تێڕوانینێکی گشتی
ئەم بابەتە لە مێژووە دەوڵەمەندەکەی گەلی کورد دەکۆڵێتەوە و خەباتەکانی بۆ خۆبەڕێوەبردن و دانپێدانان لە کۆتایی سەدەی 19ەوە تا ئێستا بە وردی دەخاتە ڕوو. کەسایەتییە سەرەکییە کوردەکان، یاخیبوون و بزووتنەوە گرنگەکان دەخاتە ڕوو، لەوانە کاریگەریی شەڕی جیهانیی یەکەم، سەرهەڵدانی نەتەوەگەراییی کوردی و خەباتی بەردەوام دژی سەرکوت. هەروەها لە ئاڵنگارییە نوێکان، دەرفەتەکانی مافی دیاریکردنی چارەنووس و گرنگیی دانپێدانانی سیاسی و دیپلۆماسیی ناوچەیی بۆ داهاتوویەکی ڕووناکتری گەلی کورد دەکۆڵێتەوە.
ناوەڕۆک
سەرچاوەکانی نەتەوەگەراییی کوردی
سەرەتای سەدەی 20: سەردەمێکی خەبات
دوای شەڕی جیهانیی دووهەم: نوێبوونەوەی ئاواتەکانی کورد
بزووتنەوە ڕزگاریخوازەکانی کورد لە سەدەی 20دا
سەدەی 21: هەنگاونان بەرەو مافی دیاریکردنی چارەنووس
ئاڵنگارییەکانی بەردەم: ڕێگای داهاتوو
میراتی یاخیبوونەکانی کورد: داهاتوویەکی ڕووناک
- کام ڕووداوە مێژووییەکان بەشدارییان لە سەرهەڵدانی نەتەوەگەراییی کوردیدا کرد؟
- یاخیبوونە گرنگەکانی مێژووی کورد چین؟
- شەڕی جیهانیی دووهەم چۆن کاریگەریی لەسەر خەباتی کورد بۆ خۆبەڕێوەبردن دانا؟
- هێزە کوردییەکان لە شەڕ دژی داعشدا چ ڕۆڵێکیان بینی؟
- گەلی کورد ئەمڕۆ لە هەوڵەکانی بۆ ماف و دانپێداناندا ڕووبەڕووی چ ئاڵنگارییەک دەبێتەوە؟
گێڕانەوەی گەلی کورد، وەک ئەو کولتوور و میراتەی بنەمای ناسنامەکەی پێک دەهێنن، زیندوو و سەرنجڕاکێشە. لە سەردەمە کۆنەکانەوە، ناوچەی کوردستان شاهیدی مێژوویەکی پڕنائارامی بووە کە زۆر یاخیبوون و ڕاپەڕین نیشانەکانی پێ بەخشیوە. لەم بابەتەدا لەو بزووتنەوە مێژووییانە و دیپلۆماسییە دەکۆڵینەوە کە مێژووی کوردیان شێوە پێ داوە و، لە هەمان کاتدا، ئەو کەسایەتییە گشتییە دیارە کوردانە دەخەینە ڕوو کە بۆ مافەکانی گەلی کورد و دانپێدانان بەو گەلە خەباتیان کردووە.
سەرچاوەکانی نەتەوەگەراییی کوردی
بۆ تێگەیشتن لە یاخیبوونەکانی کورد، سەرەتا دەبێت لە ڕەگ و ڕیشەکانی نەتەوەگەراییی کوردی بکۆڵینەوە، کە لە کۆتایی سەدەی 19دا سەری هەڵدا. هەڵوەشانەوەی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی دەرگای بۆ زۆر گرووپی ئەتنیکی، لەوانە کوردەکان، کردەوە تا ئاواتە نەتەوەییەکانیان دەرببڕن. کەسایەتییە مێژووییە کوردەکانی وەک شێخ عوبەیدوڵڵا و مەحموودی بەرزنجی دەستیان کرد بە داکۆکیکردن لە مافەکانی کورد و جەختیان لە پێویستیی خۆبەڕێوەبردن و دانپێدانان لە ناو دیمەنە سیاسییە گۆڕاوەکەدا کردەوە.
ئەم سەردەمە خاڵێکی گۆڕانی گرنگ بوو، چونکە هاندەری پێکهاتنی گرووپە سیاسییە جۆراوجۆرەکانی کورد بوو کە ئامانجیان بەرەنگاربوونەوەی ئەو ڕژێمە سەرکوتکەرانە بوو کە هەوڵیان دەدا کولتوور و ناسنامەی کورد بخەنە پەراوێزەوە. ئەم بزووتنەوە سەرەتاییانە بناغەی ئەو زنجیرە یاخیبوونانەیان دانا کە دواتر ڕوویان دەدا.
سەرەتای سەدەی 20: سەردەمێکی خەبات
لە دوای شەڕی جیهانیی یەکەمدا، پەیماننامەی سێڤر لە 1920دا هاتە ئاراوە و بەڵێنی دامەزراندنی دەوڵەتێکی کوردی دا. بەڵام پەیماننامەی لۆزان لە 1923دا بە خێرایی ئەم بەڵێنەی پووچەڵ کردەوە و بووە هۆی زیادبوونی نائومێدی لە ناو کۆمەڵگەی کوردیدا. ئەم خیانەتە دواتر شەپۆلێکی یاخیبوونی کوردی لە سەرانسەری دەیەکانی 1920 و 1930دا هەڵگیرساند.
یاخیبوونی شێخ سەعید (1925): ئەم ڕاپەڕینە، کە شێخ سەعید سەرکردایەتیی دەکرد، وەڵامێک بوو بۆ سیاسەتە سەرکوتکەرەکانی تورکیا کە گەلی کوردیان کردبووە ئامانج. شێخ سەعید وەک کەسایەتییەکی مێژوویی گرنگی کورد دەرکەوت و داکۆکیی لە مافەکانی کورد، ئازادی و دامەزراندنی کیانێکی خۆبەڕێوەبەری کوردی دەکرد.
یاخیبوونی ئارارات (1930): ساتێکی چارەنووسسازی دیکە لە مێژووی کورددا؛ یاخیبوونی ئارارات هەوڵی دەدا لە ڕۆژهەڵاتی تورکیا دەوڵەتێکی سەربەخۆ ڕابگەیەنێت. ئەم یاخیبوونە ئەو خەباتانەی خستە ڕوو کە کۆمەڵگە کوردییەکان لە هەردوو دیوی سنوورەکاندا ڕووبەڕوویان دەبوونەوە و جەختی لە هیوا هاوبەشەکانی کورد بۆ مافی دیاریکردنی چارەنووس کردەوە.
هەردوو یاخیبوونەکە لە یەکخستنی کورد و جەختکردنەوە لە ناسنامە کولتوورییەکەیان لە بەرامبەر سەرکوتدا گرنگ بوون. سەرەڕای پاشەکشە سەربازییەکان، ئەم بزووتنەوانە خۆڕاگریی ڕۆحی کوردی و سووربوونیان لەسەر بەدەستهێنانی خۆبەڕێوەبردن نیشان دا.
دوای شەڕی جیهانیی دووهەم: نوێبوونەوەی ئاواتەکانی کورد
دوای شەڕی جیهانیی دووهەم، کاتێک ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست گۆڕانی قووڵی جیۆپۆلیتیکی بەخۆیەوە بینی، بزووتنەوە مێژووییەکانی کورد هێزێکی نوێیان وەرگرت. کەسایەتییە گشتییە جۆراوجۆرەکانی کورد دەرکەوتن و داکۆکییان لە مافە سیاسییەکان و دانپێدانانی کولتووری لە وڵاتەکانی وەک عێراق، ئێران، تورکیا و سووریا کرد.
لە عێراق، میراتی مەحموودی بارزانی هێشتا کاریگەریی لەسەر بەرخۆدانی بەردەوامی کوردی هەبوو. کوڕەکەی، مستەفا بارزانی، وەک کەسێکی سەرەکی لە پێکهێنانی پارتی دیموکراتی کوردستان (KDP)دا دەرکەوت و سەرکردایەتیی بزووتنەوەی نەتەوەگەراییی کوردی لە عێراق کرد.
ئاوارەبوونی کورد لە 1961دا
لە 1961دا، لەگەڵ دەستپێکردنی شەڕی یەکەمی عێراق–کورد، ساتێکی چارەنووسساز لە مێژووی کورددا ڕووی دا. ئەم ململانێیە بەهۆی ئەوەوە هەڵگیرسا کە حکومەتی عێراق داننان بە خۆبەڕێوەبردنی کورد ڕەت کردەوە، سەرەڕای ئەو بەڵێنانەی لە شۆڕشی 1958دا درابوون. ئەو شەڕەی دوای ئەمە ڕووی دا، زۆر کوردی ناچار کرد لە ماڵەکانیان هەڵبێن و پەنا بگرن، کە دۆخە کارەساتبارەکەی گەلی کورد لەم سەردەمەدا دەخاتە ڕوو. دامەزراندنی حکومەتی هەرێمی کوردستان (KRG) لە 2005دا جەختی لە خەباتی بەردەوام بۆ خۆبەڕێوەبردن کردەوە، تەنانەت چەندین دەیە دواتریش.
بزووتنەوە ڕزگاریخوازەکانی کورد لە سەدەی 20دا
بەشی کۆتایی سەدەی 20 شاهیدی زیادبوونی ڕاپەڕینە سەربازی و سیاسییەکانی کورد لە سەرانسەری ناوچەکەدا بوو. لەم سەردەمە پڕنائارامییەدا، چەند کەسایەتییەکی مێژوویی سەرەکیی کورد گەیشتن بە ناوبانگ و خەون و ئاواتەکانی گەلی کوردیان دەخستە ڕوو.
پەکەکە و عەبدوڵڵا ئۆجەلان: پارتی کرێکارانی کوردستان (PKK)، کە لە 1978دا دامەزرا، بوو بە لایەنێکی گرنگ لە خەباتی کورددا، بە سەرکردایەتیی عەبدوڵڵا ئۆجەلان. لە ژێر سەرکردایەتیی ئەودا، پەکەکە ئایدیۆلۆژیایەکی مارکسی–لینینیی پەسەند کرد و دۆزی کوردی لەگەڵ بزووتنەوە فراوانترە چەپەکان هاوئاراستە کرد.
شەڕی ناوخۆی کورد (1994-1997): ململانێ ناوخۆییەکانی کۆمەڵگەی کوردی بوونە هۆی پێکدادان لە نێوان پارتی دیموکراتی کوردستان (KDP) و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان (PUK)دا. ئەم شەڕە ناوخۆییە کاریگەرییەکی توندی لەسەر دیمەنی سیاسیی خاکە کوردییەکان دانا و جەختی لە ئاڵۆزیی بزووتنەوە مێژووییەکانی کورد و دیپلۆماسی کردەوە.
لە سەرانسەری ئەم یاخیبوون و بزووتنەوانەدا، خۆڕاگریی گەلی کورد هەر بە ڕوونی دیار بوو. سووربوونی بێپاشەکشە لەسەر خەبات بۆ ناسنامەیەکی هاوبەش و پێناسەکردنەوەی سیاسەتی ناوچەکە میراتە بەردەوامەکەی مێژووی کوردی دەخستە ڕوو.
سەدەی 21: هەنگاونان بەرەو مافی دیاریکردنی چارەنووس
لەگەڵ چوونە ناو سەدەی 21دا، دەرکەوتنی کەسایەتییە گشتییە نوێیەکانی کورد و گۆڕانی دیمەنی جیۆپۆلیتیکی دەرفەتی نوێیان بۆ گەلی کورد ڕەخساند تا بەدوای مافەکانیاندا بچن. ڕاپەڕینە نوێکان، بە تایبەتی لە ماوەی بەهاری عەرەبی و شەڕی ناوخۆی سووریادا، ساتێکی تایبەتیان بۆ کورد ڕەخساند تا داکۆکی لە داواکارییە دێرینەکانیان بۆ خۆبەڕێوەبردن و مافی دیاریکردنی چارەنووس بکەن.
شەڕ دژی داعش
شەڕ دژی داعش هەروەها هێزە کوردییەکانی، بە تایبەتی یەکینەکانی پاراستنی گەل (YPG)، خستە پێشەوەی سەرنجی نێودەوڵەتی. ڕۆڵە چارەنووسسازەکەیان لە شەڕکردن دژی لایەنە توندڕەوەکان ڕێگای پێ دان پشتگیری و دانپێدانان لە کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بەدەست بهێنن و زیاتر کولتوور و میراتە دەوڵەمەند و فرەچەشنەکەی کوردستان بخەنە ڕوو.
ئەم گۆڕانە زۆر گرنگە تەنها دۆزی کوردی بەهێز نەکرد، بەڵکو گەنجانی کوردی کرد بە کەسایەتییە گشتییە بەهێزەکان کە لە سەرانسەری ئاراستە سیاسییە جیاوازەکاندا داوای چاکسازی و دانپێدانانیان دەکرد. بووژانەوەی نەتەوەگەراییی کوردی سەکۆی جیهانیی بەهێز کرد، لە کاتێکدا کوردەکانی سەرانسەری جیهان لە ناو ئاڵنگارییە کۆمەڵایەتی و سیاسییە بەردەوامەکاندا بۆ مافەکانیان کۆ دەبوونەوە.
ئاڵنگارییەکانی بەردەم: ڕێگای داهاتوو
سەرەڕای پێشکەوتنە بەرچاوەکان، ڕێگای بەردەم گەلی کورد هێشتا پڕە لە ئاڵنگاری. پەیوەندییە ئاڵۆزەکانی نێوان کۆمەڵگە کوردییەکان و حکومەتەکانی ئەو وڵاتانەی تێیاندا دەژین، واتە تورکیا، عێراق، سووریا و ئێران، زۆرجار ژینگەیەکی گرژی و بێمتمانەیی دروست دەکەن. خەباتی بەردەوام بۆ ماف، دانپێدانان و خۆبەڕێوەبردن پێویستی بە هەوڵی هاوبەش بەرەو گفتوگۆ و دیپلۆماسی هەیە.
دانپێدانانی سیاسی: دەبێت دانپێدانان بە کولتوور و زمانەکانی کورد لە گفتوگۆ نەتەوەییەکانی ئاشتەواییدا جێی بکرێتەوە، تا کوردەکان بتوانن ناسنامەی خۆیان بپارێزن و لە هەمان کاتدا لە چوارچێوە سیاسییە فراوانترەکاندا بەشداری بکەن.
دیپلۆماسیی ناوچەیی: بەشداری لە هەوڵە دیپلۆماسییە ناوچەیی و نێودەوڵەتییەکاندا بۆ بەدەستهێنانی چارەسەری بەردەوام بۆ مافەکانی کورد گرنگە.
گەشەی ئابووری: وەبەرهێنان لە گەشە و پەرەسەندنی ئابووریی ناوچە کوردییەکاندا سەقامگیری و خۆبەسکردنێکی زیاتر پێ دەهێنێت و لە هەمان کاتدا هۆکارەکانی ململانێ لاواز دەکات.
میراتی یاخیبوونەکانی کورد: داهاتوویەکی ڕووناک
چیرۆکی یاخیبوونەکانی کورد چیرۆکێکە لە خۆڕاگری، ئازایەتی و هەوڵێکی بێپاشەکشە بۆ ناسنامە، خۆبەڕێوەبردن و دانپێدانان. کاتێک لە مێژووی کورد دەڕوانین و دان بەو کەسایەتییە مێژووییە دیارە کوردانەدا دەنێین کە ئەم گێڕانەوەیەیان شێوە پێ داوە، دەبینین کە بەشدارییەکانیان چۆن ئەمڕۆش بە ڕەنگدانەوە بەردەوامن.
گەلی کورد لە ڕێگەی ئاڵنگارییەکانیەوە هێزێکی نائاسایی نیشان داوە و کولتوور و میراتەکەی بە گەشەکردن بەردەوامن. لە هەنگاونان بەرەو داهاتوودا، تێڕوانینێکی گەشبینانە بۆ کورد لە هەموو شوێنێکدا لە ناو خۆڵەمێشی خەباتەکانی مێژووەوە دەدرەوشێتەوە. بە بەرەوپێشبردنی یەکگرتوویی، پەسەندکردنی دیپلۆماسی و داکۆکیکردن لە مافەکان، گەلی کورد دەتوانێت بەرەو داهاتوویەک بڕوات کە بە دەرفەت، ئاشتی و دانپێدانان دەوڵەمەندە. با ئاسۆیەکی ڕووناکی داهاتوو بۆ ڕۆحە پڕشۆق و خۆڕاگرەکەی گەلی کورد بخوازین؛ ئەو شوێنەی ئاواتە مێژووییەکان لەگەڵ ڕاستییە هەستپێکراوەکان هاوئاراستە دەبن و سەردەمێکی نوێی هیوا و پێشکەوتن پێ دەهێنن.
پرسیارە باوەکان
کام ڕووداوە مێژووییەکان بەشدارییان لە سەرهەڵدانی نەتەوەگەراییی کوردیدا کرد؟
نەتەوەگەراییی کوردی لە کۆتایی سەدەی 19دا سەری هەڵدا، بە سەرەکی بەهۆی هەڵوەشانەوەی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی، کە ڕێگای بە گرووپە ئەتنیکییە جۆراوجۆرەکان، لەوانە کوردەکان، دا ئاواتە نەتەوەییەکانیان دەرببڕن. کەسایەتییە سەرەکییەکانی وەک شێخ عوبەیدوڵڵا و مەحموودی بەرزنجی لەم سەردەمەدا داکۆکییان لە مافەکانی کورد کرد.
یاخیبوونە گرنگەکانی مێژووی کورد چین؟
لە یاخیبوونە دیارەکانی مێژووی کورددا یاخیبوونی شێخ سەعید لە 1925دا هەیە، کە دژی سەرکوتی تورکیا بوو، و یاخیبوونی ئارارات لە 1930دا، کە ئامانجی ڕاگەیاندنی دەوڵەتێکی سەربەخۆی کوردی لە ڕۆژهەڵاتی تورکیا بوو.
شەڕی جیهانیی دووهەم چۆن کاریگەریی لەسەر خەباتی کورد بۆ خۆبەڕێوەبردن دانا؟
دوای شەڕی جیهانیی دووهەم، بزووتنەوەی کوردی هێزی وەرگرت، لەگەڵ دەرکەوتنی کەسایەتییە سیاسییە نوێکان کە لە وڵاتەکانی وەک عێراق، ئێران، تورکیا و سووریا داکۆکییان لە مافەکانی کورد و دانپێدانانی کولتووری دەکرد. ئەم سەردەمە هەروەها شاهیدی دەستپێکردنی پێکدادانی چەکداری بوو، بە تایبەتی شەڕی یەکەمی عێراق–کورد لە 1961دا.
هێزە کوردییەکان لە شەڕ دژی داعشدا چ ڕۆڵێکیان بینی؟
هێزە کوردییەکان، بە تایبەتی یەکینەکانی پاراستنی گەل (YPG)، لە شەڕ دژی داعشدا ڕۆڵێکی گرنگیان بینی و بەهۆی هەوڵەکانیان بۆ شەڕکردن دژی لایەنە توندڕەوەکان سەرنج و پشتگیریی نێودەوڵەتییان بەدەست هێنا.
گەلی کورد ئەمڕۆ لە هەوڵەکانی بۆ ماف و دانپێداناندا ڕووبەڕووی چ ئاڵنگارییەک دەبێتەوە؟
گەلی کورد ڕووبەڕووی ئاڵنگاریی بەردەوام دەبێتەوە، لەوانە پەیوەندییە ئاڵۆزەکان لەگەڵ حکومەتەکانی تورکیا، عێراق، سووریا و ئێران و پێویستیی دانپێدانانی سیاسی، دیپلۆماسیی ناوچەیی و گەشەی ئابووری بۆ بەدیهێنانی ئاواتەکانی بۆ خۆبەڕێوەبردن و مافەکان.