Sarı Suleyman Beg mîrekî Mehmûdî yê sedsala heftdehem li Xoşabê, başûrrojhilatê Gola Wanê, bû. Mîrata wî ya bi dîroka herî zelal kitabeya farsî ya kelehê ye: hicrî 1052, an 1642–43. Avahî, sefername û arkeolojî çarçove û piştgiriya wî ronî dikin.

Birca deriyê Xoşabê ya kevirî û gilover, bi deriyê kemerî, kitabeya farsî û du rolyefên şêran li ser deriyekî biçûk
Birca derî û kitabeya Xoşabê, wêneya Leon Petrosyan, 23ê Tîrmeha 2021. Abîde delîla piştgiriya avasaziyê ya Suleyman Beg e. Leon Petrosyan · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons.

Xoşab û Mehmûdî

Xoşab, ku Güzelsu jî tê gotin, li başûrrojhilatê Gola Wanê li ser rêya Îranê ye. Lêkolîna Yağmur Şen û Rahmi Tekin Suleyman di nav mîrên Mehmûdî yên bin desthilata Osmanî de bi cih dike û tahkîmkirina kelehê di 1643 de tomar dike. Ew belgeyên Osmanî jî tînin ku Mehmûdiyan Ekrad, an Kurd, dinavînin. [1] Cihê wî bi malbateke desthilatdar û erdekî sînorî ve girêdayî ye, ne tenê şîroveya navê beg.

Kitabe û dîrok

Abdüsselam Uluçam di kitabeya helbestî ya farsî ya li ser deriyê keleha hundir de navê Sarı Suleyman û hicrî 1052 dixwîne. Uluçam 1642, Mehmet Top û Hale Telli 1643 didin. [2] [5] Birgül Açıkyıldız-Şengül 1642–43 dinivîse û destnîşan dike ku çavkanî berî vê qonaxa avakirinê jî kelehê bi nav dikin. [4] Kitabe dîroka piştgiriyê li cihêkî tahkîmkirî dide; bi serê xwe ne her dîwarê ne destpêka niştecihbûnê dîrokdar dike.

Derî û mala tahkîmkirî

Uluçam birca mezin a ketinê bi xebata Suleyman ve girê dide. Deriyekî piçûk di rûyeke mezin a xemilandî de ye; kitabeyê, du şêr û motîfeke daleqandî li ser in. Keleha hundir cihên parastinê bi odeyên mêvan û malbatê, embar, hemam û nimêjgeh re dihewand. [2] Hem mala tahkîmkirî hem kelehek bû. Avahî awayê jiyana malbata desthilatdar, pêşwazî û xuyakirina hêzê ronî dike.

Sefername çi zêde dike?

Mîmar Ali Saim Ülgen di lêkolîna 1953 de serdana xwe ya 1948 û parçeyek ji Evliya Çelebi tomar dike. Gerok sarnic, embar, derî û amûreke avkişandinê ji çemê Xoşabê ji aliyê Suleyman Begê merhûm ve vedibêje. [3] Ev pirsgirêka peydakirina avê ji bo mala li bilindayiya kevirî zêde dike. Vegotineke gerok e, ji rekonstruksiyona arkeolojîk a pîvandî an kitabeya karekî diyar cuda ye.

Tirbeya muhtemel

Açıkyıldız-Şengül tirbeyeke serbixwe li başûrrojhilatê medreseya Evliya Beg lêkolîn dike. Kitabeya avakirinê nemaye; zanyarên berê dîrok û piştgirên cuda pêşniyar kirine. Ew Suleyman Beg û navbera 1643–1655 pêşniyar dike, ji ber ku Evliya di 1655 de wî mirî û Ibrahim Beg mîr dibêje. Ev şîrove ye, ne qeyda diyar a xelatkirinê. Wateya motîfa şeşgoşe jî vekirî dihêle: Îslamî, Êzdî an xemilandin bi motîfê tenê nayê çareserkirin. [4]

Dîtinên paşîn û sînorê biyografiyê

Top û Telli alçiyên kaziyên 2017 yên nêzî birca rojava ji çend qonaxên xemilandinê nas dikin. Nikarin her parçeyê bi odeya wê ya orîjînal ve girê bidin. [5] Ev jiyana mala desthilatdar a diguhere ronî dike, lê her xemilandin ne fermana Suleyman e. Çavkanî piştgirekî navdar ê 1642–43 û bi şîroveya vegotina paşîn kesekî berî 1655 mirî nîşan didin. [4] Çîrokeke tam a zaroktî, perwerde û serdema desthilata wî bi dîrokên ewle nadin.

Çavkanî û xwendina zêdetir

  1. Yağmur Şen and Rahmi Tekin, “Osmanlı Devrinde Mahmudî (Hoşab) Beyliği”, Van YYÜ Social Sciences Institute Journal 50 (2020), pp. 141–162, especially 148–153.
  2. Abdüsselam Uluçam, “Hoşap Kalesi”, TDV İslâm Ansiklopedisi 18 (1998), pp. 247–248; inscription and architecture.
  3. Ali Saim Ülgen, “Hoşap (Mahmudiye) Kal’ası”, Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 2/4 (1953), pp. 83–88; 1948 observations and reproduced Evliya passage.
  4. Birgül Açıkyıldız-Şengül, “From Yezidism to Islam: Religious Architecture of the Mahmudî Dynasty in Khoshâb”, Iran and the Caucasus 20 (2016), pp. 369–383; author’s public text, especially 372, 379–381.
  5. Mehmet Top and Hale Telli, “Ornamented Stucco Fragments from Hosap Castle in 2017 Excavation Season”, Sanat Tarihi Dergisi 29/1 (2020); original research abstract.