پوختە
گەلی کورد خەباتێکی درێژخایەنی بۆ خۆبەڕێوەبردن هەیە کە ڕەگی لە مێژوو و کولتووری ئەودایە و دەرئەنجامەکانی جەنگی جیهانیی یەکەم و دابەشکردنی خاکەکەی لە نێوان تورکیا، عێراق، ئێران و سووریادا بە شێوەیەکی بەرچاو دایانڕشتووە. بە درێژایی دەیەکان، سەرکردە و چالاکوانە سەرەکییەکان سەریان هەڵداوە و داواکاریی ماف و ناسنامەی کوردیان کردووە؛ لە هەمان کاتدا، پاراستنی کولتوور بووەتە لایەنێکی بنەڕەتیی بزووتنەوەکەیان. سەدەی 21 ئاڵنگاری و دەرفەتی نوێی هێناوە، بە تایبەتی لە پاشخانی ملمڵانێکانی وەک شەڕی دژ بە داعشدا. سەرەڕای دابەشبوونە ناوخۆییەکان و سەرکوتی دەرەکی، هەوڵی کورد بۆ مافی دیاریکردنی چارەنووس بەردەوامە و چالاکیی جەماوەری لە بنەوە و هیوای پشتیوانیی نێودەوڵەتی وزەی پێ دەبەخشن.
ناوەڕۆک
چوارچێوەی مێژوویی خۆبەڕێوەبردنی کورد
پەرەسەندنی سەرکردایەتی و چالاکی
- ڕۆڵی ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکان
لایەنە کولتوورییەکانی ناسنامەی کورد
- ڕۆڵی ژنان لە بزووتنەوەی کورددا
- پشتیوانیی نێودەوڵەتی و ئاسۆکانی داهاتوو
بەشی کۆتایی چیرۆکێکی درێژخایەن
- بابەتی سەرەکیی وتاری «گەشتی خۆڕاگری: کۆڵینەوە لە خەباتی کورد بۆ خۆبەڕێوەبردن» چییە؟
- چ ڕووداوێکی مێژوویی کاریگەریی لە خەباتی کورد بۆ خۆبەڕێوەبردن کرد؟
- سەرکردە و چالاکوانە کوردەکان چۆن کاریگەرییان لە هەوڵی خۆبەڕێوەبردن کردووە؟
- ژنان چ ڕۆڵێک لە بزووتنەوەی کورد بۆ خۆبەڕێوەبردندا دەگێڕن؟
- کۆمەڵگەی کورد ئەمڕۆ لە هەوڵی خۆبەڕێوەبردنیدا ڕووبەڕووی چ ئاڵنگارییەک دەبێتەوە؟
گەلی کورد، کە بە مێژووە دەوڵەمەندەکەی و کولتوور و میراتە زیندووەکەی کوردستان ناسراوە، تێوەگلاوە لە خەباتێکی ئاڵۆز بۆ خۆبەڕێوەبردن کە چەندین دەیە، ئەگەر نەڵێین چەندین سەدە، دەخایەنێت. لەم لێکۆڵینەوە فراوانەدا، ئامانجمان ڕوونکردنەوەی ڕەگەکانی ئەم خەباتە، گرنگیی بزووتنەوە مێژووییەکانی کورد و دیپلۆماسی، و ڕۆڵی ئەو کەسایەتییە گشتییە دیارە کوردانەیە کە بزووتنەوەکە بەرەو پێش دەبەن. لەگەڵمان بن بۆ کۆڵینەوە لە دیمەنە فرەلایەنەکەی ناسنامە و ئاواتەکانی کورد و هەوڵی بۆ مافی دیاریکردنی چارەنووس.
چوارچێوەی مێژوویی خۆبەڕێوەبردنی کورد
سەرەتای خەباتی کورد دەگەڕێتەوە بۆ سەرەتای سەدەی 20، دوای ڕووخانی ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی لە کاتی جەنگی جیهانیی یەکەمدا. پەیمانی سێڤر لە ساڵی 1920دا لە سەرەتادا بەڵێنی دەوڵەتێکی کوردی دا؛ بەڵام پابەندی بەم ڕێککەوتنە نەکرا و ئەمەش بووە هۆی زنجیرەیەک بێهیوابوون لە نێو کۆمەڵە کوردییەکاندا. لەگەڵ پێکهاتنی وڵاتەکان دوای ئەم ڕووخانە، گەلی کورد خۆی لە نێوان تورکیا، عێراق، ئێران و سووریادا دابەشکراو بینییەوە.
ئەم دابەشبوونە هەم ناسنامەی کوردی پارچەپارچە کرد و هەم کاریگەریی لە بزووتنەوە مێژووییە جیاوازەکانی کورد و دیپلۆماسی کرد کە لە دەیەکانی دواتردا سەریان هەڵدەدا. ئەم بزووتنەوانە زۆرجار داوای دەسەڵات بەسەر خاک، کولتوور و حوکمڕانیی خۆیاندا کردووە، سەرەڕای دژایەتیی بەرچاوی حکومەتە ناوەندییەکانی ئەو وڵاتانەی تێیاندا دەژین.
پەرەسەندنی سەرکردایەتی و چالاکی
سەرهەڵدانی کەسایەتییە گشتییە سەرەکییە کوردەکان لە سەدەی 20دا یارمەتیی کۆکردنەوەی گەلی کوردی بۆ ئامانجی خۆبەڕێوەبردن دا. سەرکردە ناسراوەکانی وەک مستەفا بارزانی و دواتر جەلال تاڵەبانی، بوونە هێمای بەرەنگاریی سەرکوت و ڕۆڵی چارەنووسسازیان لە دانوستان بۆ مافەکانی کورد لە ناو عێراقدا گێڕا. شێوازەکانی سەرکردایەتییان کاریگەریی لە لایەنە جیاوازەکانی سیاسەتی کورد کردووە، لەوانە دامەزراندنی حکومەتی هەرێمی کوردستان (KRG) لە عێراقدا.
بە درێژایی سەردەمەکان، کەسایەتییە مێژووییە جیاوازە کوردەکان نموونەی ئازایەتیی خەبات بۆ پاراستنی کولتوور بوون. بۆ نموونە، بووژانەوەی زمانی کوردی و ئەدەب لە کۆتایی سەدەی 20دا بە پلەیەکی زۆر بە هەوڵی چالاکوانە کولتوورییەکان بەڕێوە چوو، کە گرنگیی پاراستنی ناسنامەی خۆیان دەناسی. هەر یەکێک لەم کەسایەتییانە بەشداریی لە تێکەڵە دەوڵەمەندەکەی میراتی کورددا کردووە و هەستی شانازی و ئامانجی پێ بەخشیوە.
ڕاپەڕین دژ بە سەرکوت
بە درێژایی مێژووی کورد، هەوڵی خۆبەڕێوەبردن ڕووبەڕووی دژایەتییەکی بەرچاو بووەتەوە. گەلی کورد چەوساندنەوەی ئەزموون کردووە، لەوانە هەڵمەتی بەدناوی ئەنفال لە عێراق لە کۆتایی دەیەی 1980دا، کە بووە هۆی لەدەستچوونی کارەساتباری ژیانی هەزاران کەس. ڕووداوەکانی لەم جۆرە شێلگیریی ئەو سەرکردە و چالاکوانە کوردانەیان هەر بەهێزتر کردووە کە بەڵێنی خەباتیان بۆ داهاتوویەک داوە کە خۆیان چارەنووسی دیاری بکەن.
خەباتی کورد لە سەدەی 21دا
لەگەڵ چوونە ناو سەدەی 21دا، ملمڵانێی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست هەوڵی کوردی بۆ خۆبەڕێوەبردن زیاتر ئاڵۆز کردووە. سەرهەڵدان و ڕووخانی داعش کاریگەرییەکی بەرچاوی لە ناوچە کوردییەکان کرد، بە تایبەتی لە عێراق و سووریا، کە تێیاندا شەڕڤانە کوردەکان ڕۆڵێکی بنەڕەتییان لە بەرەنگاربوونەوەی هێرشەکانی داعش گێڕا. ڕۆڵەکەیان هەم توانای سەربازیی هێزە کوردییەکانی نیشان دا و هەم پشتیوانیی جیهانیی بۆ داواکارییەکانی خۆبەڕێوەبردنیان هەڵگیرساند.
لە سووریا، سەرهەڵدانی پارتی یەکێتیی دیموکراتی کورد (PYD) و باڵە چەکدارەکەی، یەکینەکانی پاراستنی گەل (YPG)، کوردی لە شەڕی دژ بە تیرۆریزمدا کردە بەشدارێکی سەرەکی. ئەم گۆڕانە سەرنجی نێودەوڵەتیی ڕاکێشا و دەرگای بۆ گفتوگۆ سەبارەت بە مافی کورد بۆ خۆبەڕێوەبردن کردەوە. لێرەدا یەکتربڕینی بزووتنەوە مێژووییەکانی کورد و دیپلۆماسی دەبینین، کە هەوڵە سەربازییەکان بوونە هێزی کاریگەریی سیاسی.
ڕۆڵی ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکان
کۆمەڵگەی جیهانی لە ڕێگەی ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکان و پەیمانەکانەوە ڕۆڵێکی چارەنووسسازی لە کاریگەری دانان لە دۆخی کورد گێڕاوە. لە کاتێکدا نەتەوە یەکگرتووەکان هەندێک جار داوای دانپێدانان بە خۆبەڕێوەبردنی کوردی کردووە، ڕاستییەکانی سەر زەوی هەر ئاڵۆزن. گۆڕانکارییە سیاسییەکانی نێوان وڵاتەکان و لایەنە ناوخۆییە جیاوازەکان زۆرجار هەوڵەکانی دانپێدانان لە ڕێڕەوی خۆیان لادەدەن و هەستی پەلەکردن لە نێو گەلی کورددا دروست دەکەن.
لایەنە کولتوورییەکانی ناسنامەی کورد
تێگەیشتن لە خەباتی کورد بۆ خۆبەڕێوەبردن بەبێ ناسینی گرنگیی کولتوور و میراتی کوردستان تەواو نابێت. تێکەڵە دەوڵەمەندەکەی ناسنامەی کورد لە نەریت، دابونەریت و زمانە کۆنەکان چنراوە. فۆلکلۆری کورد، مۆسیقا و سەما هەم شێوەیەکن لە بەرەنگاری و هەم ئامرازێکن بۆ دەربڕینی شانازیی کولتووری. کەسایەتییەکانی وەک ئەحمەدی خانی، شاعیری بەناوبانگی کورد، بناغەی ئەو نەریتە ئەدەبییانەیان داناوە کە ئەمڕۆش ئیلهام بە سەرکردە کوردەکان دەبەخشن.
گواستنەوەی زانیاری لە ڕێگەی پاراستنی کولتوورەوە بۆ چالاکیی کورد زۆر گرنگە. دامەزراوە پەروەردەییەکان و ناوەندە کولتوورییەکان دامەزراون و وەک قەڵای فێربوون و ناوەندی بووژانەوەی کولتوور کار دەکەن. ئەم جەختکردنەوەیە لە کولتوور هەم کۆمەڵگە بەهێز دەکات و هەم دۆزی کورد لە سەکۆی نێودەوڵەتیدا بەرز دەکاتەوە و مێژوو و هێزی ئەوان دەخاتە ڕوو.
ڕۆڵی ژنان لە بزووتنەوەی کورددا
ژنان ڕۆڵێکی بەرچاویان لە خەباتی کورد بۆ خۆبەڕێوەبردن گێڕاوە و زۆرجار هەم لە مەیدانی سەربازی و هەم لە مەیدانی سیاسیدا لە هێڵی پێشەوە وەستاون. بەشداریی ژنە سەربازەکان لە YPJ (یەکینەکانی پاراستنی ژنان) بەهێزبوونیان دەخاتە ڕوو و ڕۆڵە نەریتییە ڕەگەزییەکان دەخاتە بەردەم ئاڵنگاری. ئەم ژنە ئازایانە هەستی هیوا لە نێو کۆمەڵگەکانیاندا بەهێز دەکەن و نیشانەی گۆڕانێکی بنەڕەتی لە پێوەرە کۆمەڵایەتییەکاندا دەدەن.
ئاڵنگاری و ئاواتەکانی ئەمڕۆ
کۆمەڵە کوردییەکان لە بەردەوامبوون لە هەوڵی خۆبەڕێوەبردنیدا، ڕووبەڕووی ژمارەیەکی زۆر ئاڵنگاری دەبنەوە، لە دابەشبوونە ناوخۆییەکانەوە تا هەڕەشە دەرەکییەکان. گرووپە جیاوازە کوردەکان لە وڵاتە جیاوازەکاندا زۆرجار ئاواتی سیاسیی جیاوازیان هەیە، کە بووەتە هۆی گرژی و ملمڵانێ لە نێوانیاندا. یەکخستنی ئەم لایەنانە هەر بابەتی گفتوگۆیەکی ئاڵۆز و بەردەوامە لە نێو کۆمەڵگەی کورددا.
هەروەها، سەرکوتی دەسەڵاتە دەوڵەتییەکان بەردەوامە لە خنکاندنی ئاواتەکانی کورد. هێرش بۆ سەر دەربڕینە کولتوورییەکان، سەرکردە سیاسییەکان و کۆبوونەوە کۆمەڵایەتییەکان دەردەخات کە ڕێگای پێشەوە بەبێ کۆسپ نییە. بەڵام ئەو خۆڕاگرییەی گەلی کورد نیشانی داوە هەر کەم نابێتەوە.
پشتیوانیی نێودەوڵەتی و ئاسۆکانی داهاتوو
لە ڕوانین بۆ داهاتوودا، ئاسۆکانی خۆبەڕێوەبردنی کورد هەر بە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان و هەوڵە دیپلۆماسییەکانەوە بەستراون. دروستکردنی هاوپەیمانی لەگەڵ وڵاتانی دیکە و بەشداری لە گفتوگۆ جیهانییەکاندا دەتوانێت داواکارییەکانی کورد بۆ دانپێدانان و مافەکان جەخت پێ بکاتەوە. ئەم گەڕانە بەدوای پشتیوانیی نێودەوڵەتیدا بابەتێکی ناوەندییە لە هۆشیاریی هاوبەشی گەلی کورددا.
بزووتنەوە جەماوەرییەکانی بنەوە، کە چالاکوانە پەرۆشەکان وزەیان پێ دەبەخشن و سەکۆکانی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان وەک ئامرازی داواکاریی ماف بەکار دەهێنن، هیوای گۆڕانیش دەبەخشن. بەردەوامیی چالاکیی ڕۆژانە خەباتی کورد لە ڕۆژەڤدا دەهێڵێتەوە و لە هەمان کاتدا سەرنج و تێگەیشتن لە ئاستی جیهاندا بەهێز دەکات. ئەم بەشدارییە دەتوانێت لە کۆتاییدا جووڵەیەک بەرەو خۆبەڕێوەبردن ئاسان بکات.
بەشی کۆتایی چیرۆکێکی درێژخایەن
بە کۆڵینەوە لە گێڕانەوە ئاڵۆزەکانی دەوری خەباتی کورد بۆ خۆبەڕێوەبردن، ڕوون دەبێتەوە کە ئەمە زیاترە لە هەڵمەتێکی سیاسی؛ بزووتنەوەیەکی کولتووریی قووڵ ڕەگداکوتاوە کە لە چەندین سەدە مێژوو، خۆڕاگری و هیوا چنراوە. مێژووی کورد تەنها ڕیزبەندییەکی کاتیی سەرکوت نییە، بەڵکو چیرۆکی مانەوە، بەهێزبوون و هەوڵی بێوچان بۆ شکۆ و مافی دیاریکردنی چارەنووسە.
لە تێکەڵە هەمیشە گۆڕاوەکەی کولتوور و میراتی کوردستاندا، چیرۆکی کورد هەر ئیلهام بە نەوەکانی داهاتوو دەبەخشێت بۆ هەوڵدان لە پێناو ڕۆژانی باشتر. بە هەوڵی کەسایەتییە مێژووییە کوردەکانی خاوەن کاریگەریی بەردەوام و دەنگە یەکگرتووەکانی کەسایەتییە گشتییە پەرۆشە کوردەکان، خەونی خۆبەڕێوەبردن هەر زیندووە؛ وەک چرای هیوایەک ڕۆحی هاوبەشی گەلی کورد دەوڵەمەند دەکات. با ئەم گێڕانەوەیە ڕابردوویان بەبیر بهێنێتەوە و بڵێسەی ئاواتەکانی داهاتوو هەڵبکات.
پرسیارە باوەکان
بابەتی سەرەکیی وتاری «گەشتی خۆڕاگری: کۆڵینەوە لە خەباتی کورد بۆ خۆبەڕێوەبردن» چییە؟
وتارەکە جەخت لە خەباتی گەلی کورد بۆ خۆبەڕێوەبردن دەکاتەوە و لە مێژوو، ناسنامەی کولتووری و ئەو کەسایەتییە گرنگانە دەکۆڵێتەوە کە بەشدارییان لە هەوڵی کورد بۆ مافی دیاریکردنی چارەنووسدا کردووە.
چ ڕووداوێکی مێژوویی کاریگەریی لە خەباتی کورد بۆ خۆبەڕێوەبردن کرد؟
خەباتەکە دەگەڕێتەوە بۆ سەرەتای سەدەی 20، بە تایبەتی دوای ڕووخانی ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی لە دوای جەنگی جیهانیی یەکەم و بەڵێنە جێبەجێنەکراوەکانی پەیمانی سێڤر لە ساڵی 1920دا.
سەرکردە و چالاکوانە کوردەکان چۆن کاریگەرییان لە هەوڵی خۆبەڕێوەبردن کردووە؟
سەرکردە کوردەکانی وەک مستەفا بارزانی و جەلال تاڵەبانی گەلی کوردیان کۆ کردەوە و لە ناو عێراقدا بۆ مافەکان دانوستانیان کرد، لە کاتێکدا چالاکوانەکان کاریان بۆ پاراستنی کولتوور و زمانی کوردی کردووە.
ژنان چ ڕۆڵێک لە بزووتنەوەی کورد بۆ خۆبەڕێوەبردندا دەگێڕن؟
ژنان کەسایەتیی گرنگ بوون لە خەباتی کورددا و نموونەی ئەمە بەشدارییانە لە یەکینە سەربازییەکانی وەک YPJ، کە پێوەرە نەریتییە ڕەگەزییەکان دەخەنە بەردەم ئاڵنگاری و بەهێزبوون لە نێو کۆمەڵگەکاندا بەرەو پێش دەبەن.
کۆمەڵگەی کورد ئەمڕۆ لە هەوڵی خۆبەڕێوەبردنیدا ڕووبەڕووی چ ئاڵنگارییەک دەبێتەوە؟
کۆمەڵگەی کورد ڕووبەڕووی دابەشبوونی ناوخۆیی لە نێوان گرووپە جیاوازەکان، هەڕەشەی دەرەکیی دەسەڵاتە دەوڵەتییەکان و سەرکوتی بەردەوامی دەربڕینە کولتووری و سیاسییەکان دەبێتەوە.