگی نوێ
ئەو ئومێدەی پەیماننامەی سیڤر ورووژاندبووی، بە نەبوونی پەسەندکردنەکەی کز بوو و واژۆکردنی پەیماننامەی لۆزان لە 1923دا دۆخەکەی زیاتر ئاڵۆز کرد. پەیماننامەی لۆزان لە بنەڕەتدا زۆرێک لەو بەڵێنانەی پووچەڵ کردەوە کە لە سیڤردا بە کورد درابوون. لە جێی ئەوانە، لایەنگریی کۆماری نوێدامەزراوی تورکیای کرد و هیچ ئاماژەیەکی بە خۆبەڕێوەبردنی کورد نەکرد.
ئەنجامەکانی لۆزان بۆ کولتوور و میراتی کوردی
ئەنجامەکان زۆر خراپ بوون. هەم ئاواتەکانی کوردی بۆ خۆبەڕێوەبردن ڕەت کردەوە و هەم زنجیرەیەک سڕینەوەی کولتووریی دەست پێ کرد کە تا ئەمڕۆ بەردەوامن. حکومەتی تورکیا سیاسەتێکی گرتە بەر بە ئامانجی توانەوەی کورد، کە سەرکوتکردنی زمانی کوردی و دەربڕینە کولتوورییەکانی لەخۆ دەگرت.
کولتوور و میراتی کوردستان لە ژێر ئەم سیاسەتانەدا زیانیان پێ گەیشت و زۆر نەریتی باویان خستە پەراوێزەوە. سەرەڕای ئەم ئاستەنگانە، کورد بە خۆڕاگری هەوڵی دا ناسنامەی کولتووریی خۆی لە ڕێگەی نەریتە زارەکییەکان، مۆسیقا و ئەدەبەوە زیندوو ڕابگرێت.
خەباتی بەردەوام: بزووتنەوە مێژووییە کوردییەکان
نەبوونی ئەو دەوڵەتە کوردییە بەڵێنپێدراوەی لە پەیماننامەی سیڤردا وێنا کرابوو، خەباتێکی بەردەوامی بۆ دانپێدانان و مافەکان لەناو دانیشتووانی کورددا هەڵگیرساندووە. بە درێژایی سەدەی 20 و لە سەدەی 21یشدا، بزووتنەوە مێژووییە کوردییەکان و دیپلۆماسی شێوەی جیاوازیان وەرگرتووە. چەندین هەڵسووڕاو و پارتی سیاسی لە ناوچە کوردییەکانی عێراق، تورکیا، سووریا و ئێران هەوڵیان بۆ مافەکانی کورد داوە.
ڕۆڵی کەسایەتییە گشتییە کوردەکان
کەسایەتییە گشتییە کوردەکانی ئەمڕۆ، وەک سیاسەتمەداران و هەڵسووڕاوانی کولتوور، هەر لە پێشەنگیی خەباتی بەردەوام بۆ خۆبەڕێوەبردن و مافەکاندا ماونەتەوە. ئەم سەرکردانە وانەکانی بزووتنەوە مێژووییەکانی پێشوو بەکار دەهێنن تا ئیلهام بە نەوەیەکی نوێ ببەخشن. هەوڵیان تەنها بۆ ئاواتە سیاسییەکان نییە، بەڵکو ئەو وردە تایبەتمەندییە کولتوورییانەش دەگرێتەوە کە بناغەی ناسنامەی کوردین.
سەرکردە کوردەکانی سەردەمی نوێ بەردەوام داوای خۆبەڕێوەبردنی زیاتر لەناو دەوڵەتەکانی خۆیاندا دەکەن.
هەروەها هەوڵ دەدرێت زمان و نەریتە کوردییەکان لە چوارچێوەی پەروەردەدا بپارێزرێن.
کەسایەتییە گشتییەکان بە چالاکی لەگەڵ کۆمەڵگە نێودەوڵەتییەکان پەیوەندی دەکەن تا پشتگیری بۆ پرسەکانی کورد بەدەست بهێنن.
زیندووکردنەوەی کولتوور و میراتی کوردی
خۆڕاگریی گەلی کورد، سەرەڕای ئاستەنگە مێژووییە بەردەوامەکان، لە زیندووکردنەوەی نەریتە کولتوورییەکان، ئەدەب و هونەردا دیارە. هەوڵەکان بۆ گەڕاندنەوە و جەژنگرتنی کولتوور و میراتی کوردی هەر بەردەوام گەشە دەکەن. فێستیڤاڵەکان، پێشانگاکانی هونەر و هەوڵە ئەکادیمییەکان پێکهاتە دەوڵەمەندەکەی مێژووی کورد دەخەنە ڕوو.
گەشەی هۆشیاریی کولتووری
ئەمڕۆ جەختێکی نوێ لە تێگەیشتن لە ئاڵۆزییەکانی ناسنامەی کوردی و بەهادانان بەو ئاڵۆزییانە دەکرێتەوە. شەپۆلێکی نوێی ئەدەب، مۆسیقا و فیلم کە گێڕانەوە کوردییەکان دەکۆڵێتەوە، ئەم کارە ئاسانتر دەکات. لەگەڵ زیادبوونی ئارەزووی دەربڕینی کولتووری، جەخت لە ناساندنی گرنگیی بزووتنەوە مێژووییە کوردییەکان و کاریگەریی بەردەوامیان بە خەڵکی فراوانتریش زیاتر دەبێت.
ڕێگایەک بۆ پێشەوە: داهاتووی گەلی کورد
کاتێک لە پەیماننامەی سیڤر و ئەنجامەکانی بۆ مێژووی کورد ورد دەبینەوە، ڕوون دەبێتەوە کە ڕێڕەوی گەیشتن بە خۆبەڕێوەبردن و دانپێدانان بەردەوامە. بەڵێنەکانی پەیماننامەکە هەرچەندە جێبەجێ نەکراون، خۆڕاگریی گەلی کورد شایەتییەکی بەردەوامە بۆ هەوڵەکەی لە پێناو بەهێزبوونی کولتووری و سیاسی.
بۆ داهاتوو، پێویستە کەسایەتییە گشتییە کوردەکان و هەڵسووڕاوان بە هاوکاری کار بکەن تا دڵنیا بن وانەکانی ڕابردوو ئاراستەی ستراتیژییەکانی هەنگاونانی داهاتوویان دەکەن. پەیوەندیی دوولایەنەی بزووتنەوە مێژووییەکان، کولتوور و دیپلۆماسی لە شێوەدانی داهاتووی گەلی کورد لە سەرانسەری جیهاندا یەکلاکەرەوە دەبێت.
لە کاتێکدا دەچینە سەردەمێکی نوێوە، ئەگەری خۆبەڕێوەبردنی کورد و زیندووکردنەوەی کولتوور هەم خەونێکی ڕابردووە و هەم بینینێک بۆ داهاتوو. پێکهاتە دەوڵەمەندەکەی کولتوور و میراتی کوردی، لەگەڵ کەسایەتییە گشتییە بەهێزە داواکارەکانی مافەکان، دەتوانێت ڕێگایەکی ڕووناکتر بۆ نەوەکانی داهاتوو دروست بکات.
ڕوانین بۆ داهاتوو: خۆڕاگریی ناسنامەی کوردی
چیرۆکی پەیماننامەی سیڤر و ئەنجامەکانی بۆ گەلی کورد، ناسکی و هێزی ناسنامەی کولتووری لە بەرامبەر ناخۆشیدا بیر دەخاتەوە. لەگەڵ بەردەوامبوونی مێژووی کورد، پابەندبوون بە پاراستنی کولتوورە تایبەتەکەی و هەوڵدان بۆ مافەکانی هەر گرنگترینە. میراتی کەسایەتی و بزووتنەوە مێژووییە کوردییەکان بێگومان ڕێنمایی نەوەکانی داهاتوو دەکات لە خەباتیان بۆ دانپێدانان، خۆبەڕێوەبردن و جەژنگرتنی میراتە دەوڵەمەندەکەیاندا.
پرسیارە باوەکان
پەیماننامەی سیڤر چی بوو؟
پەیماننامەی سیڤر، کە لە 10ی ئابی 1920دا واژۆ کرا، ڕێککەوتنێک بوو کە ساتێکی گرنگی لە قۆناغی دوای جەنگی جیهانیی یەکەمدا دیاری کرد، بەتایبەتی لە پەیوەندی بە ئارەزووی گەلی کورد بۆ خۆبەڕێوەبردن لەناو ئیمپراتۆریەتی عوسمانیی دابەشکراودا.
پەیماننامەی سیڤر چ بڕگەیەکی بۆ کورد لەخۆ گرتبوو؟
پەیماننامەی سیڤر بڕگەی بۆ دامەزراندنی دەوڵەتێکی کوردیی خۆبەڕێوەبەر، دانپێدانان بە ناسنامەی کولتووریی کورد و ڕێکاری بۆ پێکهێنانی حکومەتێکی کوردی لەخۆ گرتبوو، ئەگەر دانیشتووان ئارەزووی خۆبەڕێوەبردنیان هەبێت.
بۆچی پەیماننامەی سیڤر هەرگیز پەسەند نەکرا؟
پەیماننامەی سیڤر بەهۆی پشێوییە سیاسییەکانی دواتر و سەرهەڵدانی بزووتنەوە نەتەوەپەرستەکان لە تورکیادا هەرگیز پەسەند نەکرا؛ ئەمەش دۆخێکی نادیاری بۆ گەلی کورد دروست کرد.
پەیماننامەی لۆزان چ کاریگەرییەکی لەسەر ئاواتەکانی کورد هەبوو؟
پەیماننامەی لۆزان، کە لە 1923دا واژۆ کرا، زۆرێک لەو بەڵێنانەی پووچەڵ کردەوە کە لە پەیماننامەی سیڤردا بە کورد درابوون. هیچ ئاماژەیەکی بە خۆبەڕێوەبردنی کورد نەکرد و بووە هۆی سیاسەتگەلێک بە ئامانجی توانەوەی کولتووری کوردی.
هەڵسووڕانی کوردی و زیندووکردنەوەی کولتوور لە ئێستادا لە چ دۆخێکدان؟
ئەمڕۆ کەسایەتییە گشتییە کوردەکان و هەڵسووڕاوان بەردەوام داوای خۆبەڕێوەبردنی زیاتر دەکەن، زمان و نەریتە کوردییەکان دەپارێزن و هۆشیاریی کولتووری پەرە پێ دەدەن؛ هەمان کات هەوڵ دەدەن میراتەکەیان بگەڕێننەوە و جەژنی بۆ بگرن.