پوختە
گەلی کورد مێژوویەکی دەوڵەمەندی هەیە کە ڕەگی لە شارستانییەتە کۆنەکاندا هەیە و بە دەوڵەتەکانی سەدەکانی ناوەڕاست، کاریگەرییە عوسمانییەکان و نەتەوەخوازیی سەدەی 20دا پەرەی سەندووە. سەرەڕای ئاڵنگاری و سەرکوتی زۆر، ناسنامە و میراتی کولتووریی خۆی پاراستووە. پەرەسەندنە نوێیەکان، بەتایبەتی لە عێراق و سووریا، خەباتی بەردەوامی ئەو بۆ خۆبەڕێوەبردن و بەفەرمی ناسین پیشان دەدەن. سەرکردەکانی کورد داکۆکی لە مافەکان و مافی دیاریکردنی چارەنووس دەکەن، لە کاتێکدا دەربڕینە کولتوورییەکان هەر گەشە دەکەن و لە هەوڵدان بۆ بەهێزبوونیاندا جەخت لە خۆڕاگری و یەکگرتن دەکەنەوە.
ناوەڕۆک
سەدەکانی ناوەڕاست: سەرهەڵدان و ڕووخانی شانشینە کوردییەکان
سەردەمی عوسمانی و خەبات بۆ خۆبەڕێوەبردن
سەدەی 20: بەیانییەکی نوێی نەتەوەخوازی
پەرەسەندنە نوێیەکان: خەبات بۆ بەفەرمی ناسین
خۆڕاگریی کولتووری: میرات و ناسنامەی کوردی
تێڕوانینێکی جیهانی: کورد لە جیهانی نوێدا
لەباوەشگرتنی داهاتوو: هیوا و یەکگرتن لە نێو گەلی کورددا
- گرنگیی مێژوویی گەلی کورد چییە؟
- هەندێک لە کەسایەتییە دیارەکانی مێژووی کورد کێن؟
- بزووتنەوە سەرەکییەکانی خۆبەڕێوەبردنی کورد لە سەدەی 20دا چین؟
- جەنگی کەنداو چ کاریگەرییەکی لەسەر حوکمڕانیی کورد دانا؟
- کولتووری کورد چ ڕۆڵێک لە ناسنامەکەیدا دەگێڕێت؟
گەلی کورد، کە دانیشتووی ڕەسەنی ناوچە شاخاوییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستە، مێژوویەکی دەوڵەمەند و ئاڵۆزی هەیە کە کولتوور و میراتە تایبەتەکەی ڕەنگ دەداتەوە. ئەم وتارە چەند قۆناغێکی چارەنووسسازی مێژووی کورد دەکۆڵێتەوە و تیشک دەخاتە سەر کەسایەتییە گشتییە دیارەکانی کورد و ڕووداوە گرنگەکانی شێوەدانی ناسنامەی کوردی. لە شارستانییەتە کۆنەکانەوە تا بزووتنەوە سیاسییە نوێیەکان، گەشتی کۆمەڵگەی کورد هەم سەرنجڕاکێشە و هەم بۆ تێگەیشتن لە چوارچێوەی فراوانتری مێژووی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بنەڕەتییە.
ڕەگە کۆنەکانی کورد
ڕەگەکانی مێژووی کورد بۆ سەردەمە کۆنەکان دەگەڕێنەوە، کاتێک شارستانییەتە جۆراوجۆرەکان لەم خاکەدا نیشتەجێ بوون. باوەڕ وایە کە گەلی کورد لە مادەکانەوە هاتووە؛ شارستانییەتێکی کۆن کە لە پێکهێنانی ئیمپراتۆریەتی فارسدا ڕۆڵێکی چارەنووسسازی هەبوو. مادەکان لە گێڕانەوە مێژووییەکاندا بە دیاری باس دەکرێن و زۆرجار لە چوارچێوەی مێژووی کۆندا بە کەسایەتییە مێژووییە گرنگەکانی کورد دادەنرێن.
بە تێپەڕبوونی کات، کورد کولتوورە تایبەتەکەی خۆی پەرە پێ دا کە ژینگەی دەوروبەر و کارلێک لەگەڵ شارستانییەتە دراوسێکان، لەوانە فارس، یۆنانییەکان و ڕۆمییەکان، کاریگەرییەکی زۆریان لەسەری هەبوو. تێکەڵکردنی توخمە جۆراوجۆرەکانی ئەم کولتوورانە بناغەی بۆ کولتوور و میراتێکی دەوڵەمەندی کوردستان دانا.
سەدەکانی ناوەڕاست: سەرهەڵدان و ڕووخانی شانشینە کوردییەکان
لە سەدەکانی ناوەڕاستدا، میرنشینە کوردییەکان دەستیان بە سەرهەڵدان کرد و چەندین هۆز دەسەڵاتیان بەسەر ناوچە جیاوازەکاندا سەلماند. کەسایەتییەکی دیاری ئەم ماوەیە سەلاحەدین (ساڵادین)ە؛ فەرماندەیەکی کورد کە لە جەنگەکانی خاچپەرستاندا هێزە موسڵمانەکانی یەک خست و بە سەرکردایەتییەکەی ڕێزی لێ دەگیرێت. میراتەکەی سەرچاوەی شانازییە لە مێژووی کورددا و جەخت لە ڕۆڵە گرنگەکەی کورد لە گێڕانەوە مێژووییە فراوانترەکاندا دەکاتەوە.
بە درێژایی سەردەمی سەدەکانی ناوەڕاست، کورد ڕۆڵێکی سەرەکیی لە سیاسەتی ناوچەکەدا گێڕا و زۆرجار لە نێوان هاوپەیمانی و ملمڵانێ لەگەڵ ئیمپراتۆریەتە دراوسێکاندا دەگۆڕا. دیارترینیان بنەماڵەی ئەیووبی بوو کە سەلاحەدین دایمەزراند و ئامادەییەکی گرنگی کوردی لە سیاسەتی ناوچەکەدا چەسپاند. سەرەڕای ئەمە، کورد لە ناو دۆخە سیاسییە ئاڵۆزەکاندا بەردەوام ڕووبەڕووی ئاڵنگاری و تێکچوون دەبووەوە و زۆرجار بۆ پاراستنی خۆبەڕێوەبردن گرنگیی بە بزووتنەوە مێژووییەکانی کورد و دیپلۆماسی دەدا.
سەردەمی عوسمانی و خەبات بۆ خۆبەڕێوەبردن
لەگەڵ فراوانبوونی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی لە سەدەکانی 16 و 17دا، ڕاستەوخۆ کاریگەری لەسەر دانیشتووانی کورد دانرا. عوسمانییەکان گرنگیی وەفاداریی کوردیان لە خاکەکانی باشووری خۆیاندا ناساند و لە بەرامبەر پاڵپشتییاندا ئیمتیازیان بە سەرکردە ناوخۆییەکان بەخشی. بەڵام ناسنامەی کوردی لەم ماوەیەدا هەر بابەتێکی ناوەندی مایەوە و بووە هۆی ڕاپەڕین و بزووتنەوە جۆراوجۆرەکان بۆ پاراستنی کولتوور و میراتی کوردستان.
ڕاپەڕینی شێخ سەعید (1925): ئەمە یەکێک لە گرنگترین ڕاپەڕینەکان بوو دژی دەسەڵاتی تورکیا. ڕاپەڕینەکە بە سەرکردایەتیی شێخ سەعید ئامانجی دامەزراندنی دەوڵەتێکی کوردی و پاراستنی ناسنامەی کوردی لە ناو زیادبوونی نەتەوەخوازیی تورکیدا هەبوو.
ڕاپەڕینی سمکۆی شکاک (1920): ئەم ڕاپەڕینە دەسەڵاتی فارسیی لە ناوچە کوردییەکانی ئێراندا بەرەنگار کردەوە و نموونەیەکی تری خەباتی کورد بوو بۆ خۆبەڕێوەبردن و مافی دیاریکردنی چارەنووس.
سەرەڕای ئاڵنگارییەکان، کەسایەتییە کوردەکان وەک سەرکردەی سەرەکی دەرکەوتن و داکۆکییان لە پاراستنی کولتوور و بەفەرمی ناسینی سیاسی دەکرد. کەسایەتییە دیارەکانی وەک شێخ مەحمودی بەرزنجی نموونەی شێلگیریی گەلی کورد بوون بۆ خەباتکردن لە پێناو مافەکانیان لەم سەردەمە پڕئاژاوەیەدا.
سەدەی 20: بەیانییەکی نوێی نەتەوەخوازی
لە سەدەی 20دا، خەباتی کورد بۆ ناسنامە و سەربەخۆیی دەستی بە بەهێزبوون کرد. دوای جەنگی جیهانیی یەکەم و هەڵوەشانەوەی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی، هەوڵێکی زۆر درا بۆ بەفەرمی ناسینی خۆبەڕێوەبردنی کورد. پەیماننامەی سیڤەر لە 1920 بەڵێنی سەربەخۆیی کوردی دا؛ بەڵام لە پەیماننامەی لۆزانی دواتر لە 1923دا ئەم بەڵێنە لە کردەوەدا پشتگوێ خرا.
بە درێژایی سەدەکە، بزووتنەوە مێژووییە جۆراوجۆرەکانی کورد و دیپلۆماسی هەوڵیان بۆ چەسپاندنی مافەکانی کورد دا و ئەمە زۆرجار بووە هۆی ڕاپەڕین دژی ڕژێمە سەرکوتکەرەکان. گەلی کورد سەرکوتی توندوتیژی بینی، بەڵام هەروەها شاهیدی سەرهەڵدانی پارتە سیاسییە کاریگەرەکان بوو، بەتایبەتی پارتی دیموکراتی کوردستان (KDP) و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان (PUK). ئەم ڕێکخراوانە ڕێبازە جۆراوجۆرەکانیان بۆ بەدەستهێنانی حوکمڕانیی خۆبەڕێوەبەر و بەفەرمی ناسینی کولتووری پەسەند دەکرد.
پەرەسەندنە نوێیەکان: خەبات بۆ بەفەرمی ناسین
کۆتایی سەدەی 20 و سەرەتای سەدەی 21 بە پێشکەوتنی گرنگ لە مافەکانی کورد و بەفەرمی ناسینی ئەودا ناسراون، بەتایبەتی لە عێراق. جەنگی کەنداو لە 1991 بووە هۆی دامەزراندنی ناوچەی قەدەغەی فڕین کە ڕێگەی بە کوردی عێراق دا بە ئاستێکی ڕێژەیی لە خۆبەڕێوەبردندا خۆی بەڕێوە ببات. ئەمە ڕێگەی بۆ دامەزراندنی حکومەتی هەرێمی کوردستان (KRG) خۆش کرد، کە لەو کاتەوە لە ناوچەکەدا وەک نموونەیەک بۆ بەڕێوەبردنی خۆ خزمەتی کردووە.
کەسایەتییە دیارەکانی کورد لەم سەردەمە نوێیەدا ڕۆڵێکی چارەنووسسازیان گێڕاوە و داکۆکییان لە مافە سیاسییەکان، دادپەروەریی کۆمەڵایەتی و ناسنامەیەکی یەکگرتووی کوردی کردووە. سەرکردەکانی وەک مەسعود بارزانی و جەلال تاڵەبانی بوونەتە هێمای ئاواتەکانی کورد بۆ ئازادی و مافی دیاریکردنی چارەنووس.
خۆڕاگریی کولتووری: میرات و ناسنامەی کوردی
لە کاتێکدا گەلی کورد بە درێژایی چەندین سەدە لە ناو دۆخە سیاسییە ئاڵۆزەکاندا ڕێگەی گرتووەتەبەر، بە شێلگیری کولتوور و میراتی کوردستانی پاراستووە. نەریتە دەوڵەمەندەکانی مۆسیقا، هەڵپەڕکێ و چیرۆکگێڕان ڕۆحی پێداگری لە خۆ دەگرن کە ناسنامەی کوردی پێ ناسراوە. بۆنەکانی وەک نەورۆز، سەری ساڵی کوردی، ئاهەنگی هیوا و نوێبوونەوە دەگێڕن و لە هەمان کاتدا ئەو ئاڵنگارییانەش بیر دەخەنەوە کە بە درێژایی مێژووی کورد ڕووبەڕوویان بووەتەوە.
هونەرەکانیش ڕۆڵێکی چارەنووسساز لە پاراستنی ناسنامەی کوردیدا دەگێڕن؛ نووسەر و شاعیرەکانی وەک ئەحمەدی خانی پێگەی زمان و ئەدەبی کوردی بەرز دەکەنەوە. ئەمڕۆ هەوڵەکان بەردەوامن بۆ جەختکردنەوە لە گرنگیی کولتووری کورد لە کۆمەڵگەی جیهاندا و مۆزەخانە و ناوەندە کولتوورییەکان خۆیان تەرخان کردووە بۆ پێشخستنی تێگەیشتن و ڕێزگرتن لە کەسایەتی و نەریتە مێژووییەکانی کورد.
تێڕوانینێکی جیهانی: کورد لە جیهانی نوێدا
لە کاتێکدا ملمڵانێ جیهانییەکان و مانۆڕە جیۆسیاسییەکان بەردەوامن، دۆخی ناخۆشی کورد هەر پرسێکی گرنگە کە سەرنجی نێودەوڵەتی ڕادەکێشێت. کۆمەڵگە کوردییەکانی ناو وڵاتە جیاوازەکان زۆرجار بۆ بەفەرمی ناسین، مافەکان و خۆبەڕێوەبردن خەبات دەکەن. بۆ نموونە، جەنگی ناوخۆی سووریا کوردی خستووەتە بەر ڕووناکیی سەرنجی جیهانی، کاتێک وەک هاوپەیمانێکی بنەڕەتی لە خەبات دژی داعشدا دەرکەوتووە و زیاتر داکۆکی لە مافەکان و ناسنامەی خۆی دەکات.
ڕۆژاڤا: ناوچە خۆبەڕێوەبەرەکەی سووریا بە سەرکردایەتیی کورد، بەهۆی حوکمڕانیی دیموکراتی و دەستپێشخەرییەکانی یەکسانیی ڕەگەزییەوە ناسراوی جیهانی بەدەست هێناوە و نموونەیەکی پێشکەوتووخواز لە ناوچەکەدا پیشان دەدات.
داکۆکیکردنی نێودەوڵەتی: ڕێکخراو و چالاکوانی زۆر بێ ماندووبوون کار دەکەن بۆ پاڵپشتیی مافەکانی کورد و هۆشیاریی جیهانی دەربارەی خەبات و بەشدارییەکانی بەرز دەکەنەوە.
لەگەڵ دابەشبوونی دانیشتووانی کورد بەسەر تورکیا، ئێران، عێراق و سووریا، خەبات بۆ مافی دیاریکردنی چارەنووس هێشتا زۆری ماوە تا کۆتایی بێت. لەگەڵ ئەوەشدا، خۆڕاگریی گەلی کورد هەر ئیلهام بە بزووتنەوەکانی خۆبەڕێوەبردن، دادپەروەری و ئاشتی دەبەخشێت و جەخت لە پەیوەندیداریی بەردەوامی بزووتنەوە مێژووییەکانی کورد و دیپلۆماسی لە سەردەمی هاوچەرخدا دەکاتەوە.
لەباوەشگرتنی داهاتوو: هیوا و یەکگرتن لە نێو گەلی کورددا
کاتێک لە مێژووە دەوڵەمەندەکەی کورد ورد دەبینەوە، پێویستە دان بە گەشتی بەردەوام بەرەو بەفەرمی ناسینی زیاتر و بەهێزبوونی گەلی کورددا بنێین. لەگەڵ ڕەنگدانەوەی خەباتەکانی ڕابردوودا، ئەم گەشتە هیوای داهاتوویەکیش لە خۆ دەگرێت کە دەنگی کورد لە ئاستی جیهاندا دەبیسترێت، ڕێزی لێ دەگیرێت و شانازیی پێوە دەکرێت.
دڵسۆزیی کەسایەتییە دیارەکانی کورد و کۆمەڵگەکانی سەرانسەری جیهان بەردەوام ڕێگە بۆ ناسنامەیەکی یەکگرتووی کوردی خۆش دەکات کە ڕێز لە مێژووی خۆی دەگرێت و لە هەمان کاتدا بەرەو داهاتوویەک دەڕوانێت کە بە ئاشتی، هاوکاری و خۆشگوزەرانی ناسراوە. بە داکۆکیکردن، پەروەردە و دەربڕینی کولتووری، خۆشەویستیی کولتوور و میراتی کوردستان گەشە دەکات و ئیلهام بە نەوەکانی داهاتوو دەبەخشێت تا ناسنامەکەیان بپارێزن و شانازیی پێوە بکەن.
لە تێگەیشتن لە مێژووی کورددا، لەگەڵ خەباتەکانی ڕابردوودا، خۆڕاگری و هێزی ئەو گەلەش دەناسین کە لە خەبات بۆ ناسنامە و ئازادی یەکگرتووە. چیرۆکی کورد هێشتا زۆری ماوە تا کۆتایی بێت و لە ناو جیهانێکی ئاڵۆزدا، ڕۆحی میراتە دەوڵەمەندەکەی بەردەوام ڕێگەی بەرەو پێشەوەی ڕووناک دەکاتەوە.
پرسیارە باوەکان
گرنگیی مێژوویی گەلی کورد چییە؟
گەلی کورد مێژوویەکی دەوڵەمەند و ئاڵۆزی هەیە کە کولتوور و میراتە تایبەتەکەی ڕەنگ دەداتەوە و کاریگەری لەسەر چوارچێوەی فراوانتری مێژووی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دادەنێت.
هەندێک لە کەسایەتییە دیارەکانی مێژووی کورد کێن؟
کەسایەتییە دیارەکانی مێژووی کورد بریتین لە سەلاحەدین (ساڵادین)، شێخ مەحمودی بەرزنجی، مەسعود بارزانی و جەلال تاڵەبانی کە هەموویان ڕۆڵی گرنگیان لە داکۆکیکردن لە مافەکان و ناسنامەی کورددا گێڕاوە.
بزووتنەوە سەرەکییەکانی خۆبەڕێوەبردنی کورد لە سەدەی 20دا چین؟
بزووتنەوە سەرەکییەکانی خۆبەڕێوەبردنی کورد لە سەدەی 20دا بریتی بوون لە ڕاپەڕینی شێخ سەعید لە 1925 و پێکهێنانی پارتە سیاسییە کاریگەرەکانی وەک پارتی دیموکراتی کوردستان (KDP) و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان (PUK).
جەنگی کەنداو چ کاریگەرییەکی لەسەر حوکمڕانیی کورد دانا؟
جەنگی کەنداو لە 1991 بووە هۆی دامەزراندنی ناوچەی قەدەغەی فڕین لە عێراق، کە ڕێگەی بە کوردی عێراق دا بە ئاستێکی ڕێژەیی لە خۆبەڕێوەبردندا خۆی بەڕێوە ببات و ڕێگەی بۆ حکومەتی هەرێمی کوردستان (KRG) خۆش کرد.
کولتووری کورد چ ڕۆڵێک لە ناسنامەکەیدا دەگێڕێت؟
کولتووری کورد، لەوانە نەریتەکانی مۆسیقا، هەڵپەڕکێ و چیرۆکگێڕان، ڕۆڵێکی چارەنووسساز لە پاراستنی ناسنامەکەیدا دەگێڕێت و بە بۆنەکانی وەک نەورۆز ڕێزی لێ دەگیرێت، کە خۆڕاگری و میراتەکەی بەهێز دەکەن.