فەخرەدین ئەخڵاتی: بیرکاری و ڕوانگەی مەڕاغە

ئەخڵاتی بەشێکە لە مێژووی بیرکاریی سەدەی سێزدە و ڕوانگەی مەڕاغە. توێژینەوەی کارمەندەکان و چاپی نوور الدلالە بەڵگەی دیاری کاری دەدەن.

ناو و بەروار

ڕاگەیاندنی ناوەند لە 2016 فەخرەدین عەبدولعەزیز بن عەبدولجەببار خلاتی ناو دەبات و 1197–1282 بەکاردێنێت. [1] ئەمانە بەرواری بڵاوکەرەوەن نە کاتبەندیی نوێی یەکلایی. لە توێژینەوەی کارمەندی زانستیی مەڕاغە ناوی هاتووە. [2] کارکردن لە دەوری 1260 واتای مردن لەو ساڵە یان کوژران بە مەغۆل نییە.

تیمێک لە چەند شار

ڕوگان دامەزراندنی ڕوانگە لەسەر فەرمانی هولاکو بە 1259 دەدات و گێڕانەوەی تووسی دەکۆڵێتەوە. پێشەکیی زیجی ئیلخانی عورزی و خلاتی و مەڕاغی و نەجمەدین دەبیران ناو دەبات؛ خلاتی لەوێ بە تفلیسەوە بەستراوەتەوە. [2] شوێنی کار و نیسبەی جوگرافی دەکرێت دوو قۆناغی ژیان بن.

چاودێری و خوێندن و کتێبخانە

ڕوگان چاودێری بە فێرکردن و گواستنەوەی دەق پێکەوە دەدات. مامۆستا و خوێندکار و کتێبخانەدار و کاتب و زانای دیکەش هەبوون. ئیبن عیبری خوێندن لە کتێبخانەیەکی سریانی و عەرەبی و فارسی باس دەکات. [2] ئەمە هەموو دۆزینەوەیەک بە ئەخڵاتی یان هەموو سەردانکارێک بە قوتابیی ئەو ناسێنێت.

کاری زیجی ئیلخانی

ئونات ئەخڵاتی لە زانا پەیوەندیدارەکان ناو دەبات. چوار بەشەکە ڕۆژژمێر، شوێنی هەسارە و کۆئۆردینات، کاتی نوێژ بە هەڵهاتن و ئاوابوونی خۆر و پرسی دیکەی ئەستێرەناسینن. خشتەی سێگۆشەناسی و ئەستێرەش هەن. [3] بەرهەمی پێوانە و ژماردنن؛ ئەندامبوون نووسینی هەموو کتێب بە تەنیا نییە.

نوور الدلالە

ناوەند لە 2016 چاپی ڕوشدی ڕاشدی بە ژێرناوی جەبری حیسابی لە سەدەی سێزدە ڕاگەیاند. بە کتێبی فێرکاریی ئەنجامی جەبر و هەندێک تیۆریی ژمارە دەیناسێنێت. [1] ڕاگەیاندن کتێب و چاپ دیاری دەکات نە خوێندنەوەی هەر تیۆرەمێک. ناتوانرێت بگوترێت هەموو نووسینەکانی لەناو چوون.

ئەخڵات و وێنە

سومەر ئەخڵات لە کەناری باکووری ڕۆژاوای گۆلی وان و لە سەرەتای سەدەی دوازدە پایتەختی ئەخڵاتشاهەکان دەناسێنێت. [4] گەنجە و ئانیی شەدادی نییە. نیسبە بە تەنیا نەتەوە ناسەلمێنێت. وێنەکە پۆشی نوێی مەڕاغەیە نە بینای ڕەسەنی سەدەی ناوەڕاست. [5]

سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر

1. Hassan Bin Mohammed Center for Historical Studies, announcement of the Nur al-Dalala edition edited by Roshdi Rashed, July 2016; author name, publisher’s dates and subject.
2. Christine Roughan, Out of Maragha: Observations, Teachings, and Translations, Mediterranea 7 (2022), pp. 347–375; introduction and historical background, especially p. 349, note 2.
3. Yavuz Unat, Zîc-i İlhânî, TDV İslâm Ansiklopedisi 44 (2013), p. 399; personnel, structure and tables.
4. Faruk Sümer, Ahlat, TDV İslâm Ansiklopedisi (1989), geographical introduction and Ahlatshah period.
5. Nassim Hosseini, Maragheh Observatory 01, 1 April 2011, Wikimedia Commons; photograph, CC BY-SA 4.0.