ساری سولەیمان بەگ سەرکردەیەکی مەحموودیی سەدەی حەڤدەیەم بوو لە خۆشاو، باشووری ڕۆژهەڵاتی گۆلی وان. بەڵگەی بەروارداری هەرە ڕوون بۆ کاری کتیبەی فارسیی قەڵاکەیە: کۆچی ١٠٥٢، یان ١٦٤٢–٤٣. تەلارسازی و گەشتنامە و شوێنەوارناسی چوارچێوەکە ڕوون دەکەنەوە.
خۆشاو و مەحموودییەکان
خۆشاو، یان گوزەلسوو، لە باشووری ڕۆژهەڵاتی گۆلی وان لەسەر ڕێگای ئێرانە. توێژینەوەی Yağmur Şen و Rahmi Tekin سولەیمان لە مەحموودییەکانی ژێر دەسەڵاتی عوسمانی دادەنێت و بەهێزکردنی قەڵا لە ١٦٤٣ تۆمار دەکات. بەڵگەی عوسمانییش دەهێنن کە مەحموودییەکان بە ئەکراد، یان کورد، ناو دەبات. [1] پێگەکەی بە بنەماڵەیەکی حوکمڕان و خاکی سنووری پەیوەستە، نە تەنیا لێکدانەوەی نازناوی بەگ.
کتیبە و بەروار
Abdüsselam Uluçam لە کتیبەی شیعریی فارسیی سەر دەروازەی قەڵای ناوەوە ناوی ساری سولەیمان و ١٠٥٢ی کۆچی تۆمار دەکات. Uluçam ساڵی ١٦٤٢ دەدات، Mehmet Top و Hale Telli ساڵی ١٦٤٣. [2] [5] Birgül Açıkyıldız-Şengül دەنووسێت ١٦٤٢–٤٣ و دەڵێت سەرچاوەکان پێش ئەم قۆناغەش قەڵا ناو دەبەن. [4] کتیبە بەرواری پشتیوانیی بیناسازی لە شوێنی پێشتر بەهێزکراو دەدات، نە بەرواری هەموو دیوارێک یان سەرەتای نیشتەجێبوون.
دەروازە و ماڵی بەهێزکراو
Uluçam بورجی گەورەی چوونەژوورەوە بە کاری سولەیمان دەبەستێتەوە. دەرگایەکی بچووک لە ڕوویەکی شکۆدار و ڕازاوەدایە، کتیبە و دوو شێر و نەخشێکی هەڵواسراوی ناوەڕاستی لەسەرە. قەڵای ناوەوە لەگەڵ بەشە بەرگرییەکان ژووری میوان و خێزان، کۆگا، حەمام و نوێژگەی هەبوو. [2] هەم ماڵی پارێزراو هەم قەڵا بوو. پێکهاتەکە نیشان دەدات چۆن حوکمڕان خێزانی دادەمەزراند، میوانی وەردەگرت و دەسەڵاتی پیشان دەدا.
گەشتنامە چی زیاد دەکات؟
تەلارساز Ali Saim Ülgen لە توێژینەوەی ١٩٥٣ سەردانی خۆی لە ١٩٤٨ و دەقێک لە ئەولیا چەلەبی تۆمار دەکات. گەشتیارەکە باسی ئاوگیر، کۆگا، دەروازە و ئامێری ڕاکێشانی ئاو لە ڕووباری خۆشاو دەکات کە بە سولەیمان بەگی کۆچکردوو دەبەسترێتەوە. [3] ئەمە کێشەی گەیاندنی ئاو بۆ ماڵی لەسەر بەرد رون دەکاتەوە. گێڕانەوەی گەشتیارە، جیا لە دروستکردنەوەی پێوانەکراوی شوێنەوارناسی یان کتیبەی کاری دیاریکراو.
گومەتی ئەگەری
Açıkyıldız-Şengül گومەتێکی سەربەخۆ لە باشووری ڕۆژهەڵاتی مەدرەسەی ئەولیا بەگ دەکۆڵێتەوە. کتیبەی بنیاتنان نەماوە و توێژەران بەروار و پشتیوانی جیاوازیان پێشنیار کردووە. ئەو سولەیمان بەگ و نێوان ١٦٤٣–١٦٥٥ پێشنیار دەکات، چونکە ئەولیا لە ١٦٥٥ بە کۆچکردوو ناوی دەبات و ئیبراهیم بەگ بە حوکمڕان دەناسێنێت. ئەمە بەڵگەهێنانەوەیە، نە دەقی ماوەی بەخشین. واتای نەخشی شەشگۆشەش بە کراوەیی دەهێڵێتەوە: ئیسلامی یان ئێزدی یان تەنیا ڕازاندنەوە بە نەخشەکە تەنیا یەکلایی نابێتەوە. [4]
دۆزینەوەی دواتر و سنووری ژیننامە
Top و Telli گیچکارییە دۆزراوەکانی ٢٠١٧ لە نزیک بورجی ڕۆژئاوا بە چەند قۆناغی ڕازاندنەوە دەبەستنەوە؛ هەموو پارچەیەک بە ژووری بنەڕەتییەوە ناناسێننەوە. [5] ئەمە ژیانی ماڵی حوکمڕانی گۆڕاو ڕوون دەکاتەوە، نەوەک هەموو ڕازاندنەوە فەرمانی سولەیمان بێت. سەرچاوەکان پشتیوانێکی ناسراوی ١٦٤٢–٤٣ و بە لێکدانەوەی گێڕانەوەی دواتر کەسێکی پێش ١٦٥٥ کۆچکردوو پیشان دەدەن. [4] بەڵام ژیننامەیەکی تەواوی منداڵی و خوێندن و ماوەی حوکمڕانی نادەن.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
- Yağmur Şen and Rahmi Tekin, “Osmanlı Devrinde Mahmudî (Hoşab) Beyliği”, Van YYÜ Social Sciences Institute Journal 50 (2020), pp. 141–162, especially 148–153.
- Abdüsselam Uluçam, “Hoşap Kalesi”, TDV İslâm Ansiklopedisi 18 (1998), pp. 247–248; inscription and architecture.
- Ali Saim Ülgen, “Hoşap (Mahmudiye) Kal’ası”, Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 2/4 (1953), pp. 83–88; 1948 observations and reproduced Evliya passage.
- Birgül Açıkyıldız-Şengül, “From Yezidism to Islam: Religious Architecture of the Mahmudî Dynasty in Khoshâb”, Iran and the Caucasus 20 (2016), pp. 369–383; author’s public text, especially 372, 379–381.
- Mehmet Top and Hale Telli, “Ornamented Stucco Fragments from Hosap Castle in 2017 Excavation Season”, Sanat Tarihi Dergisi 29/1 (2020); original research abstract.