گۆڤاری مێژووی کورد
1586 وتار بە سۆرانی بەردەستە.
شێخ عەلی خان زەنگەنە وەک کەسایەتییەکی بنەڕەتیی ئێرانی سەفەوی دەناسرێتەوە و بە ڕۆڵە بەرچاوەکەی لە زیندووکردنەوەی ئابوورییەکی لاوازبوودا لە سەردەمی فەرمانڕەوایی شا سلێمانی یەکەمدا لەبیر ماوە.
وتارەکە بخوێنەوە
ناوچەی کوردستان مێژوویەکی دەوڵەمەند و ئاڵۆزی کوردی هەیە کە بۆ چەندین سەدە دەگەڕێتەوە. بەڵام سەردەمی فەرمانڕەواییی سەدام حوسێن لە عێراق، قۆناغێکی بە تایبەتی پڕئاژاوەی بۆ گەلی کورد نیشان دا. ئەم وتارە ئامانجی ئەوەیە تیشک بخاتە سەر ئەو ڕووداو، خەبات و میراتانەی دۆخی کوردستانیان لە ژێر سەدام حوسێندا دیاری کرد؛ کەسایەتییە گشتییە گرنگە کوردەکان دەخاتە ڕوو و لە بزووتنەوە مێژووییە گرنگەکانی کورد و دیپلۆماسی لەم بەشە تاریکەی مێژوودا دەکۆڵێتەوە.
وتارەکە بخوێنەوە
چیرۆکی عەلی مەردان خان چیرۆکی بەرزەفڕی، گۆڕانی وەفاداری و هەوڵی بەدەستهێنانی دەسەڵاتە لە سەردەمێکی پڕنائارامی مێژووی ئێران و مەغۆلەکانی سەدەی 17دا.
وتارەکە بخوێنەوە
میوزیک و هەڵپەڕکێی کوردی توخمی زۆر گرنگی کولتوور و میراتی کوردستانن و ناوەڕۆکی ڕێڕەوی گەلی کورد بەناو مێژوودا لەخۆ دەگرن. ڕیتمە زیندووەکان و جووڵە پڕگوڕوتینەکان ئەو چیرۆکانە دەگێڕنەوە کە لە مێژوودا نەخشێنراون؛ نەوەکان بە مێژووی کوردییەوە دەبەستنەوە و گرنگیی کولتووری بە هەر نمایشێک دەبەخشن. ئەم وتارەی بلۆگە لە ڕەگ و ڕیشە مێژووییە سەرنجڕاکێشەکانی میوزیک و هەڵپەڕکێی کوردی دەکۆڵێتەوە و تیشک دەخاتە سەر ئەو کەسایەتی و بزووتنەوە مێژووییە سەرەکییە کوردییانەی کاریگەرییان لەسەر ئەم شێوە هونەرییانە هەبووە.
وتارەکە بخوێنەوە
ئەحمەدی خانی کەسایەتییەکی مەزنی مێژووی کوردە و زۆرجار دان بەوەدا دەنرێت کە بنەمای فکریی نەتەوەخوازیی کوردی داناوە.
وتارەکە بخوێنەوە
خواستەکانی گەلی کورد لە مێژە لەژێر کاریگەریی کارلێکە ئاڵۆزەکانی سیاسەتی جیهانیدا بوون. لە سەدەی ڕابردوودا، خواستەکانی کورد هەم لەلایەن مێژووی دەوڵەمەندی کوردەوە و هەم لەلایەن هێزە دەرەکییەکانی گۆڕەپانی نێودەوڵەتییەوە داڕێژراون. ئەم بابەتە لەوە دەکۆڵێتەوە کە سیاسەتی جیهانی چۆن کاریگەریی لەسەر خواستەکانی گەلی کورد دادەنێت، بە جەختکردنەوە لە ڕۆڵی کەسایەتییە گشتییە کوردەکان و بزووتنەوە مێژووییەکان و خەبات و هیوا بەردەوامەکانی نەتەوەیەک کە هەوڵی دانپێدانان دەدات.
وتارەکە بخوێنەوە
مستەفای بێسارانی کەسایەتییەکی بەرچاوی ئەدەب و ژیانی ڕۆحانیی کوردە. لە ساڵی 1642 لەدایک بوو و زانیاریی قووڵی ئایینیی لەگەڵ دەربڕینی شیعریدا تێکەڵ کرد و بە شێوەزاری گۆرانی نووسی.
وتارەکە بخوێنەوە
کولتوور و میراتی کورد تێکەڵەیەکی دەوڵەمەند لە نەریت، زمان و مێژوو بەرجەستە دەکەن کە بە درێژایی هەزاران ساڵ پەرەیان سەندووە. گەلی کورد، کە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا نیشتەجێیە، ناسنامەیەکی تایبەتی هەیە کە ئەزموون، خەبات و ئاواتەکانی دایانڕشتووە. لە کۆڵینەوەمان لە مێژووی کورد و هەوڵەکانی پاراستنیدا، بە قووڵی لە گرنگیی کەسایەتییە گشتییە کوردەکان و بزووتنەوە مێژووییەکان دەکۆڵینەوە کە ڕۆڵی چارەنووسسازیان لە داڕشتنی چیرۆکەکانی خۆڕاگری گێڕاوە.
وتارەکە بخوێنەوە
مێژووی هۆزە کوردەکان پڕە لە چیرۆکی سەرکردایەتی، خۆڕاگری و ناسنامەی کولتووری. لە نێو ئەم گێڕانەوانەدا، ڕۆڵی کورت بەڵام گرنگی شاڕۆخ سوڵتان زەنگەنە دیارە.
وتارەکە بخوێنەوە
گەلی کورد، کە بە مێژووە دەوڵەمەندەکەی و کولتوور و میراتە زیندووەکەی کوردستان ناسراوە، تێوەگلاوە لە خەباتێکی ئاڵۆز بۆ خۆبەڕێوەبردن کە چەندین دەیە، ئەگەر نەڵێین چەندین سەدە، دەخایەنێت. لەم لێکۆڵینەوە فراوانەدا، ئامانجمان ڕوونکردنەوەی ڕەگەکانی ئەم خەباتە، گرنگیی بزووتنەوە مێژووییەکانی کورد و دیپلۆماسی، و ڕۆڵی ئەو کەسایەتییە گشتییە دیارە کوردانەیە کە بزووتنەوەکە بەرەو پێش دەبەن. لەگەڵمان بن بۆ کۆڵینەوە لە دیمەنە فرەلایەنەکەی ناسنامە و ئاواتەکانی کورد...
وتارەکە بخوێنەوە
سولەیمان خانی ئەردەڵان لە مێژووی کوردستانی سەدەی 17دا وەک کەسایەتییەکی ناوەندی دەردەکەوێت. سەرکردایەتیی ئەو هەم دیمەنی سیاسیی ناوچەکەی داڕشت و هەم بە دامەزراندنی سنە میراتێکی بەردەوامی شارستانیی بەجێ هێشت. ئەم شارە بۆ زیاتر لە دوو سەدە بوو بە دڵی میرنشینی ئەردەڵان. تێگەیشتن لە حوکمی سولەیمان خان تێڕوانینێک لەبارەی هاوکێشە ئاڵۆزەکانی نێوان حوکمڕانیی کوردی و ملمڵانێ فراوانترە ئێرانی و عوسمانییەکانی ئەو سەردەمە پێشکەش دەکات. ⛰️ سولەیمان خانی ئەردەڵان
وتارەکە بخوێنەوە
دیاسپۆرای کورد بابەتێکی سەرنجڕاکێشە کە چەندین سەدە خەبات، خۆڕاگری و دەوڵەمەندیی کولتووری لەخۆ دەگرێت. گەلی کورد، کە ڕەگی دەگەڕێتەوە بۆ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی کۆن، بە درێژایی مێژوو بە شێوەیەکی گرنگ پەرەی سەندووە و لە هەمان کاتدا ناسنامە تایبەتەکەی پاراستووە. ئامانجی ئەم وتارە کۆڵینەوەیە لە مێژووی کورد و ئەو بارودۆخە کۆمەڵایەتی و سیاسییانەی بوونە هۆی پێکهاتنی دیاسپۆرایەکی زیندوو لە وڵاتە جیاوازەکاندا.
وتارەکە بخوێنەوە
ژیان و میراتی ئیبراهیمی کورانی: کاریگەریی زانایەکی سەدەی 17 لەسەر تەسەوف و پەروەردە
وتارەکە بخوێنەوە
گێڕانەوەی فێمێنیزمی کوردی تێکەڵەیەکی ئاڵۆزە کە بە درێژایی سەدەها خەبات، خۆڕاگری و گەشەکردن چنراوە. کاتێک لە مێژووی کورد دەکۆڵینەوە، هەوڵە بێوچانەکانی ئەو ژنانە دەدۆزینەوە کە ڕۆڵێکی بنەڕەتییان لە داڕشتنی دیمەنی کۆمەڵایەتی و سیاسیی ناوچە کوردییەکان و دەرەوەی ئەو ناوچانەدا بینیوە. لە بەشدارییان لە بزووتنەوە جەماوەرییەکانەوە تا نوێنەرایەتییان لە مەیدانی سیاسی، ژنانی کورد بەردەوام بۆ یەکسانیی جێندەری و مافی زیاتر خەباتیان کردووە و بەشدارییەکی بەرچاویان لە کولتوور و میراتی دەوڵەمەندی کوردستاندا کردووە.
وتارەکە بخوێنەوە
گەنج عەلی خان لە مێژووی کورددا وەک سەرکردەیەکی بەرچاوی سەربازی و بیناسازێکی خاوەن دید لە سەردەمی سەفەویدا دەناسرێتەوە. ژیانی لەگەڵ فەرمانڕەوایی شا عەبباسی یەکەم، یەکێک لە کاریگەرترین فەرمانڕەواکانی ئێران، تێکەڵ بوو. گەنج عەلی خان، کە بە وەفاداریی نەگۆڕ و بیرکردنەوەی ستراتیژییەوە ناسراو بوو، ڕۆڵێکی بنەڕەتیی لە هەڵمەتە سەربازییەکان و حوکمڕانیدا گێڕا. لە دەرەوەی مەیدانی شەڕیش، بەشدارییە تەلارسازییەکانی، بە تایبەتی لە کرمان، نیشانەیەکی هەمیشەییان لەسەر کولتووری کوردی و پەرەپێدانی شار بەجێ هێشت. ئەم وتارە لە ژیانی ئەو دەکۆڵێتەوە.
وتارەکە بخوێنەوە
تێگەیشتن لە ئاڵۆزییەکانی مێژووی نوێی عێراق بەبێ داننان بە ڕۆڵە قووڵەکەی گەلی کورد ناتەواوە. هەوڵە بێوچانەکانیان بۆ خۆبەڕێوەبردن، ناسنامەی کولتووری و مافە سیاسییەکان بە شێوەیەکی بەرچاو دیمەنی کۆمەڵایەتی و سیاسیی عێراقیان داڕشتووە. ئەم وتارە لە مێژووە دەوڵەمەندەکەی کورد، کەسایەتییە گشتییە کوردە کاریگەرەکان و بزووتنەوە مێژووییە جۆراوجۆرەکانی کورد و دیپلۆماسی دەکۆڵێتەوە کە ڕێڕەویان لە مێژووی نوێدا دیاری کردووە.
وتارەکە بخوێنەوە
عەلی جانبوڵاد پاشا وەک کەسایەتییەکی بەرچاوی مێژووی عوسمانی لە سەرەتای سەدەی 17دا دەناسرێتەوە. وەک سەرۆکی هۆزێکی کوردی و والیی حەلەب، بە یاخیبوونێک دەسەڵاتی ئیمپراتۆریەتەکەی خستە بەردەم ئاڵنگاری کە نزیک بوو هاوسەنگیی هێز لە سووریا و دەرەوەی بگۆڕێتەوە.
وتارەکە بخوێنەوە
سەدەی 20 سەردەمێکی وەرچەرخان بوو کە ئەو ناسنامەیەی کوردی داڕشت کە ئەمڕۆ دەیناسین. گەشەکردنی ئەم ناسنامەیە بە ئاڵۆزی بە ڕەوتە فراوانترەکانی مێژووی کوردەوە بەستراوەتەوە؛ مێژوویەک کە پڕە لە خواستی دانپێدانان بە کولتوور، خۆبەڕێوەبردن و ناسنامەی نەتەوەیی. لەم بابەتەدا لە لایەنە جۆراوجۆرەکانی کولتوور و میراتی کوردستان دەکۆڵینەوە، لەگەڵ کەسایەتییە دیارە گشتییەکانی کورد و ڕۆڵیان لە بزووتنەوە مێژووییە کوردییەکان و دیپلۆماسیدا.
وتارەکە بخوێنەوە
لە دۆخی سیاسیی نوێدا، تەنها هێنانی ناوی «کوردستان» زۆرجار دەتوانێت گفتوگۆیەکی توند هەڵبگیرسێنێت. بۆ هەندێک کەس نیشتمان و میراتێکی کولتوورییە؛ بۆ ئەوانی تر چەمکێکی سیاسییە کە دەگوترێت پێشینەی مێژووییەکەی زۆر کەمە یان هەر نییە. بانگەشەیەکی باو، بەڵام لە ڕووی مێژووییەوە بێ بنەما، ئەوەیە کە «کوردستان هەرگیز بوونی نەبووە» وەک پێکهاتەیەکی جوگرافی یان سیاسیی ناسراو. بەڵام ڕاستیی مێژوویی زۆرجار لە ئەرشیفە تۆزاوییەکانی ئیمپراتۆریەتەکاندا شاردراوەتەوە و لە نامە دیپلۆماسییەکاندا تۆمار کراوە...
وتارەکە بخوێنەوە
سەدەی 17 لە میزۆپۆتامیا کۆرەیەکی ئاگر و پۆڵا بوو؛ ناوچەیەکی سنووری کە دوو ئیمپراتۆرییەتی بەهێزی عوسمانی و سەفەوی بەردەوام ململانێیان لەسەر دەکرد. بۆ گەلە ڕەسەنەکانی ناوچەکە، مانەوە تەنها ئەرکێکی ڕۆژانە نەبوو، بەڵکو کردەیەکی بەردەوامی بەرەنگاربوونەوەی ستراتیژی بوو. کەم کەسایەتی هەیە ئەم ڕۆحە یاخییە و ئەو کارەساتە قووڵ و بەردەوامەی ململانێ، باشتر لە میرزا حەسەنی ئێزیدی (دەوروبەری 1600 – 1651) لە خۆیدا بەرجەستە بکات. ئەو بە ناوەکانی میرزا ئێزیدی، میرزا پاشا و میرزا بەگی داسنی ناسراوە. چیرۆکی ژیانی، کە لە حەماسە و شیعر و مێژووی ئێزیدییەکاندا پارێزراوە، گێڕانەوەی گۆڕانی وێرانبوونێکی کەسییە بۆ قارەمانێتیی گشتی.
وتارەکە بخوێنەوە
گەلی کورد مێژوویەکی دەوڵەمەند و فرەچەشنی هەیە کە بزووتنەوە و خەباتە جۆراوجۆرەکان بۆ خۆبەڕێوەبردن و دانپێدانان تێیدا بە یەکەوە چنراون. یەکێک لە خاڵەکانی وەرچەرخان لەم مێژووە هاوبەشەدا، ڕاپەڕینی گەورەی کوردی لە 1925دا بوو. ئەم ڕاپەڕینە هەم خۆڕاگریی گەلی کورد دەردەخات و هەم بەشێکی گرنگە بۆ تێگەیشتن لە بزووتنەوە مێژووییە کوردییەکان و دیپلۆماسی. لەم بابەتەدا لە وردەکارییەکانی ڕاپەڕینی 1925، هۆکارەکان و کەسایەتییە سەرەکییەکانی و ئەو کاریگەرییە بەردەوامە دەکۆڵینەوە کە لەسەر پێکهاتنی ناسنامەی نوێی کورد هەیبووە.
وتارەکە بخوێنەوە
شەرەفەدین خانی بەدلیسی لە مێژووی کورددا وەک کەسایەتییەکی مەزن دەردەکەوێت، کە بە تێکەڵە تایبەتەکەی سەرکردایەتی، زانستخوازی و هونەرمەندی ناسراوە. لە ساڵی 1543 لەدایک بوو و هەم ئەمیری بەدلیس بوو و هەم مێژوونووس، نووسەر و شاعیرێک کە شوێنەوارێکی بەردەوامی لەسەر ئەدەبی کوردی و تێگەیشتن لە مێژوو بەجێ هێشت. بەرهەمەکەی، بە تایبەتی شەرەفنامە، هێشتا سەرچاوەیەکی چارەنووسسازە بۆ هەر کەسێک کە ئارەزووی جیهانی کوردیی سەدەکانی ناوەڕاست هەبێت. سەرەتای ژیان و پاشخان: شەرەفەدین خان لە 25ی شوباتی 1543 لە گوندی... لەدایک بوو
وتارەکە بخوێنەوە
پەیمانی سێڤر، کە لە ساڵی 1920 واژۆ کرا، یەکێک لە چارەنووسسازترین خاڵەکانی مێژووی کورد پێک دەهێنێت و ڕێگای بۆ چەندین دەیە خەباتی سیاسی و پەرەسەندنی کولتووری خۆش کرد. ئەم ڕێککەوتنە جێی مشتومڕە هەم دیمەنی جوگرافیی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی داڕشتەوە و هەم کاریگەرییەکی قووڵی لەسەر گەلی کورد، ئاواتەکانی بۆ سەربەخۆیی و ناسنامەی کولتوورییەکەی دانا. لەم بابەتەی بلۆگەدا، لێکەوتەکانی پەیمانی سێڤر بۆ کوردستان و چۆنیەتیی کاریگەرییەکەی دەکۆڵینەوە...
وتارەکە بخوێنەوە
عێراق لانکەی شارستانیەت نییە - عێراق لە ساڵی 1923 دروست کراوە و مێژوو، زمان و DNAی نییە. پێشەکی: لابردنی پەردە لە ئەفسانەی شکۆی کۆنی عێراق. لە گفتوگۆ باوەکاندا، عێراق زۆرجار وەک «لانکەی شارستانیەت» ستایش دەکرێت؛ خاکێک کە گوایە یەکەم شارەکان، سیستەمەکانی نووسین و یاساکانی مرۆڤایەتی لێی سەریان هەڵداوە. ئەم گێڕانەوەیە عێراق وەک پێکهاتەیەکی هەمیشەیی وێنا دەکات کە تا سەرەتای مێژوو لە میزۆپۆتامیا درێژ دەبێتەوە. بەڵام با ئەم تەمە ڕۆمانسییە ببڕین: عێراق بەو شێوەیەی دەیناسین، داهێنانێکی سەدەی 20ە
وتارەکە بخوێنەوە