ساری سلیمان‌بیگ حاکم محمودی سدهٔ هفدهم در خوشاب، جنوب شرقی دریاچهٔ وان، بود. روشن‌ترین یادگار تاریخ‌دارش کتیبهٔ فارسی ساخت قلعه در ۱۰۵۲ق، برابر ۱۶۴۲–۴۳، است. معماری، سفرنامه و باستان‌شناسی محیط و حمایت او از ساخت‌وساز را روشن می‌کنند.
خوشاب و محمودی‌ها
خوشاب، یا گوزلسو، جنوب شرقی دریاچهٔ وان بر مسیر ایران است. پژوهش یاغمور شن و رحمی تکین سلیمان را میان فرمانروایان محمودی تابع عثمانی قرار می‌دهد و تقویت قلعه در ۱۶۴۳ را ثبت می‌کند. اسناد عثمانی با تعبیر اکراد، یعنی کردها، برای محمودی‌ها نیز نقل می‌شود. [1] موقعیت او به خاندان و سرزمین مرزی مشخصی پیوند دارد، نه فقط معنای عام عنوان بیگ.
کتیبه و تاریخ
عبدالسلام اولوچام کتیبهٔ منظوم فارسی بالای ورودی قلعهٔ داخلی را حاوی نام ساری سلیمان و ۱۰۵۲ق می‌داند. او ۱۶۴۲ می‌نویسد؛ محمد توپ و هاله تلّی ۱۶۴۳. [2] [5] بیرگول آچیک‌ییلدیز شنگول ۱۶۴۲–۴۳ را به‌کار می‌برد و تأکید می‌کند منابع پیش از این مرحله نیز قلعه را نام برده‌اند. [4] کتیبه حمایت از ساخت‌وساز در محوطهٔ مستحکم موجود را تاریخ‌گذاری می‌کند، نه همهٔ دیوارها یا آغاز سکونت را.
دروازه و اقامتگاه مستحکم
اولوچام برج بزرگ ورودی را به فعالیت سلیمان مربوط می‌کند. دری نسبتاً کوچک در نمایی یادمانی با کتیبه، دو شیر و نقش مرکزی آویخته‌شکل قرار دارد. قلعهٔ داخلی فضاهای دفاعی را با اتاق‌های پذیرایی و خانوادگی، انبار، حمام و عبادت جمع می‌کرد. [2] هم اقامتگاه و هم دژ بود. معماری چگونگی سکونت خاندان حاکم، پذیرش مهمان و نمایش اقتدار را روشن می‌کند.
سفرنامه چه می‌افزاید؟
علی صائم اولگن، معمار، در پژوهش ۱۹۵۳ سفر خودش در ۱۹۴۸ و بخشی از اولیا چلبی را ثبت می‌کند. چلبی از آب‌انبارها، ذخیره‌گاه‌ها، دروازه‌ها و سازوکار بالاکشیدن آب از رود خوشاب منسوب به سلیمان‌بیگ درگذشته می‌گوید. [3] این روایت مسئلهٔ آب‌رسانی به اقامتگاه بلند صخره‌ای را نشان می‌دهد. توصیف مسافر است و با بازسازی اندازه‌گیری‌شدهٔ باستان‌شناختی یا کتیبهٔ یک کار مشخص فرق دارد.
آرامگاه احتمالی
آچیک‌ییلدیز شنگول آرامگاه مستقلی در جنوب شرقی مدرسهٔ اولیابیگ بررسی می‌کند. کتیبهٔ بنیاد آن نمانده و پژوهشگران تاریخ‌ها و بانیان مختلف پیشنهاد کرده‌اند. او سلیمان‌بیگ و تاریخ ۱۶۴۳ تا ۱۶۵۵ را ترجیح می‌دهد، زیرا روایت ۱۶۵۵ چلبی او را درگذشته و ابراهیم‌بیگ را حاکم می‌خواند. این استدلال است، نه سند اهدای سالم. معنای نقش شش‌پر نیز باز می‌ماند: اسلامی، ایزدی یا صرفاً تزئینی را نمی‌توان از نقش تنها تعیین کرد. [4]
یافته‌های بعدی و حد زندگی‌نامه
توپ و تلّی در گچ‌بری‌های کاوش ۲۰۱۷ نزدیک برج غربی چند مرحلهٔ تزئینی یافتند و نتوانستند اتاق نخستین هر قطعه را تعیین کنند. [5] این‌ها اقامتگاه نخبگانی متغیر را روشن می‌کنند، بدون آنکه همهٔ تزئینات سفارش سلیمان باشند. منابع بانی شناخته‌شده‌ای فعال حدود ۱۶۴۲–۴۳ و، با تفسیر روایت بعدی، درگذشته تا ۱۶۵۵ را نشان می‌دهند. [4] اما شرح کامل تاریخ‌دار کودکی، تحصیل و مدت حکومت او نمی‌دهند.
منابع و مطالعه بیشتر
- Yağmur Şen and Rahmi Tekin, “Osmanlı Devrinde Mahmudî (Hoşab) Beyliği”, Van YYÜ Social Sciences Institute Journal 50 (2020), pp. 141–162, especially 148–153.
- Abdüsselam Uluçam, “Hoşap Kalesi”, TDV İslâm Ansiklopedisi 18 (1998), pp. 247–248; inscription and architecture.
- Ali Saim Ülgen, “Hoşap (Mahmudiye) Kal’ası”, Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 2/4 (1953), pp. 83–88; 1948 observations and reproduced Evliya passage.
- Birgül Açıkyıldız-Şengül, “From Yezidism to Islam: Religious Architecture of the Mahmudî Dynasty in Khoshâb”, Iran and the Caucasus 20 (2016), pp. 369–383; author’s public text, especially 372, 379–381.
- Mehmet Top and Hale Telli, “Ornamented Stucco Fragments from Hosap Castle in 2017 Excavation Season”, Sanat Tarihi Dergisi 29/1 (2020); original research abstract.