Fexredînê Exlatî di dîroka matematîka sedsala sêzdehem û çavdêrxaneya Meraxeyê de cih digire. Lêkolîna karmendan û çapeke Nûr el-Delale delîlên taybet didin.

Pêçana nûjen a spî ya nîvgogî bi panelên sêgoşe û deriyê vekirî li çavdêrxaneya Meraxeyê
Nassim Hosseini, 1 Nîsan 2011, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons. Pêçana nûjen e, ne qubeya serdema navîn an portreya Exlatî. © Nassim Hosseini · 1 April 2011 · Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0. Resized without creative changes.

Nav û dîrok

Ragihandina navendê ya 2016 navê Fexredîn Ebdulazîz ibn Ebdulcebbar el-Xilatî û dîrokên 1197–1282 dide. [1] Ev dîrokên weşanger in, ne kronolojiyeke nûteqez. Di karmendên zanistî yên Meraxeyê de tê gotin. [2] Xebata nêzîkî 1260 nayê wê wateyê ku wê salê mir an ji hêla Mongolan hat kuştin.

Tîmek ji bajaran

Roughan damezrandina çavdêrxaneyê li dema Hulagu 1259 dide û vegotina Tûsî dinirxîne. Di pêşgotina Zîcê Îlxanî de Urdî, Fexredîn Xilatî, Fexredîn Meraxî û Necmeddîn Debîran hene. Xilatî bi Tiflîsê ve girêdayî tê. [2] Navê cihê kar û nîsbeya cografî ne mecbûr e heman qada jiyanê be.

Çavdêrî, ders û pirtûkxane

Roughan çavdêriyê bi fêrkirin û veguhestina metnan pêkve dide. Mamoste, xwendekar, pirtûkxanedar, katib û zanyarên din jî hebûn. Barhebraeus li pirtûkxaneya pirtûkên suryanî, erebî û farisî xwendin vedibêje. [2] Ev hawîrdor ne îspata ku hemû kifş an hemû şagirt tenê ji Exlatî ne.

Zîcê Îlxanî

Unat Exlatî di nav zanyarên çavdêrxaneyê de dide. Çar beşên tabloyên astronomî salname, cihê gerstêrkan û koordînatên cografî, demên nimêjê li gor derketin û çûna rojê û pirsên din in. Tabloyên trîgonometrî û stêrkan jî hene. [3] Endamê tîmê bûn ne nivîsandina hemû berhemê bi tena serê xwe ye.

Nûr el-Delale

Navendê 2016 çapeke bi Roshdi Rashed amadekirî, bi jêrnavê cebrê hesabî di sedsala sêzdehem de ragihand. Berhemeke fêrkirinê ya encamên cebr û hin teoriya hejmaran e. [1] Ragihandin nav û çapê nas dike, ne xwendina her teoremê. Her nivîsa wî winda bûye nayê gotin.

Exlat û wêne

Sümer Exlatê li perava bakurrojavayê Gola Wanê dide; ji destpêka sedsala diwazdehem paytexta Exlatşahan bû. [4] Ne Gence û Aniya Şeddadiyan e. Nîsbe girêdana bajarê ye, ne îspata etnîsîteyê bi tena xwe. Wêne pêçana nûjen a Meraxeyê ye, ne avahiya serdema navîn. [5]

Çavkanî û xwendina zêdetir

  1. Hassan Bin Mohammed Center for Historical Studies, announcement of the Nur al-Dalala edition edited by Roshdi Rashed, July 2016; author name, publisher’s dates and subject.
  2. Christine Roughan, Out of Maragha: Observations, Teachings, and Translations, Mediterranea 7 (2022), pp. 347–375; introduction and historical background, especially p. 349, note 2.
  3. Yavuz Unat, Zîc-i İlhânî, TDV İslâm Ansiklopedisi 44 (2013), p. 399; personnel, structure and tables.
  4. Faruk Sümer, Ahlat, TDV İslâm Ansiklopedisi (1989), geographical introduction and Ahlatshah period.
  5. Nassim Hosseini, Maragheh Observatory 01, 1 April 2011, Wikimedia Commons; photograph, CC BY-SA 4.0.