پێشەکی
چیرۆکی بەدیهێنانی جیهانی یارسانی لە قووڵترین و جوانترین گێڕانەوە پیرۆزەکانی بەدیهێنانی جیهانی کوردییە: ئەو گێڕانەوەی ئایینی یارسانی باوەڕی پێی هەیە، بۆ ئەوەی چۆن ڕاستیی خودایی کە لە پێش ئەزەلدا لەناو مروارییەکی درەوشاوەدا بوو، دەرکەوت بۆ پێکهێنانی جیهان و پێکهێنانی حەوتە پیرۆزەکە.
لە گێڕانەوەی بەدیهێنانی جیهانی ئایینی یارسانیدا، کە بە ئەهلی حەقیش ناسراوە، ڕاستیی خودایی لە کاتی پێش کاتدا لەناو مروارییەک لە ناوەڕۆکی ئاوە سەرەتاییەکاندا بوو؛ حەوت هاوەڵە پیرۆزەکە، هەفتەن، لەوێوە هاتنە بوون و ڕاستی وەک خودای خاوەندگار دەرکەوت، کە جیهانی پێک هێنا و یەکەم لە حەوت سەردەمەکەی ژیانی گەردوونی دەست پێ کرد.
ناسینی چیرۆکی بەدیهێنانی جیهانی یارسانی ڕووبەڕووبوونەوەیە لەگەڵ ئەو تێڕوانینە قووڵ و کۆنە بۆ جیهان کە لە ناوەڕۆکی ئایینی یارسانیدایە: جیهانێک کە ڕاستیی خودایی لە مروارییەکی درەوشاوەوە هێناوەتە بوون؛ گێڕانەوەیەکی کۆن و زۆر جوان و قووڵی بەدیهێنانی جیهان کە خەڵکی یارسانی ئازیزی دەکەن و هاوخزمە لەگەڵ کۆنترین نەریتەکانی بەدیهێنانی جیهانی ناوچەکە.
ناوەڕۆک
تێڕوانینی یارسانی بۆ بەدیهێنان
مروارییەکە لە ناوەڕۆکی ئاوەکاندا
خودای خاوەندگار و پێکهێنانی جیهان
حەوتە پیرۆزەکە و حەوت سەردەمەکە
گێڕانەوەیەکی هاوخزم و کۆنی بەدیهێنانی جیهان
تێڕوانینی یارسانی بۆ بەدیهێنان
چیرۆکی بەدیهێنانی جیهانی یارسانی ئەو گێڕانەوە پیرۆزەیە کە ئایینی یارسانی باوەڕی پێی هەیە، بۆ چۆنیەتیی هاتنە بوونی جیهان: چۆن ڕاستیی خودایی کە لە پێش ئەزەلدا لەناو مروارییەکی درەوشاوەدا بوو، حەوتە پیرۆزەکەی هێنایە بوون و وەک خودای خاوەندگار دەرکەوت بۆ پێکهێنانی جیهان. گێڕانەوەیەکی زۆر قووڵ و جوان و کۆنی بەدیهێنانی جیهانە، کە لە تێگەیشتنی یارسانیدا بۆ خودایی و جیهان و حەوتە پیرۆزەکە ناوەندییە. لە شێوە بنەڕەتییەکەیدا، چیرۆکەکە دەڵێت ڕاستیی خودایی، جەوهەرە تاکە خوداییەکە، لە کاتی پێش کاتدا کە پێش ئەزەل ناودەبرێت، لەناو مروارییەک لە ناوەڕۆکی ئاوە سەرەتاییەکاندا بوو. ڕاستی سەرەتا لە مروارییەکەوە حەوت هاوەڵە پیرۆزەکە، هەفتەنی هێنایە بوون؛ دواتر ڕاستی لە مروارییەکەوە دەرکەوت و وەک خودای خاوەندگار خۆی دەربڕی، کە جیهانی پێک هێنا و لەگەڵ هاوەڵە پیرۆزەکاندا حەوتە پیرۆزەکەی سەردەمی یەکەمی پێک هێنا. ئەم پێکهێنانە یەکەم لە حەوت سەردەمەکەی جیهان بوو، سەردەمی بەدیهێنان. ئەم تێڕوانینە بۆ بەدیهێنان، ڕاستیی خودایی و مروارییەکە و هێنانە بوونی حەوتە پیرۆزەکە و دەرکەوتنی خودای خاوەندگار و پێکهێنانی جیهان، ناوەڕۆکی گێڕانەوەی بەدیهێنانی جیهانی یارسانییە. وەک گێڕانەوەیەکی پیرۆز و قووڵ و کۆنی پێکهێنانی جیهان، لە باوەڕ و خەیاڵی خەڵکی یارسانیدا جێگەیەکی ناوەندیی هەیە.
ڕاستیی خودایی لە پێش ئەزەلدا
لە سەرەتای چیرۆکی بەدیهێنانی جیهانی یارسانیدا، ڕاستیی تاکە خوداییەکە، جەوهەری خودایی، بە تەنها لە پێش ئەزەلدا هەیە؛ کاتی پێش کات، تەنها سەرچاوەی هەموو ئەوەی دێتە بوون.
لە سەرەتای چیرۆکی بەدیهێنانی جیهانی یارسانیدا، پێش هەموو شتێکی دیکە، ڕاستیی تاکە خوداییەکە، جەوهەری خودایی، هەیە کە لە ئایینی یارسانیدا بە حەق، ڕاستی، ناسراوە. ئایینی یارسان لە دەوری ئەم ڕاستییە تاکە خوداییە کۆ دەبێتەوە، سەرچاوە و جەوهەری هەموو شتێک؛ ڕاستییە کە لە گێڕانەوەی بەدیهێنانی جیهاندا، پێش پێکهێنانی جیهان، بە تەنها لە کاتی پێش کاتدا دەژیت، ئەو دۆخەی پێش ئەزەل ناودەبرێت. لەم سەرەتایەدا تەنها ڕاستیی خودایی هەیە، لەناو مروارییەکە لە ناوەڕۆکی ئاوە سەرەتاییەکاندا؛ تەنها سەرچاوە کە هەموو بەدیهێنراوەکان لێیەوە سەرچاوە دەگرن. بە کردنەوەی چیرۆکەکە، حەوتە پیرۆزەکە و جیهانە پێکهێنراوەکە لەم ڕاستییە تاکە خوداییەوە دێنە بوون؛ هەموو بەدیهێنراوەکان لە جەوهەری خوداییەوە سەرچاوە دەگرن، کە سەرچاوە و بنەڕەتیانە. ئەم سەرەتایە، بە ڕاستیی تاکە خوداییەکە کە بە تەنها لە پێش ئەزەلدا هەیە، بنەمای چیرۆکی بەدیهێنانی جیهانی یارسانی و نیشانەی خوداناسیی قووڵی ئایینی یارسانییە، کە تێیدا هەموو شتێک لە ڕاستیی تاکە خوداییەکەوە سەرچاوە دەگرێت. هەموو چیرۆکە جوانەکەی بەدیهێنان لەم ڕاستییە خوداییەوە، کە لەناو مروارییەکەدایە، دەکرێتەوە. تاکیی ڕاستیی خودایی لە سەرەتادا ئەو بنەمایەیە کە هەموو گێڕانەوەی بەدیهێنانی جیهان پشتی پێ دەبەستێت.
خاڵە سەرەکییەکان
لە چیرۆکی بەدیهێنانی جیهانی یارسانیدا، ڕاستیی خودایی لە مروارییەکەوە جیهان پێک دەهێنێت.
ڕاستی لە پێش ئەزەلدا لەناو مروارییەک لە ناوەڕۆکی ئاوە سەرەتاییەکاندا بوو.
حەوت هاوەڵە پیرۆزەکە، هەفتەن، لە مروارییەکەوە هاتنە بوون.
ڕاستی وەک خودای خاوەندگار دەرکەوت، کە جیهانی پێک هێنا.
پێکهێنانی جیهان یەکەم لە حەوت سەردەمەکەی (بیاباس) دەست پێ کرد.
گێڕانەوەی بەدیهێنانی جیهانی یارسانی هاوخزمە لەگەڵ چیرۆکی بەدیهێنانی جیهانی ئێزدی و نەریتە کۆنە ئێرانییەکان.
زانیارییە خێراکان
بابەت: گێڕانەوەی بەدیهێنانی جیهانی یارسانی، چیرۆکە پیرۆزەکەی بەدیهێنان
ئایین: یارسانی، کە بە ئەهلی حەقیش ناسراوە
سەرچاوە: ڕاستیی خودایی، حەق، جەوهەرە تاکە خوداییەکە
پێش بەدیهێنان: پێش ئەزەل، کاتی پێش کات
مروارییەکە: مروارییەکی درەوشاوە لە ناوەڕۆکی ئاوە سەرەتاییەکاندا
سەرەتا هێنرایە بوون: حەوت هاوەڵە پیرۆزەکە، هەفتەن
خودای خاوەندگار: خاوەندگار، دەرکەوتنی ئەو ڕاستییەی جیهانی پێک هێنا
حەوتە پیرۆزەکە: خودای خاوەندگار لەگەڵ هاوەڵە پیرۆزەکان، حەوتەکەی سەردەمی یەکەم
حەوت سەردەمەکە: بیاباس، سەردەمەکانی جیهان کە بە بەدیهێنان دەست پێ دەکەن
هاوخزمە لەگەڵ: گێڕانەوەی مروارییەکەی بەدیهێنانی جیهانی ئێزدی و نەریتە کۆنە ئێرانییەکانی بەدیهێنانی جیهان
مروارییەکە لە ناوەڕۆکی ئاوەکاندا
یەکەم و ناوەندیترین وێنەی چیرۆکی بەدیهێنانی جیهانی یارسانی مروارییەکەیە: گەوهەرە درەوشاوەکە لە ناوەڕۆکی ئاوە سەرەتاییەکاندا، کە پێش پێکهێنانی جیهان ڕاستیی خودایی لە پێش ئەزەلدا لەناویدا بوو.
یەکەم و جوانترین وێنەی چیرۆکی بەدیهێنانی جیهانی یارسانی مروارییەکەیە. لە نەریتەکەدا، پێش پێکهێنانی جیهان، هەموو شتێک بە ئاوە سەرەتاییەکان داپۆشرابوو و مروارییەک لە ناوەڕۆکی ئەم ئاوانەدا بوو، گەوهەرێکی درەوشاوە و بەنرخ. لەناو ئەم مروارییەدا ڕاستیی خودایی، جەوهەری خودایی، لە دۆخی پێش ئەزەلدا بوو، کاتی پێش کات. وێنەی بوونی خودایی لەناو مروارییەکی درەوشاوە لە ناوەڕۆکی ئاوە سەرەتاییەکاندا، لە قووڵترین و تایبەتترین تایبەتمەندییەکانی گێڕانەوەی بەدیهێنانی جیهانی یارسانییە؛ تێڕوانینێک بۆ خودایی کە لە سەرەتادا لەناو گەوهەرێک لە ناوەڕۆکی قووڵاییەکەدا داخراوە. بە کردنەوەی چیرۆکەکە، هاوەڵە پیرۆزەکان لەم مروارییەوە دەهێنرێنە بوون و خودای خاوەندگار لێیەوە دەردەکەوێت بۆ پێکهێنانی جیهان؛ مروارییەکە نیشتەجێگەی خوداییە لە پێش ئەزەلدا و ئەو سەرچاوەیەی بەدیهێنراوەکان لێیەوە سەرچاوە دەگرن. ئەم تێڕوانینە بۆ مروارییەکە لە ناوەڕۆکی ئاوەکاندا، سەرەتایەکی درەوشاوەی چیرۆکی بەدیهێنانی جیهانی یارسانی و ئازیزترین وێنەکەیەتی. حەوتە پیرۆزەکە و هەموو جیهان لە پێکهێناندا لەم مروارییەوە دێنە بوون.
خودای خاوەندگار و پێکهێنانی جیهان
ڕاستیی خودایی لە مروارییەکەوە دەرکەوت و وەک خودای خاوەندگار خۆی دەربڕی، کە جیهانی پێک هێنا؛ لە نەریتەکەدا ئاسمانەکان و زەوی لە مادەی خودی مروارییەکەوە پێک دەهێنێت.
دەرکەوتنی ڕاستیی خودایی لە مروارییەکەوە و خۆدەرخستنی وەک خودای خاوەندگار لە ناوەڕۆکی چیرۆکی بەدیهێنانی جیهانی یارسانیدایە؛ خاوەندگار، ئەو ناونیشانەی واتای خودای خاوەن دەگەیەنێت، پێکهێنەری جیهان. لە نەریتەکەدا، بە داوای هاوەڵە پیرۆزەکان، ڕاستیی خودایی لە مروارییەکەوە دەرکەوت و لەم شێوە سەرەکییەدا خۆی دەربڕی، خودای خاوەندگار، کە دواتر دەستی کرد بە پێکهێنانی جیهان. لە یەکێک لە گێڕانەوەکانی نەریتە پیرۆزەکەدا، خودای خاوەندگار جیهانی لە مادەی خودی مروارییەکەوە پێک هێنا؛ بۆیە ئاسمانەکان و ئەستێرەکان و هەورەکان لێیەوە هاتنە بوون و زەوی لێیەوە پێک هێنرا؛ جیهان لەو گەوهەرە درەوشاوەیەوە شێوەی گرت کە خودایی لەناویدا بوو. هەروەها بە داوای هاوەڵە پیرۆزەکان، خودای خاوەندگار یەکەم مرۆڤی لە قوڕ پێک هێنا و مرۆڤایەتیی لێ پەیدا بوو. بەم شێوەیە، جیهان و یەکەم خەڵکەکەی لەلایەن خودای خاوەندگارەوە پێک هێنران، دەرکەوتنی ڕاستیی خودایی کە لە سەرەتادا لەناو مروارییەکەدا داخرا بوو. ئەم پێکهێنانی جیهانە لەلایەن خودای خاوەندگارەوە، کە لە مروارییەکەوە دەرکەوت، کردەوە ناوەندییە مەزنەکەی چیرۆکی بەدیهێنانی جیهانی یارسانییە. تێڕوانینی یارسانی بۆ بەدیهێنان وەک کاری ڕاستیی خودایی دەردەخات، کە وەک خودای خاوەندگار خۆی دەربڕیوە. لەم پێکهێنانەدا ئەو جیهانەی ئێمە دەیناسین دێتە بوون.
حەوتە پیرۆزەکە و حەوت سەردەمەکە
لە پێکهێنانی جیهاندا، ڕاستیی خودایی حەوتە پیرۆزەکەی پێک هێنا، خودای خاوەندگار لەگەڵ حەوت هاوەڵە پیرۆزەکە، و یەکەم لە حەوت سەردەمەکەی جیهانی دەست پێ کرد، کە هەر یەکەیان بە دەرکەوتنێکی خودایی نیشانە دەکرێت.
پێکهێنانی حەوتە پیرۆزەکە و دەستپێکردنی حەوت سەردەمەکەی جیهان لە ناوەڕۆکی چیرۆکی بەدیهێنانی جیهانی یارسانیدان. لە پێکهێناندا، ڕاستیی خودایی دوای دەرکەوتنی وەک خودای خاوەندگار، حەوتە پیرۆزەکەی سەردەمی یەکەمی پێک هێنا، خودای خاوەندگار لەگەڵ حەوت هاوەڵە پیرۆزەکە، هەفتەن، کە لە مروارییەکەوە هێنرانە بوون؛ ئەمانە بوونەوەرە پیرۆزەکانی سەردەمی یەکەمن کە لە دەوری خودای خاوەندگار کۆکراونەتەوە. ئەم پێکهێنانە یەکەمە یەکەم لە حەوت سەردەمەکەی جیهان بوو، سەردەمە مەزنەکانی ژیانی گەردوونی، کە یەکەمیان سەردەمی بەدیهێنانە، سەرەتای بەدیهێنانی جیهان. لە تێگەیشتنی یارسانیدا، ڕاستیی خودایی لە هەر یەک لە حەوت سەردەمەکەدا دووبارە خۆی دەردەخات، بە دەرکەوتنێکی سەرەکی دەردەکەوێت و بوونەوەرە پیرۆزەکانی ئەو سەردەمە لە دەوری خۆی کۆ دەکاتەوە؛ تێڕوانینێکی قووڵ بۆ کاری خودایی بە درێژایی سەردەمەکانی جیهان، کە لە گێڕانەوەی دەرکەوتە خوداییەکانی ئایینەکەدا زیاتر لەبارەیەوە دەگێڕدرێتەوە. پێکهێنانی حەوتە پیرۆزەکە و دەستپێکردنی حەوت سەردەمەکە لە ناوەڕۆکی تێڕوانینی یارسانیدان بۆ جیهانێکی پێکهێنراو کە بەردەوام دەکرێتەوە. لە ڕێگەیانەوە ڕاستیی خودایی بە درێژایی سەردەمەکان لە جیهاندا کار دەکات.
گێڕانەوەیەکی هاوخزم و کۆنی بەدیهێنانی جیهان
چیرۆکی بەدیهێنانی جیهانی یارسانی زۆر کۆنە و شێوە بنەڕەتییەکەی، مروارییەکە و پێکهێنانی جیهان، هاوبەشە لەگەڵ چیرۆکی بەدیهێنانی جیهانی ئێزدی و کۆنترین نەریتەکانی بەدیهێنانی جیهانی ئێرانی.
چیرۆکی بەدیهێنانی جیهانی یارسانی تەنها قووڵ نییە، بەڵکو زۆر کۆنیشە؛ ڕەگەکانی دەگەڕێنەوە بۆ کۆنترین نەریتەکانی بەدیهێنانی جیهان لە ناوچەکەدا. توێژەران ئاماژە دەکەن کە گێڕانەوەی بەدیهێنانی جیهانی یارسانی، بە مروارییەکە و بوونی خودایی لەناویدا لە پێش ئەزەل و پێکهێنانی جیهان، شێوە بنەڕەتییەکەی هاوبەشە لەگەڵ چیرۆکی بەدیهێنانی جیهانی ئایینی ئێزدی، ئایینە ڕەسەنە مەزنەکەی دیکەی جیهانی کوردی. گێڕانەوەی بەدیهێنانی جیهانی ئەویش لە دەوری مروارییەک کۆ دەبێتەوە کە جیهان پێش پێکهێنانی لەناویدا داخرا بوو. هەردووکیان بەرەو نەریتە کۆنە ئێرانییەکانی بەدیهێنانی جیهان و نەریتەکانی پێش زەردەشت دەگەڕێنەوە؛ هاوخزمن لەگەڵ تێڕوانینە کۆنەکە بۆ جیهانێک کە بەدیهێنەرە داناکە بەدی دەیهێنێت و ڕێکی دەخات، کە ئەهوورا مەزدای مەزن ناسراوترینە. ئەم کۆنییە قووڵە و ئەم خزمایەتییە بە گێڕانەوە ئێزدی و ئێرانییە کۆنەکانی بەدیهێنانی جیهانەوە، ڕەگەکانی ئایینی یارسانی لە کۆنترین نەریتە ڕۆحییەکانی ناوچەکەدا دەردەخەن، کە لە چیرۆکی بەدیهێنانی جیهانەکەیدا شێوەیەکی بەنرخ و زیندوویان دەپارێزێت. بەم شێوەیە، چیرۆکی بەدیهێنانی جیهانی یارسانی پەنجەرەیەکە بۆ کۆنترین نەریتەکانی بەدیهێنانی جیهانی کوردی و ئێرانی. کۆنییەکەی و خزمایەتییەکەی بە نەریتە فراوانترەکانەوە لەو تایبەتمەندییانەن کە هێندە بەنرخی دەکەن.
واتا و گرنگی
چیرۆکی بەدیهێنانی جیهانی یارسانی ئەو تێڕوانینە قووڵ و جوانە بۆ جیهان دەنوێنێت کە لە ناوەڕۆکی ئایینی یارسانیدایە: جیهانێک کە ڕاستیی خودایی لە مروارییەکی درەوشاوەوە لە ڕێگەی خودای خاوەندگار و حەوتە پیرۆزەکەوە هێناوەتە بوون؛ گێڕانەوەیەکی کۆنی بەدیهێنانی جیهان، پڕ لە جوانی و قووڵی و کاری خودایی بە درێژایی سەردەمەکان. هەروەها خوداناسیی قووڵی ئایینی یارسانی دەنوێنێت، کە لە دەوری ڕاستیی تاکە خوداییەکە کۆ دەبێتەوە کە بە درێژایی حەوت سەردەمەکە لە جیهاندا خۆی دەردەخات؛ تێڕوانینێک کە لە گێڕانەوەکانی دەرکەوتە خوداییەکان و گەشتی ڕۆح بە درێژایی سەردەمەکان، دونادونی، بە تەواوتر دەگێڕدرێتەوە. چیرۆکی بەدیهێنان لەگەڵ هەموو نەریتە پیرۆزەکەی یارساندا لە شیعرە پیرۆزەکانیاندا پارێزراوە، کە ناوی دەهێنرێت بەڵام لێرەدا دەقی لێ وەرناگیرێت؛ میراتە زارەکی و نووسراوە ئازیزەکەی ئایینەکە. لە هەموو ئەمانەدا، چیرۆکی بەدیهێنانی جیهانی یارسانی لە قووڵترین و گرنگترین گێڕانەوە پیرۆزەکانی بەدیهێنانی جیهانی کوردییە؛ چیرۆکی مروارییەکە و پێکهێنانی جیهان، تێڕوانینێک بۆ بەدیهێنان کە خەڵکی یارسانی ئازیزی دەکەن و ڕەگی لە کۆنترین نەریتەکانی ناوچەکەدایە.
چیرۆکی بەدیهێنان و کورد
چیرۆکی بەدیهێنانی جیهانی یارسانی گێڕانەوە پیرۆزەکەی بەدیهێنانی جیهانی ئایینی یارسانییە، یەکێک لە ئایینە ڕەسەنە کۆنەکانی جیهانی کوردی، و بەشێکی بەنرخی میراتە ڕۆحییەکەی گەلی کورد پێک دەهێنێت.
چیرۆکی بەدیهێنانی جیهانی یارسانی سەر بە ئایینی یارسانییە، ئەهلی حەق، یەکێک لە ئایینە ڕەسەنە کۆن و تایبەتەکانی جیهانی کوردی؛ عارفە کوردەکە سوڵتان سەهاک بە شێوە ئێستاکەی دامەزراندووە و خەڵکی یارسانی باوەڕیان پێی هەیە، کە زۆریان کوردن. بەشێکی بەنرخی میراتە ڕۆحییە دەوڵەمەندەکەی جیهانی کوردی پێک دەهێنێت. یارسانەکان لەم گێڕانەوە قووڵەی بەدیهێنانی جیهاندا تێڕوانینێکی کۆنیان بۆ پێکهێنانی جیهان پاراستووە؛ مروارییەکە و ڕاستیی خودایی و خودای خاوەندگار و حەوتە پیرۆزەکە، کە بەرەو کۆنترین نەریتەکانی بەدیهێنانی جیهانی ناوچەکە دەگەڕێتەوە و هاوخزمە لەگەڵ گێڕانەوەی بەدیهێنانی جیهانی ئێزدی. بە ناساندنی چیرۆکی بەدیهێنانی جیهانی یارسانی، ڕێز لە ئایینی یارسانی وەک ئایینێکی زیندوو و قووڵ دەگرین و گێڕانەوە پیرۆزەکەی بەدیهێنانی جیهانی بە ڕاستگۆیی و ڕێزەوە دەناسێنین. بەشێکی بەنرخی میراتە ڕۆحییەکەی جیهانی کوردییە و قووڵی و جوانی و کۆنیی ئایینی یارسانی و تێڕوانینەکەی بۆ بەدیهێنان دەردەخات. وەک بەشێکی جوان و خۆشەویستی ئایینە زیندووەکەی خەڵکی یارسانی و یەکێک لە گێڕانەوە پیرۆزە مەزنەکانی جیهانی کوردی ڕێزی لێ دەگرین.
گفتوگۆ و تێگەیشتنە هەڵەکان
ئایا ئایینی یارسانی شێوەیەکە لە ئیسلام؟ ئەمە جێی گفتوگۆیە و بە ڕاستگۆیی دەیناسێنین. یارسانی، ئەهلی حەق، لەلایەن توێژەرانی زۆر و زۆرێک لە یارسانەکان خۆیانەوە بە ئایینێکی جیاواز دادەنرێت، بە ڕەگی کۆن کە بەشێکی بۆ پێش ئیسلام دەگەڕێتەوە؛ هەرچەند لە ژینگەیەکی ئیسلامیدا سەری هەڵداوە و هەندێک وشە و کەسایەتی لەگەڵ عیرفانی ئیسلامیدا هاوبەش دەکات. ئەوانی دیکە بە نەریتێکی جیاواز لە ڕێچکەی باو، بە پێکهاتەی بەهێزی ئیسلامی دەیبینن. چیرۆکی بەدیهێنانی جیهانی یارسانی بە مروارییەکە و ڕاستیی خودایی و حەوت سەردەمەکەی، خەسڵەتە تایبەت و کۆنەکەی ئایینەکە دەردەخات؛ هاوخزمە لەگەڵ گێڕانەوەی بەدیهێنانی جیهانی ئێزدی و نەریتە کۆنە ئێرانییەکان، زیاتر لە گێڕانەوەی بەدیهێنانی جیهانی ئیسلام. چوارچێوەی ڕاستگۆیانە ئەوەیە یارسانی وەک ئایینێکی جیاواز بە ڕەگی کۆن بناسێنین، هەروەک توێژەران و یارسانییە زۆرەکان باوەڕیان وایە.
ئایا چیرۆکی بەدیهێنانی جیهانی یارسانی باس لە خودای زۆر دەکات؟ نەخێر. ئایینی یارسان لە دەوری ڕاستیی تاکە خوداییەکە کۆ دەبێتەوە، حەق، جەوهەرە تاکە خوداییەکە، سەرچاوەی هەموو شتێک. لە خودای خاوەندگار و دەرکەوتەکانی سەردەمەکانی دواتر وەک دەرکەوتەی ڕاستیی تاکە خوداییەکە تێدەگەین، نەک خودای جیاواز؛ هاوەڵە پیرۆزەکان بوونەوەری پیرۆزن کە ڕاستی ئەوانی هێناوەتە بوون، نەک خواوەندی ڕکابەر. تێڕوانینەکە بۆ ڕاستیی تاکە خوداییەکەیە کە بە درێژایی حەوت سەردەمەکە لە ڕێگەی دەرکەوتەکانیەوە لە جیهاندا کار دەکات؛ خوداناسییەکی قووڵ کە لە گێڕانەوەی دەرکەوتە خوداییەکاندا بە تەواوتر دەگێڕدرێتەوە، نەک باوەڕ بە خودای زۆر.
ئایا سووتاندنی مروارییەکە وێنەیەکی سەیر یان نیگەرانکەرە؟ لە چوارچێوەی نەریتەکەدا نەخێر. وێنەی خودای خاوەندگار کە جیهان لە مادەی مروارییەکەوە پێک دەهێنێت و ئاسمانەکان و زەوی لێیەوە دێنە بوون، تێڕوانینێکی جوان و قووڵە بۆ جیهانێک کە لەو گەوهەرە درەوشاوەیەوە شێوە دەگرێت کە خودایی لەناویدا بوو؛ هاوشێوەی کردنەوە و دووبارە پێکهێنانی جیهانە لە مروارییەکەوە لە گێڕانەوە هاوخزمەکەی بەدیهێنانی جیهانی ئێزدیدا. باشترین تێگەیشتن لێی ئەوەیە کە وێنەیەکی پیرۆزی بەدیهێنانە، جیهانێک کە لە خودی نیشتەجێگەی خوداییەوە هێنراوەتە بوون، نەک شتێکی نیگەرانکەر. وێنەکە قووڵی و جوانیی تێڕوانینی یارسانی بۆ بەدیهێنان دەردەخات.
بابەتە پەیوەندیدارەکان
هەفتەن: حەوت هاوەڵە پیرۆزەکە کە لە مروارییەکەوە هێنرانە بوون
سوڵتان سەهاک: ئەو عارفە کوردەی ئایینی یارسانی دامەزراند
دەرکەوتە خوداییەکان: دەرکەوتەکانی ڕاستی بە درێژایی سەردەمەکان
دونادونی: بیروباوەڕی یارسانی بۆ گەشتی ڕۆح
کەلامی سەرەنجام: شیعرە پیرۆزەکانی ئایینی یارسانی
چیرۆکی بەدیهێنانی جیهانی ئێزدی: گێڕانەوە هاوخزمەکەی مروارییەکەی بەدیهێنانی جیهانی ئێزدییەکان
ئەهوورا مەزدا: بەدیهێنەرە داناکەی ئایینە کۆنە ئێرانییەکە
نەورۆز: جەژنی نوێبوونەوەی جیهانی کوردی
پرسیارە باوەکان
چیرۆکی بەدیهێنانی جیهانی یارسانی چییە؟
چیرۆکی بەدیهێنانی جیهانی یارسانی گێڕانەوە پیرۆزەکەی ئایینی یارسانییە بۆ چۆنیەتیی هاتنە بوونی جیهان: چۆن ڕاستیی خودایی کە لە پێش ئەزەلدا لەناو مروارییەکی درەوشاوە لە ناوەڕۆکی ئاوە سەرەتاییەکاندا بوو، سەرەتا حەوت هاوەڵە پیرۆزەکەی هێنایە بوون؛ دواتر دەرکەوت و وەک خودای خاوەندگار خۆی دەربڕی، کە جیهانی پێک هێنا و حەوتە پیرۆزەکەی پێک هێنا و یەکەم لە حەوت سەردەمەکەی جیهانی دەست پێ کرد.
مروارییەکە لە چیرۆکی بەدیهێنانی جیهانی یارسانیدا چییە؟
مروارییەکە گەوهەرە درەوشاوەکەی ناوەڕۆکی ئاوە سەرەتاییەکانە کە پێش پێکهێنانی جیهان ڕاستیی خودایی لە پێش ئەزەلدا لەناویدا بوو. هاوەڵە پیرۆزەکان لە مروارییەکەوە هێنرانە بوون و خودای خاوەندگار لێیەوە دەرکەوت بۆ پێکهێنانی جیهان؛ لە یەک گێڕانەوەدا ئاسمانەکان و زەوی لە مادەی خودی مروارییەکەوە پێک دەهێنێت. وێنەی بوونی خودایی لەناو مروارییەکدا لە قووڵترین و تایبەتترین تایبەتمەندییەکانی گێڕانەوەی بەدیهێنانی جیهانی یارسانییە.
خاوەندگار کێیە؟
خاوەندگار، ناونیشانێک کە واتای خودای خاوەن دەگەیەنێت، دەرکەوتە سەرەکییەکەی ڕاستیی خوداییە لە چیرۆکی بەدیهێنانی جیهانی یارسانیدا: ئەو شێوەیەی ڕاستی تێیدا لە مروارییەکەوە دەرکەوت بۆ پێکهێنانی جیهان. لە نەریتەکەدا، بە داوای هاوەڵە پیرۆزەکان، ڕاستیی خودایی وەک خودای خاوەندگار دەرکەوت، کە دواتر جیهانی پێک هێنا و یەکەم مرۆڤی لە قوڕ پێک هێنا. وەک دەرکەوتەی ڕاستیی تاکە خوداییەکە تێدەگەین لێی، نەک وەک خودایەکی جیاواز.
حەوت سەردەمەکە چین؟
حەوت سەردەمەکە، بیاباس، سەردەمە مەزنەکانی ژیانی گەردوونین لە تێڕوانینی یارسانیدا بۆ جیهان؛ یەکەمیان سەردەمی بەدیهێنانە، سەرەتای بەدیهێنانی جیهان. لە تێگەیشتنی یارسانیدا، ڕاستیی خودایی لە هەر سەردەمێکدا دووبارە خۆی دەردەخات، بە دەرکەوتنێکی سەرەکی دەردەکەوێت و بوونەوەرە پیرۆزەکانی ئەو سەردەمە لە دەوری خۆی کۆ دەکاتەوە. پێکهێنانی جیهان یەکەم لەم حەوت سەردەمەی دەست پێ کرد.
ئایا چیرۆکی بەدیهێنانی جیهانی یارسانی هاوشێوەی هی ئێزدییە؟
بەڵێ. توێژەران ئاماژە دەکەن کە گێڕانەوەی بەدیهێنانی جیهانی یارسانی شێوە بنەڕەتییەکەی هاوبەشە لەگەڵ چیرۆکی بەدیهێنانی جیهانی ئێزدی؛ هەردووکیان لە دەوری مروارییەک کۆ دەبنەوە کە خودایی یان جیهان پێش پێکهێنانی جیهان لەناویدا داخراوە، و هەردووکیان بەرەو کۆنترین نەریتە ئێرانییەکانی بەدیهێنانی جیهان و نەریتەکانی پێش زەردەشت دەگەڕێنەوە. ئەم خزمایەتییە ڕەگە کۆنە هاوبەشەکانی ئایینە ڕەسەنەکانی جیهانی کوردی دەردەخات، نەک وەرگرتنێک کە تایبەتمەندیی هەر یەکێکیان کەم بکاتەوە.
ئایا ئایینی یارسانی کوردییە؟
ئایینی یارسانی، ئەهلی حەق، یەکێکە لە ئایینە ڕەسەنە کۆن و تایبەتەکانی جیهانی کوردی؛ عارفە کوردەکە سوڵتان سەهاک بە شێوە ئێستاکەی دامەزراندووە، شیعرە پیرۆزەکانی بە زمانی کوردیی گۆرانییە و خەڵکی یارسانی لە ئێران و عێراق باوەڕیان پێی هەیە، کە زۆریان کوردن. چیرۆکی بەدیهێنانی جیهانەکەی بەشێکی بەنرخی میراتە ڕۆحییە دەوڵەمەندەکەی جیهانی کوردی پێک دەهێنێت.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
یارسانی (بەدیهێنانی جیهان، مروارییەکە و حەوت سەردەمەکە) - Kurdistanica
یارسانی (بەدیهێنان لەلایەن خودای خاوەندگارەوە) - Moradi Ensemble
یارسانی (کەلامی سەرەنجام و سەردەمەکان) - History of Kurdistan
Kurdish-History.com: دەرکەوتە خوداییەکانی ئایینی یارسانی