مێژووی کوردمێژوو، کولتوور و میرات

گۆڤاری مێژووی کورد

ئەرشیفەکە

1586 وتار بە سۆرانی بەردەستە.

دەوڵەتە کوردییەکان · 29ی تشرینی دووەمی 2025

ئەفسانەی شێر ساریم: سەرکردە ئێزدییەکەی بەرەنگاری ئیمپراتۆرییەتی سەفەوی بووەوە

سەرەتای سەدەی 16 لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا سەردەمێکی پڕئاژاوە بوو، کە بە سەرهەڵدانی ئیمپراتۆرییەتی سەفەوی لە ژێر سەرکردایەتیی شاه ئیسماعیلی یەکەمدا دیار بوو. لەم پاشخانەدا، کەسایەتییەکی بەرچاو لە کۆمەڵگەی کوردی ئێزدییەوە سەری هەڵدا—شێر ساریم، کە هەروەها بە ساریم خان ناسراوە. چیرۆکەکەی چیرۆکی سەرپێچی، خۆڕاگری و بەرەنگاریی توندە بەرامبەر ئیمپراتۆرییەتێکی بەهێز. ئەم بابەتەی بلۆگ ژیان، ڕاپەڕین و میراتی شێر ساریم دەکۆڵێتەوە و تیشک دەخاتە سەر بەشێکی کەمتر ناسراوی مێژووی کورد و ئێزدی. پاشخانی شێر ساریم

وتارەکە بخوێنەوە
جەنگ و بەرخۆدان · 28ی تشرینی دووەمی 2025

کاریگەریی جەنگی جیهانیی یەکەم لەسەر نەتەوەپەرستیی کوردی: ساتێکی چارەنووسساز لە مێژووی کورددا

دۆخی دوای جەنگی جیهانیی یەکەم خاڵێکی گرنگی وەرچەرخانی لە ڕێڕەوی نەتەوەپەرستیی کوردیدا دیاری کرد. جەنگەکە لەگەڵ داڕشتنەوەی سنوورە سیاسییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، کاریگەرییەکی قووڵیشی لەسەر ئاواتەکانی گەلی کورد دانا. لەم وتارەدا دەکۆڵینەوە ڕووداوەکانی جەنگی جیهانیی یەکەم چۆن کاریگەرییان لەسەر گەشەی نەتەوەپەرستیی کوردی، سەرهەڵدانی کەسایەتییە مێژووییە گرنگە کوردەکان و پەرەسەندنی کولتوور و میراتی کورد لە چوارچێوەی دیمەنێکی جیۆسیاسیی گۆڕاودا دانا...

وتارەکە بخوێنەوە
کەسایەتییە ناودارەکانی کورد · 28ی تشرینی دووەمی 2025

میراتی یوسف یاسکا: گەشتی شیعری کوردی بە ناو خۆشەویستی و سروشتدا

یوسف یاسکا کەسایەتییەکی مەزنە لە مێژووی ئەدەبی کوردیدا، کە شیعرەکەی سەدان ساڵ دوای سەردەمەکەی هێشتا دەنگ دەداتەوە. یاسکا لە 1592دا لەدایک بوو و وەک یەکێک لە پێشەنگە سەرەتاییەکانی شیعری گۆرانی ستایش دەکرێت؛ نەریتێک کە ڕەگ و ڕیشەی قووڵی لە کولتووری کوردیدا هەیە. دێڕەکانی، کە بە بابەتەکانی خۆشەویستی و سروشت دەوڵەمەندن، پەنجەرەیەک بۆ دیمەنی هەستی و کولتووریی سەردەمەکەی دەکەنەوە. سەرەڕای کەمیی وردەکارییەکانی ژیانی کەسیی ئەو، بەشدارییە شیعرییەکانی نیشانەیەکی بەردەوامیان لەسەر ئەدەبی کوردی بەجێ هێشتووە و ئیلهامیان بە نەوەکانی شاعیران بەخشیوە.

وتارەکە بخوێنەوە
مێژوو و خۆڕاگریی کورد · 27ی تشرینی دووەمی 2025

یاخیبوونەکانی کورد: تێڕوانینێکی مێژوویی

گێڕانەوەی گەلی کورد، وەک ئەو کولتوور و میراتەی بنەمای ناسنامەکەی پێک دەهێنن، زیندوو و سەرنجڕاکێشە. لە سەردەمە کۆنەکانەوە، ناوچەی کوردستان شاهیدی مێژوویەکی پڕنائارامی بووە کە زۆر یاخیبوون و ڕاپەڕین نیشانەکانی پێ بەخشیوە. لەم بابەتەدا لەو بزووتنەوە مێژووییانە و دیپلۆماسییە دەکۆڵینەوە کە مێژووی کوردیان شێوە پێ داوە و، لە هەمان کاتدا، ئەو کەسایەتییە گشتییە دیارە کوردانە دەخەینە ڕوو کە بۆ مافەکانی گەلی کورد و دانپێدانان بەو گەلە خەباتیان کردووە.

وتارەکە بخوێنەوە
کەسایەتییە ناودارەکانی کورد · 27ی تشرینی دووەمی 2025

میراتی هەڵۆ خانی ئەردەڵان: فەرمانڕەوایەکی بەهێزی کورد لە سەدەی 16دا

هەڵۆ خانی ئەردەڵان (بە کوردی: Helo Xan/هەڵۆ خان) وەک یەکێک لە کاریگەرترین فەرمانڕەوا کوردەکانی سەدەکانی شازدە و حەڤدە دەناسرێتەوە. فەرمانڕەوایی لەسەر دەوڵەتی خۆبەڕێوەبەری ئەردەڵان لە 1590 تا 1616 نیشانەی سەردەمێکی هێز و سەربەخۆیی ڕێژەیی بوو لە ناوچەیەکدا کە زۆرجار لە نێوان خواستەکانی ئیمپراتۆریەتەکانی سەفەوی و عوسمانیدا گیر دەبوو. ئەم بابەتەی بلۆگ لە ژیان، فەرمانڕەوایی و کاریگەریی بەردەوامی هەڵۆ خانی ئەردەڵان دەکۆڵێتەوە و ڕووناکی دەخاتە سەر سەرکردایەتیی و ئەو پاشخانە مێژووییەی شێوەی بە میراتەکەی دا.

وتارەکە بخوێنەوە
دەوڵەتە کوردییەکان · 26ی تشرینی دووەمی 2025

ئیمپراتۆریەتی عوسمانی و ڕەعیەتە کوردەکانی: لێکۆڵینەوەیەکی قووڵ لە مێژووی کورد

ئیمپراتۆریەتی عوسمانی، یەکێک لە گرنگترین ئیمپراتۆریەتەکانی مێژوو، بەسەر سێ کیشوەردا فراوان بوو و دانیشتوانێکی جۆراوجۆری هەبوو کە لە نەتەوە جیاوازەکان پێک هاتبوون، و گەلی کورد لە نێویاندا ڕۆڵێکی دیاری هەبوو. تێگەیشتن لە پەیوەندیی نێوان ئیمپراتۆریەتی عوسمانی و ڕەعیەتە کوردەکانی بۆ هەر کەسێک کە حەزی بە مێژووی کوردە زۆر گرنگە؛ هەروەها بۆ تێگەیشتن لە ئاڵۆزیی کولتوور، ناسنامە و سیاسەت کە هێشتا ئەمڕۆ لە چوارچێوەی کولتوور و میراتی کوردستاندا ڕەنگ دەدەنەوە.

وتارەکە بخوێنەوە
هونەر و کولتووری کوردی · 26ی تشرینی دووەمی 2025

کاریگەریی فەقێ تەیران لەسەر ئەدەبی کوردی و تەسەووف

فەقێ تەیران کەسایەتییەکی زۆر گەورەی ئەدەبی کوردی و بیری تەسەووفە. لە ساڵی 1590 بە ناوی میر محەمەد لەدایک بوو و شیعری داهێنا کە تەنها کولتووری کوردی دەوڵەمەند نەکرد، بەڵکو بناغەی بۆ نەریتی ئەدەبیی کوردی و دەربڕینی سۆفییانە دانا. بەرهەمەکانی، بە تایبەتی زەمبیلفرۆشە ناودارەکە، سەدان ساڵ دواتریش بەردەوامن لە ئیلهامبەخشین بە خوێنەر و هونەرمەندان. ئەم بابەتە لە ژیان، شێوازی شیعری و کاریگەریی بەردەوامی لەسەر ئەدەبی کوردی و تەسەووف دەکۆڵێتەوە. سەرەتای ژیان و خوێندن: فەقێ تەیران لە گوندی وەرەزوز لەدایک بوو.

وتارەکە بخوێنەوە
دەوڵەتە کوردییەکان · 25ی تشرینی دووەمی 2025

کاریگەریی بەردەوامی ئیمپراتۆرییەتی سەلجوقی لەسەر ناوچە کوردییەکان

ئیمپراتۆرییەتی سەلجوقی، کە لە سەدەی 11دا بە سەرانسەری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا فراوان بووبوو، کاریگەرییەکی گرنگی لەسەر زۆر ناوچە دانا، لەوانە خاکە کوردییەکان. ئەم کارلێکە هەم دیمەنی سیاسیی داڕشت و هەم شوێنەوارێکی قووڵی لەسەر مێژوو، کولتوور و پێکهاتە کۆمەڵایەتییەکانی کورد بەجێ هێشت کە تا ئەمڕۆش دەنگ دەدەنەوە. ئەم وتارە ئەو پەیوەندییە ئاڵۆزانە دەکۆڵێتەوە کە لە سەردەمی سەلجوقیدا پێک هاتن و ئەو میراتە بەردەوامە لە ناوچە کوردییەکاندا دەخاتە ڕوو کە لەگەڵ کولتوور و میراتی کوردستاندا تێکەڵە...

وتارەکە بخوێنەوە
کەسایەتییە ناودارەکانی کورد · 25ی تشرینی دووەمی 2025

ژیان و میراتی ئاسنەت بارزانی، زانای پێشەنگی کوردی جوولەکە

ئاسنەت بارزانی لە مێژووی جوولەکەکاندا وەک کەسایەتییەکی بەرچاو دەردەکەوێت، بە تایبەتی وەک ژنێک کە لە سەدەی 17دا بەربەستەکانی زانستخوازیی ئایینیی تێپەڕاند. لە ساڵی 1590 لە ناوچەی کوردیی نزیک دهۆک لەدایک بوو و بوو بە یەکێک لە کۆنترین ڕابای ژنە ناسراوەکان و شاعیرێکی ڕێزلێگیراو. چیرۆکەکەی ئاڵنگاری و سەرکەوتنەکانی ژنێک دەخاتە ڕوو کە خۆی بە تەواوی تەرخان کردبوو بۆ خوێندنی تەورات، لە کات و شوێنێکدا کە ڕێگای لەم جۆرە بۆ ژنان دەگمەن بوو. پاشخانی خێزانی و سەرەتای ژیان: ئاسنەت لە بنەماڵەی بارزانیدا لەدایک بوو

وتارەکە بخوێنەوە
مێژوو و خۆڕاگریی کورد · 24ی تشرینی دووەمی 2025

سەرکردە کوردەکان و میراتەکانیان: داڕشتنی چیرۆکێکی دەوڵەمەندی مێژوو

گەلی کورد، بە کولتوور و میراتە تایبەتەکەی کوردستان، مێژووێکی دەوڵەمەندی هەیە کە بە درێژایی سەردەمەکان لەلایەن ژمارەیەکی زۆری کەسایەتییە گشتییە کاریگەرەکانی کوردەوە داڕێژراوە. ئەم سەرکردانە هەم نوێنەرایەتیی کۆمەڵەکانی خۆیان کردووە و هەم ڕۆڵی ناوەندییان لە چیرۆکە فراوانترەکەی مێژووی کورددا گێڕاوە. لەم بابەتەی بلۆگەدا، گرنگترین کەسایەتییە مێژووییە کوردییەکان، بەشدارییەکانیان و ئەو میراتە بەردەوامانە دەکۆڵینەوە کە بەجێیان هێشتووە. پێکەوە دەکۆڵینەوە...

وتارەکە بخوێنەوە
هونەر و کولتووری کوردی · 24ی تشرینی دووەمی 2025

مەلا جزیری: بنیاتنەری شیعریی ئەدەبی کرمانجی

مەلا جزیری (نزیکەی 1570 – نزیکەی 1640)، کە بە ناوی ئەحمەد نیشانی لەدایک بوو، تەنها کەسایەتییەک لە مێژووی ئەدەبی کوردیدا نییە؛ بە شێوەیەکی فراوان وەک شاعیری بنیاتنەری شیعری کوردی دەناسرێت. بە «مەلا جزیری» (مەلا لە جزیرە) ناسراوە و ژیانی پردێکی لە نێوان دیسیپلینی ڕۆحانیی تەسەوف و تەواویی ڕازاوەی فۆرمی نەریتی شیعری فارسی دروست کرد. بە هەڵبژاردنی کرمانجی—زاراوەی باکووری کوردی—وەک تەنها زمانی دەربڕینی ئەدەبیی خۆی، ئەو زاراوەیەی گەیاندە ئاستی هونەری کلاسیکیی بەرز و پێوەری دانا

وتارەکە بخوێنەوە
مێژوو و خۆڕاگریی کورد · 23ی تشرینی دووەمی 2025

ڕۆڵی کورد لە سەدەکانی ناوەڕاستدا: گەشتێک بەناو مێژووی کورددا

سەردەمی سەدەکانی ناوەڕاست لە نێوان سەدەی 5 و کۆتایی سەدەی 15دا بوو و شاهیدی گۆڕانکارییە کولتووری و سیاسییە گرنگەکان لە سەرانسەری جیهان بوو. لەم تێکەڵە ئاڵۆزەی مێژووی مرۆڤایەتیدا، کورد ڕۆڵێکی چارەنووسسازی گێڕا کە تا ئەمڕۆش کاریگەری لەسەر ناسنامەی دادەنێت. ئەم گەڕانە بەناو مێژووی کورددا باس لە بەشدارییە بەرچاوەکانی کەسایەتییە مێژووییە کوردییەکان، پەرەسەندنی کولتوور و میراتی کوردستان و ناوەڕۆکی بزووتنەوە مێژووییەکانی کورد و دیپلۆماسی... دەکات.

وتارەکە بخوێنەوە
هونەر و کولتووری کوردی · 22ی تشرینی دووەمی 2025

کاریگەریی چاوەڕواننەکراوی فەتحی ئیسلامی لەسەر کولتووری کوردی

فەتحی ئیسلامیی سەدەی 7 ساتێکی چارەنووسسازە لە مێژووی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، کە دیمەنە کولتوورییەکانی زۆر ناوچەی بە شێوەیەکی بنەڕەتی گۆڕی. لە نێو ئەمانەدا، کاریگەرییەکەی لەسەر کولتوور و میراتی کوردی قووڵە. ئەم بلۆگە لە پەیوەندیی ئاڵۆزی نێوان فەتحی ئیسلامی و گەشەسەندنی مێژووی کورد دەکۆڵێتەوە، کەسایەتییە گرنگە مێژووییەکانی کورد و ئەو کاریگەرییانە دەخاتە ڕوو کە ئەم گۆڕانە لەسەر بزووتنەوە مێژووییەکانی کورد و دیپلۆماسی دایناون.

وتارەکە بخوێنەوە
هونەر و کولتووری کوردی · 21ی تشرینی دووەمی 2025

زمان و ئەدەبی کوردی: گەشتێک بە ناو مێژوودا

زمان و ئەدەبی کوردی ڕەگ و ڕیشەیان بۆ هەزاران ساڵ پێش ئێستا دەگەڕێتەوە و بە تانوپۆی دەوڵەمەندی مێژووی کورد و گەشەسەندنی کولتوورەوە تێکەڵ بوون. لە دەقە کۆنەکانەوە تا شیعری هاوچەرخ، ئەدەبی کوردی ڕۆڵێکی بنەڕەتیی لە دەربڕینی ناسنامە، بەها و ئاواتەکانی گەلی کورددا بینیوە. لەم بابەتەدا لە ڕوانگەی مێژووییی زمان و ئەدەبی کوردی دەکۆڵینەوە و پێشکەوتنە گرنگەکان، کەسایەتییە کاریگەرەکان و ئەو میراتە کولتوورییە دەخەینە ڕوو کە ئەمڕۆش بە گەشەکردن بەردەوامە.

وتارەکە بخوێنەوە
کەسایەتییە ناودارەکانی کورد · 21ی تشرینی دووەمی 2025

لێکۆڵینەوە لە میراتی سوڵتان سەهاک و کاریگەریی لەسەر یارسانی

سوڵتان سەهاک، ناسراو بە سوڵتان ئیسحاق بەرزنجی، کەسایەتییەکی سەرەکیی یارسانییە؛ بزووتنەوەیەکی ئایینی کە ڕەگ و ڕیشەی قووڵی لە ناوچە کوردییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا هەیە.

وتارەکە بخوێنەوە
مێژوو و خۆڕاگریی کورد · 20ی تشرینی دووەمی 2025

بەشدارییەکانی کورد لە شارستانیەتەکانی میزۆپۆتامیا: گەشتێک بە ناو کاتدا

میزۆپۆتامیا لە دڵی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا هەڵکەوتووە و زۆرجار بە لانکەی شارستانیەت دادەنرێت؛ تانوپۆیەکی دەوڵەمەندی کولتوور، نەریت و مێژووەکانی هەیە. لە ناو ئەم ڕەوتە زیندووانەدا میراتی بەردەوامی گەلی کورد هەیە. مێژووە دەوڵەمەندەکەی کورد، کە زۆرجار پشتگوێ دەخرێت، بە خودی تانوپۆی شارستانیەتەکانی میزۆپۆتامیاوە تەنراوە.

وتارەکە بخوێنەوە
کەسایەتییە ناودارەکانی کورد · 20ی تشرینی دووەمی 2025

لێکۆڵینەوە لە کاریگەریی مەحموود لەسەر هونەر و پیشەسازیی ڤێنێتۆ سەراسینی

ناوی مەحموود لە مێژووی هونەردا دەنگ دەداتەوە، بە تایبەتی لە پاشخانەی شێوازی ڤێنێتۆ سەراسینیدا. ئەم تێکەڵە تایبەتەی نەریتە هونەرییە ڤێنێسیایی و ئیسلامییەکان ئارەزووی زانین و سەرسامی دەورووژێنێت.

وتارەکە بخوێنەوە
مێژوو و خۆڕاگریی کورد · 19ی تشرینی دووەمی 2025

شانشینە کۆنە سەرنجڕاکێشەکانی کوردستان: گەشتێک بە درێژایی مێژوو

بەخێر بێیت بۆ گەشتێکی سەرنجڕاکێش بە ناو مێژووی کورد و ئەو شانشینە کۆنانەدا کە جارێک لە ناوچەکانی کوردستاندا گەشەیان دەکرد. خاکەکانی کورد، کە لە دڵی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا هەڵکەوتوون، بە ناو تورکیا، عێراق، ئێران و سووریای ئەمڕۆدا درێژ بوونەتەوە. کولتوور و میراتە دەوڵەمەند و فرەچەشنەکەی کوردستان پڕە لە چیرۆکی ئاڵۆزی شانشین، ڕابەرە بەناوبانگەکان و جووڵانەوە مێژووییەکان کە بە درێژایی سەدەکان شێوەیان بە ئەم نەتەوە خۆڕاگرە داوە. لەم وتارەدا لە شانشینە کۆنەکان دەکۆڵینەوە…

وتارەکە بخوێنەوە
کەسایەتییە ناودارەکانی کورد · 19ی تشرینی دووەمی 2025

گۆڕانی تەریقەتی سەفەوی لە ژێر ڕابەرایەتیی خواجە عەلیی سەفەوی و کاریگەرییەکەی لەسەر ئیسلامی شیعە

تەریقەتی سەفەوی بەشێکی گرنگە لە مێژووی ئێران. لە ژێر ڕابەرایەتیی پڕ جووڵەی خواجە عەلیی سەفەویدا، تەریقەتەکە گۆڕانکارییەکی گەورەی بەسەردا هات کە بواری ئایینیی دووبارە داڕشتەوە و کاریگەرییەکی بەرچاوی لەسەر ئیسلامی شیعە دانا.

وتارەکە بخوێنەوە
مێژوو و خۆڕاگریی کورد · 18ی تشرینی دووەمی 2025

ڕێڕەوێکی نائاسایی: بەدواداچوون بۆ بنەچەی گەلی کورد

گەلی کورد، گرووپێکی ئەتنیکیی گرنگ کە زۆربەی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا دەژی، مێژووێکی دەوڵەمەند و ئاڵۆزی هەیە. گێڕانەوەکەی بە چیرۆکەکانی خۆڕاگری، شانازیی کولتووری و ئاواتی خۆبەڕێوەبردن تێکەڵە. لەم وتارەدا مێژووی کورد دەخەینە ڕوو؛ لەوانە بنەچە، میراتی کولتووری و بەشداریی ئەو کەسایەتییە مێژووییە جیاوازانەی کورد کە لە ناو سەختییەکاندا شێوەیان بە ناسنامەکەی داوە.

وتارەکە بخوێنەوە
کەسایەتییە ناودارەکانی کورد · 18ی تشرینی دووەمی 2025

ناسینی ئیدریس بەدلیسی: ئەو زانا کوردەی مێژووی عوسمانیی داڕشت

ئیدریس بەدلیسی (نزیکەی 18ی کانوونی دووەمی 1457 – 15ی تشرینی دووەمی 1520) زانا، مێژوونووس، کارگێڕ و دیپلۆماتێکی کوردی عوسمانی بوو کە کاریگەریی لەسەر ئیمپراتۆریەتی عوسمانیی سەرەتای سەدەی شازدە لە نێوان هاوسەردەمانیدا بێهاوتا بوو. ئەو زیاتر بە هەشت بیهیشت ناسراوە، کە مێژوونامەیەکی مەزنی فارسیی هەشت فەرمانڕەوای سەرەتای عوسمانییە و بە فەرمانی سوڵتان بایەزیدی دووەم نووسرا، و بە ڕۆڵە سەرەکییەکەی لە مسۆگەرکردنی هاوپەیمانیی نێوان کەسایەتییە ناسراوە کوردەکان و دەوڵەتی عوسمانی دوای شەڕی چاڵدێران.

وتارەکە بخوێنەوە