لە ئاشوورەوە بۆ نیمرود و نەینەوا، یادگار و نووسراوە بەرواردارەکان پەیوەندی داگیرکاری، بەڕێوەبردن و وێنەی پاشایەتی ڕوون دەکەنەوە.

پەیکەری شێرێکی باڵداری بەردەگچ، بە سەری مرۆڤی ڕیشدار، تاجی شاخدار و پێنج قاچ
شێری باڵداری سەرمروڤ لە نیمرود، نزیکەی ٨٨٣–٨٥٩ پێش زایین. ئەلەباستەری گچی، Metropolitan Museum of Art، 32.143.2؛ بەخشینی John D. Rockefeller Jr.، ١٩٣٢. The Metropolitan Museum of Art, 32.143.2 · Public domain.

ئاشوور و گۆڕانی دەسەڵات

ئاشوور لە دەوری شاری ئاشوور لەسەر دیجلەی باکووری میزۆپۆتامیا گەشەی کرد. لە سەرەتای هەزارەی دووەمی پێش زایین شارەکە تۆڕی بازرگانی هەبوو. دوای وابەستەبوون بە میتانی، ئاشوور-ئوبالیتی یەکەم، نزیکەی ١٣٦٥–١٣٣٠ پێش زایین، فراوانبوونی نوێ کردەوە. سەردەمەکانی ئاشووری ناوەڕاست و نوێ سنوور و بارودۆخی سیاسی جیاوازیان هەبوو. [1] هەموو بەرهەمێک بەڵگەی یەک دەوڵەتی نەگۆڕ نییە.

سێ ناوەندی پاشایەتی

ئاشوورناسرپالی دووەم لە ٨٧٩ پێش زایین پایتەختی بردە نیمرود، کەلحووی کۆن. سەرگۆنی دووەم خۆرساباد/دوور-شەڕوکینی دروست کرد؛ جێگرەوەکەی سەنحاریب نەینەوای گەشە پێدا. [4] ئاشوور گرنگی ئایینی پاراست. [1] ڕەلیفێکی نیمرودی ئاشوورناسرپال و پانێڵێکی شەڕی سەنحاریب لە نەینەوا بۆ سەردەم و پڕۆژەی جیاوازن. شوێن و بەروار ڕێ لە تێکەڵکردن دەگرن.

داگیرکاری و بەڕێوەبردن

سوپا دەستکەوت و باجی دەهێنا؛ والی لە ناوەندە داگیرکراوەکان دەسەڵاتی پاشای فراوان دەکرد. ڕاگواستنی بەکۆمەڵ خەڵکی بەزۆر لە ماڵیان هەڵدەکەند. لە سەردەمی سەرگۆنی دووەم ئارامیی ئەلفوبێیی لەسەر چەرم یان پاپیرۆس بڵاو بووەوە. [4] شەڕ، ئیدارە و نووسین پێکەوە دەخوێندرێنەوە. وێنەی پاشاکان نابێت خەڵکی زیانلێکەوتوو لە کار و ماڵ و موڵک بشارێتەوە.

لاماسوی ناو وێنەکە

Met ئەم شێرە باڵدارەی ئەلەباستەری گچی بۆ سەردەمی ئاشوورناسرپالی دووەم دادەنێت. پاسەوانەکان لە دەرگای گرنگی کۆشک بوون. تاجی شاخدار ئیلاهیبوون و پشتێن هێز پیشان دەدات. پێنج قاچ وای لێ دەکەن لە پێشەوە جێگیر و لە تەنیشتەوە بەڕێدا دیار بێت. [2] پەیکەرێکی تەلارسازی بۆ چەند گۆشەی بینینە، نەک ئاژەڵێکی ڕاستەقینە.

ڕێوڕەسم و بانگەشەی پاشا

ڕەلیفی گچی y207 لە Princeton لە کۆشکی کەلحوو و بەشێکی فرێزی گەورەی هۆڵی تەخت بووە. ئەپکالووی نێری باڵدار، واتە دانا، لەگەڵ هاوتایەک دەوری پاشا یان دارێکی پیرۆزی گرتووە. نووسینی بزمارەیی نازناو، هەڵمەت و بنیاتنانی کۆشک باس دەکات. [3] نووسین و پەیکەر لە یەک شوێن کار دەکەن. دەقەکە خۆپیشاندانی پاشایە، نەک پشتڕاستکردنەوەی سەربەخۆی هەر سەرکەوتنێک.

فراوانبوون و داڕمان

ئەسەرحەدۆن لە ٦٧١ پێش زایین مەمفیسی گرت؛ ئاشووربانیپال لە میسر، بابل و عیلام شەڕی کرد. لە کۆتایی سەدەی حەوتەم هێرشەکانی بابلی و مادەکان ئیمپراتۆریەتییان ڕووخاند؛ نەینەوا لە ٦١٢ کەوت. [1] یادگارەکان بیری دەربار لەگەڵ داگیرکاری دەناسێنن. جیاکردنەوەی حکومەتی کۆن، خەڵک و وێنەی فەرمی ڕێ لە گۆڕینی ئەم مێژووە بۆ حوکمدان بەسەر کۆمەڵگا ئێستاییەکان دەگرێت.

سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر

  1. Department of Ancient Near Eastern Art, Metropolitan Museum of Art, “Assyria, 1365–609 B.C.” (2004; revised 2010): chronology and expansion.
  2. Metropolitan Museum of Art, “Human-headed winged lion (lamassu)”, ca. 883–859 BCE, 32.143.2: object record and public-domain image.
  3. Princeton University Art Museum, “Relief of a winged genie (apkallu), from the palace of Ashurnasirpal II”, ca. 883–859 BCE, y207.
  4. Metropolitan Museum of Art, “Mesopotamia, 1000 B.C.–1 A.D.” (2000): capitals, deportation, tribute and Aramaic writing.