پوختە
خەباتی گەلی کورد بۆ خۆبەڕێوەبردن، ناسنامەی کولتووری و مافە سیاسییەکان کاریگەرییەکی قووڵی لەسەر مێژووی نوێی عێراق هەبووە. ئەم وتارە لە بزووتنەوە مێژووییەکانیان، کەسایەتییە سەرەکییەکان و ئەو ئاڵنگارییە بەردەوامانە دەکۆڵێتەوە کە لە هەوڵی بەدەستهێنانی دانپێداناندا، لە چوارچێوەی دیمەنی کۆمەڵایەتی و سیاسیی عێراق، ڕووبەڕوویان دەبنەوە. لە خەباتە سەرەتاییەکانی دوای ئیمپراتۆریەتی عوسمانییەوە تا قۆناغە گرنگەکانی وەک ڕێککەوتنی خۆبەڕێوەبردنی 1970 و ڕۆڵیان لە شەڕی کەنداودا، کورد ڕۆڵێکی بنەڕەتیی لە داڕشتنی داهاتووی عێراق گێڕاوە. خۆڕاگری و میراتی کولتوورییان هەروا بنەڕەتین بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ ئاڵنگاری و دەرفەتە هاوچەرخەکان.
ناوەڕۆک
پاشخانی مێژوویی: خەباتە سەرەتاییەکان
سەرهەڵدانی بزووتنەوە سیاسییە کوردییەکان
ڕۆڵی کەسایەتییە گشتییە کوردەکان لە سیاسەتی نوێدا
- ئاڵنگاری و دەرفەتەکان لە سەدەی 21دا
میراتی کورد لە پێکهاتەی ڕەنگاوڕەنگی عێراقدا
- گرنگیی گەلی کورد لە مێژووی نوێی عێراقدا چییە؟
- کام ڕووداوە مێژووییەکان کاریگەرییان لەسەر خەباتی کورد بۆ خۆبەڕێوەبردن هەبووە؟
- هەندێک لە کەسایەتییە گشتییە کوردە کاریگەرەکان کێن کە لەم وتارەدا باس کراون؟
- دەرئەنجامی ڕێککەوتنی خۆبەڕێوەبردنی 1970 بۆ کورد چی بوو؟
- شەڕی کەنداو چۆن کاریگەریی لەسەر دانیشتوانی کورد لە عێراقدا هەبوو؟
تێگەیشتن لە ئاڵۆزییەکانی مێژووی نوێی عێراق بەبێ داننان بە ڕۆڵە قووڵەکەی گەلی کورد ناتەواوە. هەوڵە بێوچانەکانیان بۆ خۆبەڕێوەبردن، ناسنامەی کولتووری و مافە سیاسییەکان بە شێوەیەکی بەرچاو دیمەنی کۆمەڵایەتی و سیاسیی عێراقیان داڕشتووە. ئەم وتارە لە مێژووە دەوڵەمەندەکەی کورد، کەسایەتییە گشتییە کوردە کاریگەرەکان و بزووتنەوە مێژووییە جۆراوجۆرەکانی کورد و دیپلۆماسی دەکۆڵێتەوە کە ڕێڕەویان لە مێژووی نوێدا دیاری کردووە.
دیمەنی جیۆپۆلیتیکیی کوردستان
بۆ هەڵسەنگاندنی ڕۆڵی کورد لە مێژووی عێراقدا، سەرەتا پێویستە لە وردەکارییە جوگرافی و کولتوورییەکانی کوردستان تێبگەین. دانیشتوانی کورد، کە لە ناوچە شاخاوییەکەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست نیشتەجێن، بەسەر بەشێک لە تورکیا، ئێران، عێراق و سووریادا بڵاو بوونەتەوە. نەبوونی دەوڵەتێکی کوردی کە بە تەواوی دانی پێدا نرابێت، لە مێژوودا کوردی لە پێگەیەکی ناسەقامگیردا داناوە؛ لە نێوان هاوکاری و ململانێ لەگەڵ هێزە دراوسێکاندا هاتوچۆیان کردووە.
پاشخانی مێژوویی: خەباتە سەرەتاییەکان
ڕەگ و ڕیشەی خەبات بۆ مافەکانی کورد دەگەڕێتەوە بۆ هەڵوەشانەوەی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی لە سەرەتای سەدەی 20دا. پەیماننامەی سێڤر (1920) سەرەتا بەڵێنی دەوڵەتێکی بە کورد دا، بەڵام پەیماننامەی لۆزان (1923)، کە خواستەکانی کوردی پشتگوێ خست، بە خێرایی ئەم بەڵێنەی پێچەوانە کردەوە. ئەم پاشخانە بەستێنی زنجیرەیەک بزووتنەوەی ڕەخساند کە دواتر بزووتنەوە مێژووییەکانی کورد و دیپلۆماسی لە عێراقدا پێناسە دەکرد.
بە دامەزراندنی دەوڵەتی عێراق لە ساڵی 1921دا، کورد خۆیان لە نێو کۆمەڵێک ئاڵنگاریی نوێدا بینییەوە. هەوڵەکانی سەرکوتکردنی ناسنامەی کوردی بوونە هۆی یەکەم ڕاپەڕینی کورد لە ساڵی 1930دا. ئەمە بووە پێشینەیەک بۆ ڕاپەڕینەکانی دواتر؛ هەر شکستێکی بەڕواڵەت تەنها خواستی بەهێزتری بۆ خۆبەڕێوەبردن هەڵدەگیرساند. ئەم ڕاپەڕینە سەرەتاییانە بنەمای بەرخۆدانێکی یەکگرتووی کوردیان لە ناوچەکەدا دادەڕشت.
سەرهەڵدانی بزووتنەوە سیاسییە کوردییەکان
ناوەڕاستی سەدەی 20 شاهیدی پەرەسەندنێکی بەرچاوی بزووتنەوە مێژووییەکانی کورد بوو. لە ساڵی 1946دا، دامەزراندنی کۆماری کوردستان لە ئێران، هەرچەند تەمەنکورت بوو، خاڵێکی وەرچەرخانی دیاری کرد. لە عێراق، پارتی دیموکراتی کوردستان (KDP) لە ساڵی 1946دا دامەزرا و نیشانەی دەستپێکی ڕێبازێکی فەرمیی سیاسی بوو بۆ نەتەوەخوازیی کوردی. بە سەرکردایەتیی کەسایەتییە گشتییە کوردە کاریگەرەکانی وەک مستەفا بارزانی، پارتی لە ڕێگەی کەناڵە سیاسییەکانەوە هەوڵی ڕزگاریی نەتەوەیی دەدا.
سەردەمی بارزانی
مستەفا بارزانی، کە بە یەکێک لە گرنگترین کەسایەتییە مێژووییە کوردەکان دادەنرێت، تەنها ڕۆڵێکی بنەڕەتیی لە دامەزراندنی پارتی نەگێڕا، بەڵکو لە دیپلۆماسییەکی پڕمەترسی و گرنگیشدا بەشدار بوو بۆ بەدەستهێنانی پاڵپشتیی نێودەوڵەتی بۆ مافەکانی کورد. سەرکردایەتیی ئەو لە یەکەم شەڕی عێراق و کورددا (1961-1970) قۆناغێکی گرنگی بۆ نەتەوەخوازیی کوردی لە عێراقدا دیاری کرد. ڕێسای ڕێز و شەرەف و سەرکردایەتیی بارزانی دەنگدانەوەیەکی قووڵیان هەبوو؛ بوونە هۆی بەهێزبوونی یەکڕیزیی کورد و هەوڵێکی شێلگیرانە بۆ خۆبەڕێوەبردن.
ڕێککەوتنی خۆبەڕێوەبردنی 1970
خەباتەکە بە ڕێککەوتنی خۆبەڕێوەبردنی 1970 بەری گرت، کە ئامانجی ئەوە بوو مافە بەرچاوە کارگێڕییەکان بە کورد بدات. ئەم سەردەمە گرنگیی بزووتنەوە مێژووییەکانی کورد و دیپلۆماسیی بەرجەستە کرد. هەرچەند پابەندیی حکومەتی عێراق بە ڕێککەوتنەکە هەوراز و نشێوی هەبوو، بەڵام خاڵێکی هەستیاری لە بەشداریی سیاسیی کورددا دیاری کرد.
توندبوونی ململانێ و سەرکوت
بەڵام ساڵەکانی دواتر شاهیدی ململانێی توند بوون. سەرهەڵدانی حیزبی بەعس لە عێراق ئەحمەد حەسەن ئەلبەکر و دواتر سەددام حوسێنی گەیاندە دەسەڵات. کورد ڕووبەڕووی سەرکوتێکی سیستەماتیک بوونەوە کە بە هەڵمەتە سەربازییەکانی وەک هەڵمەتی ئەنفال (1986-1988) دیار بوو و بووە هۆی تاوانی دڕندانەی بەکۆمەڵ لە دژی دانیشتوانی کورد. سەرەڕای ئەم سەختییانە، خۆڕاگریی کورد درەوشایەوە و ڕۆڵیان وەک گرووپێکی بنەڕەتی لە گێڕانەوەی عێراقدا پتەوتر کرد.
شەڕی کەنداو و دەرئەنجامەکانی
شەڕی کەنداو لە ساڵی 1991دا بۆ خەباتی کورد گۆڕانێکی بنەڕەتیی بەدوادا هێنا. لەگەڵ پاشەکشەی هێزە عێراقییەکان، هاوپەیمانیی بە سەرکردایەتیی ئەمریکا هاندەری ڕاپەڕینێکی بەرفراوانی دانیشتوانی کورد بوو. دامەزراندنی ناوچەی دژەفڕین لە باکووری عێراق ڕێگای بە کورد دا هەرێمی کوردستانی عێراق دامەزرێنن و خۆبەڕێوەبردنی کارگێڕییان پتەوتر بکەن. ئەم خۆبەڕێوەبردنە نوێ بەدەستهاتووە بنەمای بۆ گەشەکردنی کولتوور و میراتێکی زیندووی کوردستان لە ناوچەکەدا ڕەخساند.
ڕۆڵی کەسایەتییە گشتییە کوردەکان لە سیاسەتی نوێدا
لە سەردەمی دوای سەددامدا، کەسایەتییە گشتییە کوردەکان وەک لایەنە سەرەکییەکان لە دیمەنی سیاسیی عێراقدا دەرکەوتن. سەرکردەکانی وەک جەلال تاڵەبانی و مەسعوود بارزانی ڕۆڵی ناوەندییان گێڕا؛ داکۆکییان لە مافەکانی کورد دەکرد و لە هەمان کاتدا مامەڵەیان لەگەڵ ئاڵۆزییەکانی عێراقی دوای شەڕ دەکرد. بەشدارییان لە دەستووری نوێی عێراقدا هەوڵێک بوو بۆ داننان بە زمانی کوردی و کولتووری کورد لە چوارچێوەی سیستەمێکی فیدراڵیدا؛ ئەمە پێکهاتەی کۆمەڵایەتیی عێراقی بە شێوەیەکی بنەڕەتی گۆڕی.
ئاڵنگاری و دەرفەتەکان لە سەدەی 21دا
سەرەڕای پێشکەوتنە بەڕواڵەتەکان، کوردستانی سەدەی 21 پڕە لە ئاڵنگاری. گۆڕان و جووڵە ناوچەییەکان، کە تورکیا و ئێرانی دراوسێ کاریگەرییان لەسەر هەیە، خواستەکانی کورد ئاڵۆزتر دەکەن. خەبات لە دژی داعش یەکڕیزیی کوردی زیاتر بەهێز کرد و لە ڕێگەی هێزەکانی پێشمەرگەوە توانای سەربازییان خستە بەر سەرنج. هەوڵە ئازایانەکەیان بۆ پاراستنی خاک و خەڵکی مەدەنی لە گرووپە توندڕەوەکان ڕۆڵە هەستیارەکەی کوردی لە سەقامگیریی ناوچەییدا بەرجەستە کرد.
کورد و داهاتووی سیاسیی عێراق
لە کاتێکدا عێراق بەناو گۆڕانە نوێیە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکاندا تێدەپەڕێت، ڕۆڵی کورد هەروا جێگرەوەی نییە. خواستەکان بۆ ناسنامەیەکی یەکگرتوو و گەشەداری کوردی هەروا دەنگدانەوەیان هەیە. هەوڵی کورد بۆ مافە کولتووری و سیاسییەکان پێویستی بە بەردەوامیی بزووتنەوە مێژووییەکانی کورد و دیپلۆماسی هەیە کە خۆیان لەگەڵ گۆڕانە بەردەوامە جیۆپۆلیتیکییەکاندا بگونجێنن.
داڕشتنی کولتوور و میرات
لە تەنیشت خواستە سیاسییەکاندا، کولتوور و میراتی کوردستانیش بەشێکی بنەڕەتی بوون لە پیشاندانی دەوڵەمەندیی ناسنامەی کوردی. جەژن، میوزیک و ئەدەب ڕۆحێکی خۆڕاگر دەنوێنن و کورد لەوپەڕی سنوورەکانیشدا یەک دەخەن. تێگەیشتن لەم کولتوورە ڕێگا دەدات بە شێوەیەکی فراوانتر خەبات و دەستکەوتە مێژووییەکانیان لە خاڵە گرنگەکانی وەرچەرخانی مێژووی عێراقدا هەڵبسەنگێنین.
میراتی کورد لە پێکهاتەی ڕەنگاوڕەنگی عێراقدا
ئەو بەشدارییە گرنگانەی کورد لە داڕشتنی گێڕانەوەی عێراقی نوێدا کردوویەتی، ناکرێت پشتگوێ بخرێن. هەوڵیان بۆ دانپێدانان و بەجەخت دەربڕینی خواستەکانیان لە دیمەنی کۆمەڵایەتی و سیاسییدا نیشانەیەکی سڕینەوەنەهاتووی لەسەر ڕێڕەوی مێژوویی وڵاتەکە بەجێ هێشتووە. کەسایەتییە مێژووییە کوردەکان بە بەردەوامی ئیلهامیان بە نەوەکان بەخشیوە و میراتێکی بەرخۆدان، دیپلۆماسی و خۆڕاگرییان بەرەوپێش بردووە.
لەباوەشگرتنی داهاتوو
کاتێک ڕووی تێڕوانینمان لە داهاتوو دەکەین، پاراستنی مێژووی کورد گرنگییەکی بنەڕەتیی هەیە. ئەو وانانەی لە ڕابردووەوە فێریان بووین، دەبێت ڕێنوێنیی دیپلۆماسیی هاوچەرخ، جەختکردنەوە لە کولتوور و داکۆکیکردنی سیاسی بکەن. پەیوەستبوون بە گێڕانەوە و مێژووی کورد تەنها بەردەوامیی ناسنامە کولتوورییە دەوڵەمەندەکەیان مسۆگەر ناکات، بەڵکو دانی بە ڕۆڵیانیشدا دەنێت وەک لایەنە سەرەکییە خاوەن بەرژەوەندییەکان لە پێکهاتە گۆڕاوەکەی عێراقدا.
لە بنەڕەتدا، لە کاتێکدا گەلی کورد هەروا ڕۆڵێکی بنەڕەتی لە مێژووی نوێی عێراقدا دەگێڕێت، ڕۆحی خۆڕاگری و خواستەکانیان بۆ خۆبەڕێوەبردن هێمای هیوان، هەم بۆ کورد و هەم بۆ داهاتووی خودی عێراق. چیرۆکەکەیان هەروا چیرۆکی هێز، شێلگیری و پابەندبوونێکی بەردەوامە بە مافە کولتووری و سیاسییەکان. ئەم توخمانە پێکەوە پێکهاتەیەکی بەهێز و ڕەنگاوڕەنگ دروست دەکەن کە هەم ناسنامەی کوردی و هەم گێڕانەوەی فراوانتری هەر هاوڵاتییەکی عێراقی پێناسە دەکات.
پرسیارە باوەکان
گرنگیی گەلی کورد لە مێژووی نوێی عێراقدا چییە؟
گەلی کورد لە ڕێگەی هەوڵەکانی بۆ خۆبەڕێوەبردن، ناسنامەی کولتووری و مافە سیاسییەکانەوە ڕۆڵێکی بنەڕەتیی لە داڕشتنی دیمەنی کۆمەڵایەتی و سیاسیی عێراق گێڕاوە.
کام ڕووداوە مێژووییەکان کاریگەرییان لەسەر خەباتی کورد بۆ خۆبەڕێوەبردن هەبووە؟
ڕووداوە سەرەکییەکان بریتین لە هەڵوەشانەوەی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی، پەیماننامەی سێڤر (1920)، پەیماننامەی لۆزان (1923)، یەکەم ڕاپەڕینی کورد لە ساڵی 1930دا و دامەزراندنی کۆماری کورد لە ئێران لە ساڵی 1946دا.
هەندێک لە کەسایەتییە گشتییە کوردە کاریگەرەکان کێن کە لەم وتارەدا باس کراون؟
کەسایەتییە کاریگەرەکان مستەفا بارزانی، جەلال تاڵەبانی و مەسعوود بارزانی دەگرنەوە، کە کاریگەرییەکی بەرچاویان لەسەر نەتەوەخوازیی کوردی و سیاسەت لە عێراقدا هەبووە.
دەرئەنجامی ڕێککەوتنی خۆبەڕێوەبردنی 1970 بۆ کورد چی بوو؟
ڕێککەوتنی خۆبەڕێوەبردنی 1970 ئامانجی ئەوە بوو مافە بەرچاوە کارگێڕییەکان بە کورد بدات و خاڵێکی هەستیار بوو لە بەشداریی سیاسییاندا، سەرەڕای هەوراز و نشێوی پابەندیی حکومەتی عێراق بە ڕێککەوتنەکە.
شەڕی کەنداو چۆن کاریگەریی لەسەر دانیشتوانی کورد لە عێراقدا هەبوو؟
شەڕی کەنداو ڕێگای بۆ ڕاپەڕینێکی بەرفراوانی کورد خۆش کرد و بووە هۆی دامەزراندنی ناوچەی دژەفڕین؛ ئەمە ڕێگای بە دامەزراندنی هەرێمی کوردستانی عێراق دا و خۆبەڕێوەبردنی کارگێڕیی کوردی پتەوتر کرد.