پێشەکی
عەلەویەتی کوردی کە لە لای شوێنکەوتووانی بە ڕێیا حەقی، ڕێگەی ڕاستی، ناسراوە، یەکێکە لە نەریتە ئایینییە ڕەسەنە مەزنەکانی گەلی کورد؛ باوەڕێکی زیندووی تایبەت و کۆن کە ناوەندەکەی لە ناوچەی دەرسیمە و بوونەوەرە پیرۆزەکان و شوێنە پیرۆزەکان و ڕێوڕەسمە پیرۆزەکانی خۆی هەیە.
لە پاڵ باوەڕی ئێزدی و یارسانی، عەلەویەتی کوردی یەکێکە لە ئایینە ڕەسەنە تایبەتەکانی جیهانی کوردی؛ بە ڕێزگرتنەکەی لە خزیر و بوونەوەرە پیرۆزەکان و شوێنە سروشتییە پیرۆزەکانی، جیارەکان، و ڕێوڕەسمەکەی جەم و بنەماڵەکانی ئۆجاخ و ڕەگە قووڵەکانی لە جیهانی ڕۆحیی کۆنی کورددا.
ناسینی ڕێیا حەقی ڕووبەڕووبوونەوەیە لەگەڵ باوەڕێکی زیندووی زۆر قووڵ و جوان، ڕێگەی ڕاستی کە عەلەوییە کوردەکان شوێنی دەکەون؛ نەریتێک کە لە کۆنترین میراتی ڕۆحیی ناوچەکەدا ڕەگی هەیە و خەڵکەکەی بە درێژایی مێژوویەکی دوورودرێژ و زۆرجار سەخت خۆشیان ویستووە و پێی پابەند بوون.
ناوەڕۆک
جیارەکان: شوێنە پیرۆزەکانی سروشت
عەلەویەتی کوردی چییە؟
عەلەویەتی کوردی نەریتە ئایینییە تایبەتەکەی عەلەوییە کوردەکانە، کە لە لای شوێنکەوتووانی بە ڕێیا حەقی یان ڕا حەقی، ڕێگەی ڕاستی، ناسراوە. یەکێکە لە باوەڕە ڕەسەنە مەزنەکانی جیهانی کوردی کە ناوەندەکەی بەتایبەتی لە ناوچەی دەرسیمە؛ خەڵکەکەی بە نەریتێکی ڕۆحیی کۆن و سەربەخۆی دەزانن کە لە جیهانی ڕۆحیی ناوچەکە پێش ئیسلامدا ڕەگی قووڵی هەیە. عەلەویەتی کوردی لە هەندێک تایبەتمەندیدا لەگەڵ نەریتە فراوانترەکەی عەلەوی لە ئەنادۆڵ هاوبەشە؛ ڕێزگرتن لە کەسایەتییە پیرۆزەکان و کۆبوونەوەی کۆمەڵ و ڕێگەی ڕاستیی ناوەوە. بەڵام زانایان و خودی عەلەوییە کوردەکان بە شێوەیەکی ڕوو لە زیادبوون ڕێیا حەقی بە نەریتێکی تایبەت بە خۆی دەناسێنن؛ بوونەوەرە پیرۆزەکانی خۆی و شوێنە پیرۆزەکانی خۆی لە شاخ و ئاوەکانی نیشتمان و پێکهاتە کۆمەڵایەتییە پیرۆزەکەی خۆی لە بنەماڵەکان و ڕەگە قووڵەکانی خۆی لە ڕێزگرتنی کۆن لە سروشت و ڕۆحییەتی جیهانی کوردیدا هەیە. باوەڕێکی زیندووە کە عەلەوییە کوردەکانی دەرسیم و دەرەوەی دەرسیم تا ئەمڕۆ شوێنی دەکەون و بە درێژایی مێژوویەکی دوورودرێژ و زۆرجار سەخت وەک بەشێکی بەهادار لە ناسنامەیان هەڵیان گرتووە. ڕێیا حەقی وەک یەکێک لە نەریتە ئایینییە ڕەسەنە تایبەتەکانی گەلی کورد، کە هاوشێوەی باوەڕی ئێزدی و یارسانییە، لە میراتی ڕۆحیی جیهانی کوردیدا پێگەیەکی ڕێزلێگیراوی هەیە.
ڕێگەی ڕاستی
ناوی ڕێیا حەقی واتای ڕێگەی ڕاستی دەگەیەنێت و ناوەڕۆکی باوەڕەکە دەردەبڕێت: ڕێگەیەکی ڕاستیی ناوەوە و دڵسۆزی و ژیانی ڕاستودروست، کە لە دەوری ڕاستییە تاکەکە، واتە خودایییەکەی بە ناوی حەق ناسراوە، دەخولێتەوە.
خودی ناوی باوەڕەکە، ڕێیا حەقی، یان بە شێوەیەکی دیکە ڕا حەقی، واتای ڕێگەی ڕاستی دەگەیەنێت و ناوەڕۆکی نەریتەکە دەردەبڕێت. لە ناوەندەکەیدا ڕاستییە تاکەکە، خودایی، هەیە کە بە ناوی حەق، ڕاست یان ڕاستی، ناسراوە؛ ڕاستییە باڵاکە کە ڕێگەکە بەرەو ئەو دەچێت. ڕێیا حەقی لە جەوهەری خۆیدا ڕێگەیەکی ڕاستیی ناوەوە و ژیانی ڕاستودروستە؛ جەخت لە دڵسۆزی و پاکیی دڵ و ڕەزامەندیی دوولایەنە و خێرخوازی لە نێوان خەڵک و پابەندبوون بە بەڵێن و بەدواداچوون بۆ ڕاستیی ناوەوە و ڕۆحی لەبری شێوەی دەرەکی دەکاتەوە. شوێنکەوتووانی هەوڵ دەدەن بە ڕەفتاری ڕاستودروست و پابەندیی ئایینی و پەیوەندییەکانی کۆمەڵەکە، بە ڕێنماییی کەسایەتییە پیرۆزەکان و بنەماڵە پیرۆزەکانیان، ڕێگەی ڕاستی بگرنە بەر. ئەم تێگەیشتنە لە باوەڕ وەک ڕێگەی ڕاستی، کە لە دەوری حەقی تاک دەخولێتەوە و بە دڵسۆزی و ژیانی ڕاستودروست دەبڕدرێت، ناوەڕۆکی عەلەویەتی کوردی و ئەو واتایەیە کە لە خودی ناوەکەیدا هەیە. ڕەنگدانەوەی تایبەتمەندیی ناوەکی و ئەخلاقیی نەریتەکەیە، کە تێیدا ڕاستیی دڵ و ڕێکخستنی ڕاستودروستی ژیان لە نێوان خەڵکدا لە ناوەندن. گرتنەبەری ڕێیا حەقی گرتنەبەری ڕێگەی ڕاستییە.
خاڵە سەرەکییەکان
عەلەویەتی کوردی لە لای شوێنکەوتووانی بە ڕێیا حەقی، ڕێگەی ڕاستی، ناسراوە.
یەکێکە لە نەریتە ئایینییە ڕەسەنە مەزنەکانی گەلی کورد.
ناوەندەکەی بەتایبەتی لە ناوچەی دەرسیمە و بە کۆن و تایبەت دادەنرێت.
ڕێز لە خزیر و بوونەوەرە پیرۆزەکان و ڕاستییە تاکەکە دەگرێت کە بە حەق ناسراوە.
شوێنە پیرۆزەکانی، جیارەکان، شاخ و ئاو و شوێنە سروشتییە پیرۆزەکانن.
ڕێوڕەسمەکەی جەم و بنەماڵەکانی ئۆجاخ ژیانی پیرۆزی کۆمەڵەکەی پێک دەهێنن.
زانیاریی خێرا
ناو: ڕێیا حەقی / ڕا حەقی، ڕێگەی ڕاستی
شوێنکەوتووان: عەلەوییە کوردەکان
ناوچەی سەرەکی: ناوچەی دەرسیم و دەرەوەی دەرسیم
خودایی: ڕاستییە تاکەکە کە بە حەق ناسراوە
کەسایەتیی پیرۆزی خۆشەویست: خزیر، یارمەتیدەرە هەمیشە ئامادەکە
شوێنە پیرۆزەکان: جیارەکان: شاخ و ئاو و شوێنە سروشتییە پیرۆزەکان
ڕێوڕەسمی ناوەندی: جەم، کۆبوونەوەی کۆمەڵەکە بۆ پەرستن
بنەماڵە پیرۆزەکان: ئۆجاخەکان، بنەماڵە میراتییە پیرۆزەکان
باوەڕە هاوشێوەکان: نەریتە ڕەسەنە کوردییەکانی ئێزدی و یارسانی
تایبەتمەندی: باوەڕێکی کۆن و تایبەت و زیندووی ڕاستیی ناوەوە
خزیر و بوونەوەرە پیرۆزەکان
یەکێک لە خۆشەویستترین بوونەوەرە پیرۆزەکانی ڕێیا حەقی خزیرە، یارمەتیدەرە هەمیشە زیندوو و هەمیشە ئامادەکە، هێنەری یارمەتی لە کاتی پێویستیدا، کە هاوشێوەی خدر نەبییە کە لە سەرانسەری جیهانی کوردیدا ڕێزی لێ دەگیرێت.
لە دڵی پابەندیی ئایینیی ڕێیا حەقیدا ڕاستییە تاکەکە، حەق، و بوونەوەرە پیرۆزەکان هەن کە لە ڕێگەیانەوە پیرۆزی دەناسرێت و ڕێزی لێ دەگیرێت. یەکێک لە خۆشەویستترین ئەمانە خزیرە، یارمەتیدەرە هەمیشە زیندوو و هەمیشە ئامادەکە، کەسایەتییە پیرۆزەکە کە بە هانای ئەوانەوە دێت کە پێویستییان هەیە یان لە تەنگانە یان مەترسیدان؛ لە پابەندیی ئایینیی ڕۆژانەی عەلەوییە کوردەکاندا بانگی دەکرێت و خۆشەویستە. هاوشێوەی خدر نەبی، یارمەتیدەرە سەوزە نەمرەکەیە کە لە سەرانسەری جیهانی کوردیدا ڕێزی لێ دەگیرێت و لە ڕێیا حەقیدا پێگەیەکی تایبەتی خۆشەویستیی هەیە. لە پاڵ خزیر، نەریتەکە ڕێز لە کەسایەتییە پیرۆزەکانی دیکە دەگرێت؛ لەوانە لەو باوەڕەدا کە گەشەی کردووە، کەسایەتییە ڕێزلێگیراوەکان کە لەگەڵ نەریتە فراوانترەکەی عەلەوی و ئیسلامیدا هاوبەشن و باپیرە پیرۆزەکان و کەسایەتییە پیرۆزەکانی بنەماڵە پیرۆزەکان. لە تێگەیشتنی ڕێیا حەقیدا، خودایی و پیرۆزی لە ڕێگەی ئەم بوونەوەرە پیرۆزانە و شوێن و بنەماڵە پیرۆزەکانەوە دەناسرێن و ڕوویان تێ دەکرێت، لە نێو ئەو ڕێگەیەی بەرەو ڕاستییە تاکەکە دەچێت. ڕێزگرتن لە خزیر و بوونەوەرە پیرۆزەکان ڕەنگدانەوەی گەرموگوڕی و پابەندیی ئایینیی زیندووی ڕێیا حەقییە، کە تێیدا لە خۆشەویستی و پێویستیدا ڕوو لە کەسایەتییە پیرۆزەکان دەکرێت. یەکێکە لە خۆشەویستترین تایبەتمەندییەکانی باوەڕی عەلەوییە کوردەکان.
جیارەکان: شوێنە پیرۆزەکانی سروشت
ڕێزگرتن لە جیارەکان، شوێنە پیرۆزەکان، لە ڕێیا حەقیدا ناوەندییە؛ شاخ و ئاو و دار و شوێنە سروشتییە پیرۆزەکان کە باوەڕ وایە پڕن لە ئامادەییی خودایی؛ ڕەنگدانەوەی ڕۆحییەتە قووڵەکەی سروشتە لە باوەڕەکەدا، کە هاوشێوەی ڕێزگرتنی کوردە لە شاخە پیرۆزەکە.
یەکێک لە تایبەتترین و جوانترین تایبەتمەندییەکانی عەلەویەتی کوردی ڕێزگرتنە لە جیارەکان، شوێنە پیرۆزەکان. لە ڕێیا حەقیدا، پیرۆزی لە هەموو شتێک زیاتر لە جیهانی سروشتیدا دەدۆزرێتەوە، لە شوێنە پیرۆزە تایبەتەکاندا، جیارەکان، کە شاخ و بەرد و ئەشکەوت و ڕووبار و دەریاچە و کانی و دارە پیرۆزەکانن و باوەڕ وایە پڕن لە ئامادەییی خودایی و پیرۆزی. ئەم شوێنە سروشتییە پیرۆزانە وەک شوێنێک کە پیرۆزی نزیکە ڕێزیان لێ دەگیرێت و سەردان دەکرێن؛ لەوێ پاڕانەوە دەکرێت و پێشکەشکراو دەدرێت و زیارەت ئەنجام دەدرێت. بەتایبەتی شاخە پیرۆزە مەزنەکانی دەرسیم یەکێکن لە بەهێزترین جیارەکان و خۆشەویستترین هێماکانی ناسنامەی عەلەوی کوردی. ئەم ڕێزگرتنە لە شوێنە پیرۆزەکانی سروشت ڕەنگدانەوەی ڕۆحییەتە قووڵەکەی سروشتە لە دڵی ڕێیا حەقیدا؛ ئەو هەستەی خودایی لە شاخ و ئاو و جیهانی زیندوودا ئامادەیە، کە هاوشێوەی ڕێزگرتنە فراوانترەکەی کوردە لە شاخە پیرۆزەکە و ئاگرە پیرۆزەکە و ئاو و دارە پیرۆزەکان. جیارەکان یەکێکن لە تایبەتترین و خۆشەویستترین تایبەتمەندییەکانی عەلەویەتی کوردی؛ شوێنە پیرۆزەکانی سروشت کە ئامادەییی خودایی تێیاندا هەست پێ دەکرێت. ڕەنگدانەوەی پەیوەندیی قووڵی باوەڕەکەن بە جوگرافیای پیرۆزی نیشتمانەوە.
جەم و ئۆجاخ
ژیانی کۆمەڵەکەی ڕێیا حەقی لە دەوری جەم، کۆبوونەوە پیرۆزەکەی پەرستن، و ئۆجاخەکان دەخولێتەوە؛ بنەماڵە میراتییە پیرۆزەکان کە کەسایەتییە پیرۆزەکانیان ڕێنماییی کۆمەڵەکە دەکەن، ئەو پارێزەرانەی هاوشێوەی دێنگبێژن و نەریتێک دەگوازنەوە کە بەگشتی بە وشەی وتراو و گۆرانیگوتراو دەگوازرێتەوە.
ژیانی پیرۆزی کۆمەڵەکەی ڕێیا حەقی لە دەوری جەم و ئۆجاخ ڕێک خراوە. جەم ڕێوڕەسمە ناوەندییەکەیە، کۆبوونەوەی کۆمەڵەکە بۆ پەرستن، کە تێیدا کۆمەڵەکە بە ڕێنماییی کەسایەتییە پیرۆزەکانی بۆ پاڕانەوە و پابەندیی ئایینی و گوتنی گۆرانییە پیرۆزەکان و چارەسەرکردنی ناکۆکی و گەڕاندنەوەی هاوئاهەنگی و هاوبەشیی پیرۆزی باوەڕەکە کۆ دەبێتەوە؛ دڵی پابەندیی ئایینیی زیندووی عەلەوییە کوردەکانە. ئۆجاخەکان بنەماڵە میراتییە پیرۆزەکانن، ئەو خێزانە پیرۆزانەی ئەندامەکانیان وەک ڕێنمای ڕۆحی و کەسایەتیی پیرۆزی کۆمەڵەکە خزمەت دەکەن، جەم بەڕێوە دەبەن و چاودێریی باوەڕەکە دەکەن؛ بە پەیوەندییەکی پیرۆز بە کۆمەڵە فراوانترەکەی شوێنکەوتووانەوە بەستراون کە ژیانی ئایینیی ڕێیا حەقی ڕێک دەخات. نەریتەکە بەگشتی بە وشەی وتراو و گۆرانیگوتراو دەگوازرێتەوە، نەک بە نووسراوی پیرۆز؛ بە گۆرانییە پیرۆزەکان و فێرکاریی زارەکی و یادەوەریی زیندووی کەسایەتییە پیرۆزەکان و کۆمەڵەکە، بە شێوەیەک کە هاوشێوەی ئەو ڕێگەیەیە کە دێنگبێژەکان میراتە زارەکییە فراوانترەکەی کوردیان گواستووەتەوە. ئەم ژیانی کۆمەڵەکەی جەم و ئۆجاخ کە بە وشەی زیندوو دەگوازرێتەوە، دڵە لێدەدەرەکەی ڕێیا حەقییە وەک باوەڕێکی زیندوو. ڕەنگدانەوەی تایبەتمەندیی قووڵی کۆمەڵایەتی و زارەکیی عەلەویەتی کوردییە.
باوەڕێکی کۆن و تایبەت
شوێنکەوتووانی ڕێیا حەقی و زۆر زانا بە باوەڕێکی کۆن و تایبەتی دەزانن، کە لە جیهانی ڕۆحیی ناوچەکە پێش ئیسلامدا ڕەگی قووڵی هەیە و هاوشێوەی ئایینە ڕەسەنە کوردییەکانی دیکە و کۆنترین نەریتەکانی گەلە ئێرانییەکانە.
زانایان و خودی عەلەوییە کوردەکان بە شێوەیەکی ڕوو لە زیادبوون عەلەویەتی کوردی بە باوەڕێکی کۆن و تایبەت دەناسێنن، لەبری ئەوەی تەنها بە لقێکی نەریتێکی دیکە دای بنێن. شوێنکەوتووانی ڕێیا حەقی بە نەریتێکی ڕۆحیی سەربەخۆ و کۆنی دەزانن، کە لە جیهانی ڕۆحیی ناوچەکە پێش ئیسلام و لە جیهانی کۆنی گەلە ئێرانییەکاندا ڕەگی قووڵی هەیە و لە تایبەتمەندیی خۆیدا لە باوەڕەکانی دەوروبەری جیاوازە. زانایان تێبینیی هاوشێوەیییە بەرچاوەکانی باوەڕ و پێکهاتە لە نێوان عەلەویەتی کوردی و ئایینە ڕەسەنە کوردییەکانی دیکە، باوەڕی ئێزدی و یارسانی، دەکەن؛ لە تایبەتمەندییەکانی وەک ڕێزگرتن لە شوێنە سروشتییە پیرۆزەکان و بنەماڵە میراتییە پیرۆزەکان و پێگەی ناوەندیی کەسایەتییە پیرۆزەکاندا لەگەڵیان هاوبەشە؛ هەروەها لە نەریتەکانی یارسانی و عەلەویدا بیرۆکە هاوشێوەکانی ڕۆح و گەشتەکەی، بنەمای گواستنەوەی ڕۆح، هەن. ئەم هاوشێوەییانە و ئەو ڕەگە قووڵانەی بەرەو جیهانی ڕۆحیی کۆنی گەلە ئێرانییەکان و پێش ئیسلام دەگەڕێنەوە، کە ئافرێنەرە داناکە ئەهورا مەزدا بەناوبانگترین کەسایەتییەتی، ڕێیا حەقی وەک یەکێک لە خێزانی باوەڕە ڕەسەنە کۆنەکانی جیهانی کوردی دەناسێنن. ڕەگە کۆنەکانی و تایبەتمەندیی جیاوازی یەکێکن لەو تایبەتمەندییانەی دەیکەن بە بەشێکی ئەوەندە بەهادار لە میراتی ڕۆحیی کوردی.
واتا و گرنگی
عەلەویەتی کوردی یەکێک لە نەریتە ئایینییە ڕەسەنە مەزنەکانی گەلی کورد بەرجەستە دەکات: ڕێگەی ڕاستی، باوەڕێکی زیندووی کۆن و تایبەت لە ڕاستیی ناوەوە و سروشتی پیرۆز و کۆمەڵی پیرۆز، کە خەڵکەکەی بە درێژایی مێژوویەکی دوورودرێژ و زۆرجار سەخت وەک بەشێکی بەهادار لە ناسنامەیان هەڵیان گرتووە.
ڕێیا حەقی هەروەها ڕۆحییەتە قووڵەکەی سروشت و فرەچەشنیی ئایینیی دەوڵەمەندی جیهانی کوردی بەرجەستە دەکات؛ لە پاڵ باوەڕی ئێزدی و یارسانی یەکێکە لە ئایینە ڕەسەنە تایبەتەکان کە گەلی کورد لە ڕێگەیانەوە پیرۆزیی ناسیوە و ڕێزی لێ گرتووە. ڕەنگدانەوەی کۆنی و خۆڕاگریی میراتی ڕۆحیی کوردییە؛ باوەڕێکی زۆر قووڵ کە بە درێژایی سەدەکانی سەختی و چەوساندنەوە پێی پابەند بوون و وەک بەشێکی زۆر گرنگی ناسنامەی عەلەوییە کوردەکان خۆشیان ویستووە. لە هەموو ئەمانەدا، عەلەویەتی کوردی یەکێکە لە گرنگترین و جوانترین نەریتە ڕۆحییەکانی جیهانی کوردی؛ ڕێگەی ڕاستی، باوەڕێکی زیندووی ڕاستیی ناوەوە و سروشتی پیرۆز و کۆمەڵی پیرۆز. بەردەوامی و جوانییەکەی یەکێکن لە گەنجینەکانی میراتی ڕۆحیی گەلی کورد؛ دەربڕینێکی بەهادار و زیندووی ڕۆحی کورد و پەیوەندییەکەی بە پیرۆزییەوە.
ڕێیا حەقی و کورد
عەلەویەتی کوردی یەکێکە لە نەریتە ئایینییە ڕەسەنە مەزنەکانی گەلی کورد، باوەڕی عەلەوییە کوردەکان و بەشێکی بەهادار و تایبەت لە میراتە ڕۆحییە دەوڵەمەندەکەی جیهانی کوردی.
ڕێیا حەقی هی عەلەوییە کوردەکانە کە بە ناوەندی دەرسیم و دەرەوەی دەرسیم، بە درێژایی مێژوویەکی دوورودرێژ و زۆرجار سەخت، وەک بەشێکی بەهادار لە باوەڕ و ناسنامەیان پێی پابەند بوون. یەکێکە لە نەریتە ئایینییە ڕەسەنە تایبەتەکانی گەلی کورد کە لە پاڵ باوەڕی ئێزدی و یارسانی پێگەی هەیە و پێکەوە لەگەڵ ئەوان ڕەنگدانەوەی فرەچەشنیی ئایینیی دەوڵەمەند و میراتە ڕۆحییە قووڵەکەی جیهانی کوردییە. بە ناساندنی عەلەویەتی کوردی، ڕێز لە ڕێیا حەقی وەک باوەڕێکی زیندوو و تایبەت دەگرین و بە دڵسۆزی و ڕێزەوە وەک ڕێگەی ڕاستی دەیناسێنین کە عەلەوییە کوردەکان شوێنی دەکەون؛ بە ڕاستگۆیی هەم تایبەتمەندیی کۆن و تایبەتی خۆی، هەم پێگەکەی لە نێو جیهانە فراوانترەکەی عەلەویدا دەناسێنین. بەشێکی بەهاداری میراتی ڕۆحیی گەلی کوردە و ڕەنگدانەوەی قووڵایی و کۆنی و خۆڕاگریی جیهانی ئایینییانە. وەک نەریتێکی جوان و خۆشەویستی عەلەوییە کوردەکان و یەکێک لە باوەڕە ڕەسەنە مەزنەکانی جیهانی کوردی ڕێزی لێ دەگرین.
مشتومڕ و تێگەیشتنە هەڵەکان
ئایا عەلەویەتی کوردی تەنها لقێکە لە ئیسلام یان عەلەویەتی تورکی؟ ئەمە جێی مشتومڕە و بە ڕاستگۆیی دەیخەینە ڕوو. عەلەویەتی کوردی لە جیهانێکدا سەری هەڵدا کە ئیسلام و نەریتە فراوانترەکەی عەلەوی شێوەیان پێ دابوو و لە تایبەتمەندی و کەسایەتییەکاندا لەگەڵیان هاوبەشە؛ هەندێک بە نەریتێکی دەرەوەی ڕەسمییەت لە نێو ئەو جیهانەدا دای دەنێن. بەڵام خودی عەلەوییە کوردەکان و بە شێوەیەکی ڕوو لە زیادبوون ئەو زانایانەی لێیان دەکۆڵنەوە، ڕێیا حەقی بە نەریتێکی تایبەت بە خۆی و کۆن دەزانن، کە لە جیهانی ڕۆحیی پێش ئیسلام و جیهانی کۆنی گەلە ئێرانییەکاندا ڕەگی قووڵی هەیە و لە تایبەتمەندی و شوێنە پیرۆزەکان و پێکهاتەکەیدا هەم لە ئیسلامی ڕەسمی، هەم لە نەریتە عەلەوییە تورکییەکە جیاوازە. زۆر عەلەوی کورد باوەڕەکەیان بە نەریتێکی سەربەخۆ و کۆن وەسف دەکەن، نەک مەزهەبێکی ئیسلام. چوارچێوەی ڕاستگۆیانە ئەوەیە ڕێیا حەقی وەک باوەڕێکی ڕەسەنی کوردیی تایبەت بە ڕەگی کۆن بناسێنین و هەم پەیوەندییەکانی بە جیهانە فراوانترەکەی عەلەوی، هەم تایبەتمەندیی تایبەت و کۆنی خۆی بناسێنین.
ئایا عەلەویەتی کوردی هەمان باوەڕە ڕەسەنە کوردییەکانی دیکەیە؟ نەخێر، هەرچەند هاوشێوەیانە. عەلەویەتی کوردی و باوەڕی ئێزدی و باوەڕی یارسانی سێ ئایینی ڕەسەنی جیاوازی جیهانی کوردین؛ هەر یەکەیان بوونەوەرە پیرۆزەکان و گێڕانەوە پیرۆزەکان و ڕێوڕەسم و کۆمەڵەکانی خۆی هەیە. بەڵام زانایان تێبینیی هاوشێوەیییە بەرچاوەکانی نێوانیان دەکەن؛ لە ڕێزگرتن لە شوێنە سروشتییە پیرۆزەکان و بنەماڵە میراتییە پیرۆزەکان و بیرۆکە هاوشێوەکانی ڕۆح و ڕەگە قووڵەکانیان لە جیهانی ڕۆحیی کۆنی ناوچەکەدا. باشترە وەک سێ باوەڕی جیاواز بەڵام هاوشێوە لێیان تێ بگەین، ئەندامەکانی خێزانی ئایینە ڕەسەنە کۆنەکانی جیهانی کوردی، لەبری ئەوەی بە یەک نەریت یان لقەکانی یەکتر دایان بنێین.
بۆچی ئەوەندەی باوەڕەکە نەنووسراوە؟ ڕێیا حەقی وەک باوەڕە ڕەسەنە کوردییەکانی دیکە و بەشێکی زۆری میراتی کوردی، بەگشتی بە وشەی وتراو و گۆرانیگوتراو گوازراوەتەوە؛ بە گۆرانییە پیرۆزەکان و فێرکاریی زارەکی و یادەوەریی زیندووی کەسایەتییە پیرۆزەکان و کۆمەڵەکە، لەبری نووسراوێکی تاکی پیرۆز. ئەم تایبەتمەندییە زارەکییە ڕەنگدانەوەی نەریتەکانی ناوچەکە و مێژووی دوورودرێژی باوەڕەکەیە، کە زۆرجار لە ژێر سەختی و پێویستیی وریایی و خۆپاراستندا ژیاوە. نیشانەی هەژاریی باوەڕ نییە، بەڵکو نیشانەی نەریتێکی دەوڵەمەندی زارەکی و کۆمەڵایەتییە کە تێیدا باوەڕەکە بە زیندوویی لە دڵ و وشە و گۆرانییەکانی خەڵکەکەیدا دەگوازرێتەوە.
بابەتە پەیوەندیدارەکان
خدر نەبی: یارمەتیدەرە سەوزە نەمرەکە، هاوشێوەی خزیرە خۆشەویستەکە
چیرۆکی ئافراندنی جیهان لە باوەڕی ئێزدیدا: چیرۆکی ئافراندنی جیهان لە باوەڕە هاوشێوە ئێزدییەکەدا
چیرۆکی ئافراندنی جیهان لە باوەڕی یارسانیدا: چیرۆکی ئافراندنی جیهان لە باوەڕە هاوشێوە یارسانییەکەدا
دونادونی: بنەمای هاوشێوەی گەشتی ڕۆح
شاخە پیرۆزەکان: بەرزاییە پیرۆزەکان، هاوشێوەی جیارەکانی دەرسیم
ئاگری پیرۆز: بڵێسە پیرۆزەکەی جیهانی ڕۆحیی کوردی
ئەهورا مەزدا: ئافرێنەرە داناکەی باوەڕە کۆنەکەی گەلە ئێرانییەکان
دێنگبێژەکان: پارێزەرەکانی نەریتە زارەکی و گۆرانیگوتراوەکەی کوردی
پرسیارە باوەکان
عەلەویەتی کوردی چییە؟
عەلەویەتی کوردی نەریتە ئایینییە تایبەتەکەی عەلەوییە کوردەکانە، کە لە لای شوێنکەوتووانی بە ڕێیا حەقی یان ڕا حەقی، ڕێگەی ڕاستی، ناسراوە. یەکێکە لە باوەڕە ڕەسەنە مەزنەکانی جیهانی کوردی کە ناوەندەکەی بەتایبەتی لە ناوچەی دەرسیمە؛ بوونەوەرە پیرۆزەکانی خۆی و شوێنە سروشتییە پیرۆزەکانی، جیارەکان، و ڕێوڕەسمەکەی جەم و بنەماڵەکانی ئۆجاخ و ڕەگی قووڵی لە جیهانی ڕۆحیی کۆنی ناوچەکەدا هەیە. هاوشێوەی باوەڕی ئێزدی و یارسانییە.
ڕێیا حەقی واتای چییە؟
ڕێیا حەقی کە بە شێوەیەکی دیکە ڕا حەقییە، واتای ڕێگەی ڕاستی دەگەیەنێت. ناوەکە ناوەڕۆکی باوەڕەکە دەردەبڕێت: ڕێگەیەکی ڕاستیی ناوەوە و ژیانی ڕاستودروست کە لە دەوری ڕاستییە تاکەکە، واتە خودایییەکەی بە ناوی حەق ناسراوە، دەخولێتەوە و بە دڵسۆزی و پاکیی دڵ و ڕەزامەندیی دوولایەنە و خێرخوازی و بەدواداچوون بۆ ڕاستیی ناوەوە و ڕۆحی لەبری شێوەی دەرەکی دەبڕدرێت.
جیارەکان چین؟
جیارەکان شوێنە پیرۆزەکانی عەلەویەتی کوردین: شاخ و بەرد و ئەشکەوت و ڕووبار و دەریاچە و کانی و دارە پیرۆزەکان کە باوەڕ وایە پڕن لە ئامادەییی خودایی. وەک شوێنێک ڕێزیان لێ دەگیرێت و سەردان دەکرێن کە پیرۆزی نزیکە و تێیدا پاڕانەوە دەکرێت و زیارەت ئەنجام دەدرێت. شاخە پیرۆزە مەزنەکانی دەرسیم یەکێکن لە بەهێزترین جیارەکان و خۆشەویستترین هێماکانی ناسنامەی عەلەوی کوردی و ڕەنگدانەوەی ڕۆحییەتە قووڵەکەی سروشتن لە باوەڕەکەدا.
جەم چییە؟
جەم ڕێوڕەسمە ناوەندییەکەی ڕێیا حەقییە، کۆبوونەوەی کۆمەڵەکە بۆ پەرستن کە تێیدا کۆمەڵەکە بە ڕێنماییی کەسایەتییە پیرۆزەکانی بۆ پاڕانەوە و پابەندیی ئایینی و گوتنی گۆرانییە پیرۆزەکان و چارەسەرکردنی ناکۆکی و گەڕاندنەوەی هاوئاهەنگی و هاوبەشیی پیرۆزی باوەڕەکە کۆ دەبێتەوە. دڵی پابەندیی ئایینیی زیندووی عەلەوییە کوردەکانە و کەسایەتییە پیرۆزەکانی بنەماڵە پیرۆزەکان، ئۆجاخەکان، بەڕێوەی دەبەن.
ئایا عەلەویەتی کوردی شێوەیەکە لە ئیسلام؟
ئەمە جێی مشتومڕە. عەلەویەتی کوردی لە جیهانێکدا سەری هەڵدا کە ئیسلام و نەریتە فراوانترەکەی عەلەوی شێوەیان پێ دابوو و لە تایبەتمەندییەکاندا لەگەڵیان هاوبەشە؛ هەندێک بە نەریتێکی دەرەوەی ڕەسمییەت لە نێو ئەو جیهانەدا دای دەنێن. بەڵام خودی عەلەوییە کوردەکان و بە شێوەیەکی ڕوو لە زیادبوون ئەو زانایانەی لێیان دەکۆڵنەوە، ڕێیا حەقی بە نەریتێکی تایبەت بە خۆی و کۆن دەزانن، کە لە جیهانی ڕۆحیی پێش ئیسلام و جیهانی کۆنی گەلە ئێرانییەکاندا ڕەگی قووڵی هەیە. چوارچێوەی ڕاستگۆیانە ئەوەیە وەک باوەڕێکی ڕەسەنی کوردیی تایبەت بە ڕەگی کۆن بیناسێنین.
عەلەویەتی کوردی چۆن بە باوەڕە کوردییەکانی دیکەوە پەیوەستە؟
عەلەویەتی کوردی و باوەڕی ئێزدی و باوەڕی یارسانی سێ ئایینی ڕەسەنی جیاوازی جیهانی کوردین؛ هەر یەکەیان بوونەوەرە پیرۆزەکان و گێڕانەوە پیرۆزەکان و ڕێوڕەسم و کۆمەڵەکانی خۆی هەیە. بەڵام زانایان تێبینیی هاوشێوەیییە بەرچاوەکانی نێوانیان دەکەن؛ لە ڕێزگرتن لە شوێنە سروشتییە پیرۆزەکان و بنەماڵە میراتییە پیرۆزەکان و بیرۆکە هاوشێوەکانی ڕۆح و ڕەگە قووڵەکانیان لە جیهانی ڕۆحیی کۆندا. باشترە وەک سێ باوەڕی جیاواز بەڵام هاوشێوەی جیهانی کوردی لێیان تێ بگەین.
سەرچاوە و خوێندنەوەی زیاتر
Kurdish Alevi Belief System, Reya Heqi/Raa Haqi: Structure, Networking, Ritual and Function
Kemere Duzgi: The Protector of Dersim (زیارەتی ڕا حەقی) - British Journal of Middle Eastern Studies
Kurdish Alevis and the Case of Dersim - پوختەیەکی ئەکادیمی
Kurdish-History.com: The Yazidi Creation Story
Kurdish-History.com: The Yarsani Creation Story