نوسرەتەدین ئەحمەد: فەرمانڕەوایی هەزارئەسپی، مێژوو و شیعرناسی

پشتیوانیی ئەدەبیی ئەحمەد فەرمانڕەوایی هەزارئەسپی بە گونجاندنی مێژوویی و شیعرناسیی فارسی دەبەستێتەوە. ناساندنی کەس و ناوچە و کتێب گرنگە.

لوری گەورە و نازناوێکی دووبارە

ئەحمەد لە فەرمانڕەوایانی هەزارئەسپیی لوری گەورە، لور-ی بوزورگ، بوو. ڕیزا کورتولوش ئەو بنەماڵەیە و ئیدەج وەک پایتەخت دەناسێنێت. [1] وێنەی ئیزەی نوێ چوارچێوەی جوگرافیایی دەدات. ئەحمەد لە میرە پێشووترەکانی نوسرەتەدین، وەک مەلیک هەزارئەسپ و کوڕێکی ئەگەری لە جێنشینییەکی مشتومڕاوی، جیاوازە. هاوبەشیی نازناو هەمان کەس یان بەروار و پشتیوانیی ئەدەبی ناسەلمێنێت.

جێنشینی و پەیوەندیی ئیلخانی

کورتولوش ئەحمەد بە برای ئەفراسیابی یەکەم دەناسێنێت کە دوای ئیعدامی لە 1296 جێنشینی بوو. بە پێچەوانەی شەڕی ئەفراسیاب، ئەحمەد باج و دیاری بۆ ئیلخانەکان بەردەوام کرد. ئەو سەرچاوەیە مردنی لە 733 ک/1333 و جێنشینیی کوڕەکەی ڕوکنەدین یوسفشای دووەم تۆمار دەکات. [1] هەندێک سەرچاوە 1330 دەدەن. [3] ئەو جیاوازییە دەبێت دیار بێت، نەک بەروارێکی وردی بێ‌بەڵگە یان چیرۆکی ئەوەی پەروەردە خۆکارانە فەرمانڕەوایی باش دروست دەکات.

تەجاریب السەلەف: گونجاندنی مێژوو

بۆسورث لە باسەکەی هیندوشای کوڕی سەنجەر، ئەحمەد ئیبن یوسف بە پشتیوانی تەجاریب السەلەف دەناسێنێت. وەرگێڕان و گونجاندن لە 723 ک/1323 دەستی پێکرد. بنەماکە کتێب ئەلفەخریی عەرەبیی ئیبن تیقتەقا بوو، بەڵام دەقی فارسی پێشەکیی درێژی فەرمانڕەوایی سڕییەوە، ژیانی محەمەدی زیاد کرد و بەشی بنەماڵە دواترەکانی فراوان کرد. [2] پشتیوانی پشتگیریی هەڵبژاردن و گۆڕینی ماددەی مێژوویی دەکرد، نەک تەنیا وەرگێڕانی ڕیز بە ڕیز.

میعاری نوسرەتی ڕیسالەی شیعرناسی بوو

وتاری ئیرانیکای میعاری جەمالی گێڕانەوەی شەمس فەخری دەدات: لە 713 ک/1313 چووە لورستان، شاعیر و زانای ناوخۆیی بینی و بە داوایان ڕیسالەیەکی کورتی شیعرناسی نووسی. میعاری نوسرەتیی پێشکەش بە ئەتابەگ نوسرەتەدونیا وەلدین کرد. [3] ئەمە بەرهەمێکی تەکنیکیی ئەدەبییە، نەک تەنیا شیعری ستایش یان ئاوێنەی میرەکان. لە میعاری جەمالیی دواتری بۆ ئەبو ئیسحاقی ئینجو جیاوازە.

بەدواداچوونی چاپێکی دیار

کەتەلۆگی NII چاپی فارسیی تەجاریب السەلەف بە دەستکاریی عەباس ئیقبال لە تاران 1934 تۆمار دەکات:14 لاپەڕەی سەرەتایی و 368 لاپەڕەی دەق. تێبینییەکە تەواوکردن لە 724 ک دەدات. [4] ئەمە لە دەستپێکی گونجاندن لە 723 ک لای بۆسورث جیاوازە. [2] نووسین و تەواوکردن و پێشکەشکردن و چاپی نوێ ڕووداوی جیاوازن. نووسەر و پشتیوان و زمان و چاپ، پشتیوانیی ئەدەبیی ئەحمەد بە بەڵگەی دیار دەبەستنەوە.

سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر

1. Rıza Kurtuluş, Lur-ı Büzürg, TDV İslâm Ansiklopedisi 27 (2003), pp.225–226; capital, Afrasiyab’s execution, Ahmad’s relationship and succession.
2. C. Edmund Bosworth, Hendušāh b. Sanjar, Encyclopaedia Iranica XII/2 (2003), pp.181–182; Ahmad ibn Yusuf, Tajarib al-Salaf and adaptation of al-Fakhri.
3. Encyclopaedia Iranica, Meʿyār-e Jamāli wa meftāḥ-e Abu Esḥāqi; the publicly indexed passage on the 1313 visit and earlier Meʿyār-e Noṣrati dedication.
4. National Institute of Informatics, CiNii Books, NCID BA70346477: Tajarib al-Salaf, Hindushah ibn Sanjar, Abbas Iqbal edition, Tehran, 1934; bibliographic record.
5. Farzad Mehdipoor, Izeh Panorama, 22 May 2011, Panoramio 56106341, Wikimedia Commons; CC BY 3.0.