پێشەکی
لە قووڵترین و جیاوازترین باوەڕەکانی ئایینی یارسان، ئەهلی حەق یان خەڵکی حەقیقەت، دوو بنەمای گەورە هەن کە لە دڵی دیدگاکەی بۆ خودا و ڕۆحدا جێ دەگرن: دونادونی، گواستنەوەی ڕۆح بەناو ژیانی زۆری یەک لەدوای یەکدا، و مەزهەریەت، دەرکەوتنی زاتی خودایی بە شێوەی مرۆڤ لە سەردەمەکانی جیهاندا. ئەم دوو بنەمایە پێکەوە هەموو تێگەیشتنی یارسانی بۆ گەشتی ڕۆح و ئامادەبوونی خودایی لە جیهاندا شێوە دەدەن.
لە فێرکاریی یارساندا، ڕۆح تەنها جارێک ناژی، بەڵکو بەناو زنجیرەیەکی درێژی ژیاندا تێدەپەڕێت و شێوە جەستەییەکەی دەگۆڕێت وەک مرۆڤێک جل دەگۆڕێت؛ لە گەشتێکی پاکبوونەوەدا کە بەناو ژیانی زۆردا بەرەو تەواوبوون و یەکبوون لەگەڵ خودایی دەبات. خودی خودایییش لەم ئایینەدا دوور و نەدەرکەوتوو نییە، بەڵکو لە سەردەمەکانی جیهاندا بە شێوەی مرۆڤ دەرکەوتووە و دووبارە دەرکەوتووەتەوە، بە بەرزترین شێوە لە سوڵتان سەهاکدا، دامەزرێنەری ئایینەکە. ئەم باوەڕانە یارسانییەکان لە ئایینە دەوروبەرەکان جیا دەکەنەوە و تایبەتمەندییە بێهاوتا و عیرفانییەکە بە ئایینەکەیان دەبەخشن.
تێگەیشتن لە دونادونی و مەزهەریەت واتە تێگەیشتن لە ناوەوەی دڵی ئایینی یارسان: دیدگاکەی بۆ ڕۆحێک کە بەناو ژیانی زۆردا گەشتێکی درێژ دەکات، هەستی بە ئامادەبوونی خودایی کە بە شێوەی مرۆڤ دێتە ناو جیهان بۆ ڕێنمایی و فێرکردن، و هیوای بە تەواوبوونێکی کۆتایی کە ڕۆح تێیدا لەگەڵ خودا یەک دەبێت. ئەمانە لە جوانترین و تایبەتترین بنەماکانی یەکێک لە سەرنجڕاکێشترین ئایینەکانی جیهانی کوردین.
ناوەڕۆک
دوو پایەی ئایینی یارسان
ئایینی یارسان پشت بە چەند بنەمایەکی تایبەت دەبەستێت؛ لە گرنگترینیان باوەڕ بە گواستنەوەی ڕۆحە کە بە کوردی دونادونی پێ دەگوترێت، و باوەڕ بە دەرکەوتنی یەک لەدوای یەکی زاتی خودایی بە شێوەی مرۆڤە کە مەزهەریەت پێ دەگوترێت، لە وشەی زاهیرەوە، بە واتای ئەوەی دەردەکەوێت یان ئاشکرا دەبێت. ئەم دوو باوەڕە لە پایە ناوەندییەکانی ئایینەکە دەژمێردرێن و پێکەوە تێگەیشتنەکەی بۆ پەیوەندیی نێوان خودایی، ڕۆح و جیهان دەردەبڕن. لەو تایبەتمەندییانەن کە ئایینی یارسان بە ڕوونترین شێوە لە ئایینە دەوروبەرەکان جیا دەکەنەوە و سروشتە قووڵە عیرفانی و باتینییەکەی پێ دەبەخشن.
دونادونی: گەشتی ڕۆح
بنەمای دونادونی باوەڕی یارسانییە بە گواستنەوەی ڕۆح؛ ئەو فێرکارییەی کە ڕۆح دوای مەرگی جەستە لە جەستەیەکی دیکەدا دووبارە لەدایک دەبێتەوە و بەمە بەناو زنجیرەیەکی درێژی ژیاندا تێدەپەڕێت. وشەی دونادونی واتای گۆڕینی شوێنی نیشتەجێبوونی ڕۆح هەڵدەگرێت، تێپەڕین لە شێوەیەکی جەستەییەوە بۆ ئەوی دواتر؛ لە وێنەیەکی خۆشەویستی نەریتدا جەستە بە جلێک دەچوێنرێت کە ڕۆح لەبەری دەکات و دایدەکەنێت، جلەکەی لە ژیانێکەوە بۆ ئەوی دواتر دەگۆڕێت لە کاتێکدا خودی ڕۆح بەردەوامە.
لەم تێگەیشتنەدا ژیانی ئێستا تەنها قۆناغێکە لە گەشتێکی زۆر درێژتردا. ڕۆح بەناو ژیانی زۆری یەک لەدوای یەکدا دەگەڕێت و چۆنیەتیی ئەخلاقیی هەر ژیانێک ژیانەکانی دواتر شێوە دەدات، لە پرۆسەیەکدا کە وەک پاکبوونەوەیەکی درێژ لێی تێ دەگەین. لە ڕێگەی ئەم گەشتە بەناو ژیانی زۆردا، ڕۆح وردەوردە پاکتر و تەواوتر دەبێت و بەرەو خودایی بەرز دەبێتەوە. بەمە بنەمای دونادونی دیدگایەکی تایبەت بۆ ژیان و چارەنووسی مرۆڤ بە یارسانییەکان دەبەخشێت: نەک تەنها ماوەیەک لە نێوان لەدایکبوون و مەرگ کە پاداشت یان سزایەکی هەتاهەتایی بەدوادا بێت، بەڵکو گەشتێکی درێژی ڕۆح بەناو ژیانی زۆردا، گەشتێکی پاکبوونەوە کە لە کۆتاییدا بەرەو یەکبوون لەگەڵ خودا دەبات.
خاڵە سەرەکییەکان
دونادونی باوەڕی یارسانییە بە گواستنەوەی ڕۆح بەناو ژیانی زۆردا.
جەستە بە جلێک دەچوێنرێت کە ڕۆح لە ژیانێکەوە بۆ ئەوی دواتر دەیگۆڕێت.
لە نەریتدا ڕۆح دەبێت بەناو هەزار و یەک ژیاندا تێبپەڕێت بۆ گەیشتن بە تەواوبوون.
مەزهەریەت باوەڕە بە دەرکەوتنی زاتی خودایی بە شێوەی مرۆڤ.
خودایی لە سەردەمەکاندا بە شێوەی مرۆڤ دەرکەوتووە، بە بەرزترین شێوە لە سوڵتان سەهاکدا.
ئەم بنەمایانە پێکەوە تایبەتمەندییە عیرفانییە جیاوازەکە بە ئایینی یارسان دەبەخشن.
زانیارییە خێراکان
دونادونی: گواستنەوەی ڕۆح (بە کوردی)
وێنە: جەستە وەک جلێک کە ڕۆح دەیگۆڕێت
ئامانج: پاکبوونەوە و یەکبوون لەگەڵ خودا بەناو ژیانی زۆردا
ژمارە: هەزار و یەک ژیان لە نەریتدا
مەزهەریەت: دەرکەوتنی زاتی خودایی بە شێوەی مرۆڤ
ڕەگ: لە زاهیرەوە، ئەوەی دەردەکەوێت یان ئاشکرایە
بەرزترین دەرکەوتن: سوڵتان سەهاک، دامەزرێنەری ئایینەکە
چوارچێوە: جیهانەکانی ناوەوە (باتینی) و دەرەوە (زاهیری)
شێوەکانی جەستەبەخۆگرتن: ڕەنگدانەوە، میوان و بەرزترین جەستەبەخۆگرتن
سروشت: عیرفانی، باتینی و بە تایبەتی یارسانی
هەزار و یەک ژیان
تایبەتمەندییەکی سەرنجڕاکێش و ناسراوی فێرکاریی یارسان دەربارەی ڕۆح، نەریتی هەزار و یەک ژیانە. لەم فێرکارییەدا ڕۆح دەبێت لە ماوەی گەشتە درێژەکەی پاکبوونەوەیدا، بەناو هەزار و یەک ژیانی یەک لەدوای یەکدا تێبپەڕێت، هەزار و یەک جار جلی جەستەیی خۆی بگۆڕێت. تەنها دوای تەواوکردنی ئەم بازنە گەورەیەی ژیان، کە لە کۆتاییدا تەواو بووە، ڕۆح لەگەڵ خودا یەک دەبێت؛ گەشتە درێژەکەی بەناو جیهاندا بە یەکبوون لەگەڵ ئەو سەرچاوە خوداییەی لێیەوە هاتووە تەواو دەبێت.
بەڵام نەریتەکە هەستێکی بەزەییش بە ئەم دیدگایە دەبەخشێت. لە تێگەیشتنی یارسانیدا ڕۆحێک کە گەیشتووە بە تەواوبوون و یەکبوون لەگەڵ خودا، ڕەنگە هەڵبژێرێت جارێکی دیکە بگەڕێتەوە بۆ جیهان و دووبارە لەدایک ببێتەوە بۆ فێرکردن و ڕێنمایی ئەوانەی هێشتا گەشتی خۆیان تەواو نەکردووە. بە جۆرێک لەم دیدگایەوە لە دەرکەوتنە گەورەکان و کەسایەتییە پیرۆزەکانی ئایینەکە تێ دەگەین؛ وەک بوونەوەری تەواوبوو کە لەپێناو ئەوانی دیکەدا دێنە ناو جیهان. بەم شێوەیە بنەمای هەزار و یەک ژیان بە بنەمای دەرکەوتنی خوداییەوە گرێ دەدرێت و گەشتە درێژەکەی ڕۆح لەناو گەردوونێکدا جێ دەگرێت کە تێیدا تەواوبووان و خودایی جار بە جار بۆ ڕێنمایی و ڕزگاریی هەمووان دەگەڕێنەوە بۆ جیهان.
مەزهەریەت: دەرکەوتنی خودایی
بنەمای مەزهەریەت باوەڕی یارسانییە بەوەی زاتی خودایی بە شێوەی مرۆڤ دەردەکەوێت، لە جیهاندا لە کەسایەتییەکی پیرۆزدا دەردەکەوێت کە خودایی جەستەدار دەکات یان ڕەنگی دەداتەوە. لەم تێگەیشتنەدا خودا تەنها سەرچاوەی دوور و شاراوەی هەموو شتەکان نییە، بەڵکو لە سەردەمەکاندا بە شێوەی مرۆڤ هاتووەتە ناو جیهان بۆ ئاشکراکردنی حەقیقەت و ڕێنمایی مرۆڤایەتی. بەرزترین ئەم دەرکەوتنە لە ئایینی یارساندا سوڵتان سەهاکە، دامەزرێنەری ئایینەکە کە باوەڕداران تەواوترین دەرکەوتنی خودایی لە ئەودا دەبینن.
لە نەریتدا دەرکەوتنی خودایی دەکرێت زیاتر لە یەک شێوە وەربگرێت؛ لە فێرکارییەکەدا وەک ڕەنگدانەوە، ئامادەبوونی میوانێک یان بەرزترین و تەواوترین شێوە، جەستەبەخۆگرتنی ڕاستەقینەی خودایی، لە یەکتر جیا دەکرێنەوە. سەرەڕای ئەوە دەرکەوتنەکان لەگەڵ بوونەوەرە پیرۆزە گەورەکانی ئایینەکەدان، هەفت تەن، ئەو حەوتە کە لە هەر سەردەمێکدا لەگەڵ دەرکەوتنی خودایی دەردەکەون. بەمە بنەمای مەزهەریەت دیدگایەکی خودایەک بە یارسانییەکان دەبەخشێت کە بە نزیکی لە جیهاندا ئامادەیە، بە شێوەی مرۆڤ دێتە نێو مرۆڤایەتی بۆ فێرکردن و ڕزگارکردن و کۆمەڵێک بوونەوەری پیرۆز دەوری دەدەن؛ دیدگایەکی ئامادەبوونی خودایی کە یەکێکە لە تایبەتترین خەسڵەتەکانی ئایینەکە.
سەردەمەکانی جیهان
نەریتی یارسان وای تێ دەگات کە دەرکەوتنە خوداییەکان بە درێژایی زنجیرەیەک سەردەم یان قۆناغی جیهان ڕوویان داوە؛ هەریەک دەرکەوتنی خودایی و قۆناغی ئاشکراکردنی تایبەت بە خۆی هەیە. لە نەخشە کلاسیکییە پارێزراوەکەی نەریتدا مێژووی جیهان بە سەردەمی گەورە دابەش دەکرێت و لە هەریەکیاندا زاتی خودایی لە نوێوە دەردەکەوێت؛ ئاشکراکردنەکە لە سەردەمێکەوە بۆ ئەوی دواتر قووڵتر دەبێتەوە تا لە سەردەمی سوڵتان سەهاکدا دەگاتە تەواوی کە تێیدا ناوخۆییترین ڕاستی، حەقیقەت، ئاشکرا دەبێت.
دەرکەوتنەکانی خودایی بە درێژایی ئەم سەردەمانە لە نەریتە پیرۆزەکەدا لە یاد ماون و لە هەر سەردەمێکدا خودایی لەگەڵ کۆمەڵێک هاوەڵی پیرۆز دەردەکەوێت؛ لە نەریتدا کۆمەڵێکی حەوت کە یەکیان بوونەوەرێکی مێیە و ئەوانی دیکە نێرن و هەواڵی بازنە نوێیەکە دەدەن و سەرپەرشتیی دەکەن. دەرکەوتنە مێیەکە لە ئایینەکەدا وەک خاتوون ڕەزبار ڕێزی لێ دەگیرێت، دایکی پیرۆزی جەستەبەخۆگرتنی خودایی. ئەم دیدگایەی سەردەمە یەک لەدوای یەکەکان، کە هەریەک دەرکەوتن و کۆمەڵە بوونەوەرە پیرۆزەکانی خۆی هەیە، تێگەیشتنێکی گەورە و فراوان بۆ مێژووی پیرۆز بە ئایینی یارسان دەبەخشێت؛ مێژوویەکی دابەزینی دووبارەی خودایی بۆ ناو جیهان کە بەناو سەردەمەکاندا بەرەو تەواوی دەڕوات و لە شیعرە پیرۆزەکانی کەلامی سەرەنجامدا پارێزراوە.
ناوەوە و دەرەوە
لە بنەڕەتی بنەماکانی دونادونی و مەزهەریەتدا دیدگایەکی قووڵتری یارسانی بۆ ڕاستی هەیە وەک پێکهاتوو لە دوو جیهانی پەیوەندیدار: جیهانی ناوەوە یان شاراوە، باتینی، و جیهانی دەرەوە یان ئاشکرا، زاهیری. لەم تێگەیشتنەدا ئەو جیهانەی مرۆڤ بە هەستەکانی دەیناسێت تەنها ڕووی دەرەوەی شتەکانە، لە کاتێکدا ئەو ڕێکخستنە ڕاستەقینەیەی بەسەر ژیاندا فەرمانڕەوایی دەکات سەر بە جیهانی شاراوەی ناوەوەیە. بەمە ئایینەکە ئایینێکی قووڵی باتینییە کە پێش هەموو شتێک گرنگی بە حەقیقەتی ناوەوە دەدات کە لە ژێر ڕووکەشی دەرەوەدایە؛ لە وشەی زاهیرەوە، بە واتای ئاشکرا، بنەمای دەرکەوتن ناوەکەی وەردەگرێت.
ئەم چوارچێوەیەی ناوەوە و دەرەوە بنەما گەورەکانی ڕۆح و خودایی ڕوون دەکاتەوە. گواستنەوەی ڕۆح گەشتی خودی ناوەوەی بەردەوامە بەناو جلە دەرەکییە گۆڕاوەکانی جەستە یەک لەدوای یەکەکاندا؛ دەرکەوتنی خودایییش دەرکەوتنی ڕاستیی خودایی شاراوەیە لە جیهانی دەرەکی و بینراودا. هەردوو بنەماکە پشت بە پەیوەندیی نێوان حەقیقەتی ناوەوە و ڕووکەشی دەرەوە دەبەستن، لە نێوان ڕاستیی بەردەوام و دەرکەوتنە گۆڕاوەکانیدا. لەمەدا ئایینی یارسان دەردەکەوێت کە لە دڵیدا ئایینێکی عیرفانی و باتینییە؛ گرنگی بە قووڵاییە شاراوەکانی ڕۆح و خودایی دەدات و بەو ڕێگایانەی کە ناوەوە و هەتاهەتایی خۆی لە جیهانە دەرەکی و تێپەڕەکەدا دەناسێنێت.
هێما و واتاکان
بنەماکانی دونادونی و مەزهەریەت قووڵترین بابەتەکانی ئایینی یارسان دەردەبڕن: گەشتە درێژەکەی ڕۆح بەرەو تەواوبوون، ئامادەبوونی نزیکی خودایی لە جیهاندا و هیوای بە یەکبوونی کۆتایی لەگەڵ خودا. لە دیدگای ڕۆحێکدا کە بەناو ژیانی زۆردا بەرەو پاکبوونەوە تێدەپەڕێت، ئایینەکە تێگەیشتنێکی قووڵ بۆ چارەنووسی مرۆڤ پێشکەش دەکات وەک گەشتێکی درێژی گەشە و پاکبوونەوە؛ لە دیدگای دەرکەوتنی خودایی بە شێوەی مرۆڤ بە درێژایی سەردەمەکاندا، هەستی بە خودایەکی نزیک پێشکەش دەکات کە دێتە ناو جیهان بۆ ڕێنمایی و ڕزگارکردن.
ئەم بنەمایانە واتایەکی قووڵی ئەخلاقی و پڕهیوایش هەڵدەگرن. فێرکارییەکەی کە ڕۆح بەناو ژیانی زۆردا پاک دەبێتەوە و چۆنیەتیی هەریەکیان شێوەی دەدات، لە ئاسۆیەکی فراوانی گەشەی ڕۆحیدا گرنگی بە ڕەفتاری ئەخلاقیی ژیانی ئێستا دەبەخشێت؛ ئەو فێرکارییەیشی کە تەواوبووان ڕەنگە بگەڕێنەوە بۆ ڕێنمایی ئەوانی دیکە و خودی خودایییش دێتە نێو مرۆڤایەتی، هیوایەکی قووڵ و هەستێکی نزیکیی پیرۆز بە ئایینەکە دەبەخشێت. لە یەکگرتنی ئەم دیدگایانەدا، بەرزبوونەوەی درێژی ڕۆح و دابەزینی دووبارەی خودایی، ئایینی یارسان وێنەیەکی گەورە و دڵنەواییبەخشی گەردوون پێشکەش دەکات: جیهانێک کە ڕۆح تێیدا هەمیشە بەرەو خودا گەشت دەکات و خودا هەمیشە بەرەو ڕۆح دێت تا هەردووکیان یەک دەبن. دیدگایەکی زۆر جوانە و یەکێکە لە تایبەتترین دیدگاکانی هەموو میراتە ئایینییەکەی ناوچەکە.
بنەماکان و کورد
بنەماکانی دونادونی و مەزهەریەت بەشێکی بەنرخی میراتە ڕۆحییەکەی جیهانی کوردین؛ چونکە زۆربەی زۆری یارسانییەکان کوردن و ئایینەکەیان یەکێکە لە تایبەتترین نەریتە ئایینییەکان کە لە نێو کورددا پەیدا بووە. ئەم باوەڕانە لە شیعرە پیرۆزەکانی کەلامی سەرەنجامدا پارێزراون؛ شیعرێک کە بە زمانی کوردیی گۆرانی داڕێژراوە. ئەم باوەڕانە دەربڕینی دیدگایەکی قووڵ و ڕەسەنی ئایینین کە ڕەگی لە خاکی کوردیدا هەیە.
باوەڕ بە گواستنەوەی ڕۆح لای ئێزدییەکانیش هەیە، ئەو ئایینە ڕەسەنە گەورەیەی دیکەی جیهانی کوردی؛ بەمە ئەم بنەما تایبەتە بە شێوە جیاوازەکانی لە نێوان زیاتر لە یەک ئایینی ڕەسەنی کورددا هاوبەشە. ئەم تایبەتمەندییە هاوبەشە ئەو ڕەوتە قووڵانەی بیری عیرفانی و باتینی ڕەنگ دەداتەوە کە بەناو نەریتە ئایینییەکانی جیهانی کوردیدا تێپەڕیون. بەمە گەڕان بەناو بنەما یارسانییەکانی ڕۆح و خوداییدا تەنها گەڕان بەناو دڵی ناوەوەی ئایینێکی سەرنجڕاکێشدا نییە، بەڵکو بەناو بەشێک لە داهێنەریی ڕۆحیی تایبەتی جیهانی کوردیدایە کە دیدگای ئایینیی قووڵ، ڕەسەن و جوانی لێ پەیدا بووە؛ گەنجینەیەکی بەنرخی میراتی کورد.
مشتومڕ و تێگەیشتنە هەڵەکان
ئایا ئایینی یارسان تەنها لقێکی ئیسلام یان ئایینێکی دیکەیە؟ پەیوەندیی ئایینی یارسان بە ئایینەکانی دیکەوە بابەتی گفتوگۆی زانستی و دیدگای جیاوازە لە نێو خودی یارسانییەکاندا. زانایان زۆرجار ئایینەکە وەک نەریتێکی تێکەڵ و باتینی وەسف دەکەن کە لە ڕەوتی زۆرەوە وەرگیراوە، لەوانە تەسەوفی عیرفانی و بیرۆکە ئایینییە کۆنترە ئێرانی و کوردییەکان؛ ئاماژە بە نزیکییەکەی لە ئایینەکانی دیکەی ناوچەکە دەکەن. هەندێک یارسانی خۆیان بە ئیسلامەوە پەیوەست دەبینن، لە کاتێکدا زۆریان ئایینەکەیان بە ئایینێکی کۆن و سەربەخۆ دەزانن، کۆنتر لە ئیسلام. ئەوەی ڕوونە ئەوەیە کە بنەما تایبەتەکانی دونادونی و مەزهەریەت ئایینی یارسان جیا دەکەنەوە و باشترە بەپێی تێگەیشتنی خودی ئایینەکە لێی تێ بگەین، وەک نەریتێکی ئایینیی جیاواز بە دیدگا قووڵەکەی خۆی.
ئایا بنەمای دەرکەوتنی خودایی هەمان پەرستنی مرۆڤێکە وەک خودا؟ ئەمە خاڵێکە کە بە ئاسانی هەڵە لێی تێ دەگەین. لە فێرکاریی یارساندا دەرکەوتن واتە دەرکەوتنی زاتی خودایی لەناو یان لە ڕێگەی شێوەیەکی مرۆییەوە؛ بیرۆکەیەکی قووڵی عیرفانی دەربارەی ئامادەبوونی خودایی لە جیهاندا، نەک تەنها بەخوداکردنی مرۆڤێکی ئاسایی. نەریتەکە بە وردی شێوە و پلە جیاوازەکانی دەرکەوتن لە یەکتر جیا دەکاتەوە و بنەماکە سەر بە تێگەیشتنێکی دەوڵەمەندی باتینییە بۆ پەیوەندیی نێوان ڕاستیی خودایی شاراوە و ڕووکەشە دەرەکییەکەی. دەبێت لە چوارچێوە عیرفانییەکەی خودی ئایینەکەدا لێی تێ بگەین، نەک بیکەین بە وێنەکردنێکی زبر و هەڵە.
ئەم بنەمایانە چۆن ناسراون ئەگەر ئایینەکە بە واتا ئاساییەکەی یەک کتێبی پیرۆزی گشتیی نەبێت؟ بنەماکانی یارسان پێش هەموو شتێک لە شیعرە پیرۆزەکانی ئایینەکەدا پارێزراون، کەلامی سەرەنجام و کۆمەڵە فراوانترەکەی شیعری پیرۆز، کە بە زمانی کوردیی گۆرانی داڕێژراون و لە نەریتدا بە وریاییەکی زۆر گوازراونەتەوە؛ لە ڕێوڕەسمی پیرۆزی جەمدا بە مۆسیقای تەمبوورە پیرۆزەکە دەخوێنرێن. لە ڕێگەی ئەم شیعرە پیرۆزە و نەریتە زیندووەکەی کۆمەڵگەوە فێرکارییەکانی ڕۆح و خودایی پارێزراون و بە درێژایی نەوەکان گوازراونەتەوە؛ میراتێکی بەنرخی خەڵکی حەقیقەت.
بابەتە پەیوەندیدارەکان
یارسان: ئایینی خەڵکی حەقیقەت کە ئەمانە بنەماکانیەتی
سوڵتان سەهاک: دامەزرێنەرەکە، بەرزترین دەرکەوتنی خودایی
هەفت تەن: حەوت بوونەوەرە پیرۆزەکە کە لەگەڵ دەرکەوتنەکەدان
کەلامی سەرەنجام: ئەو شیعرە پیرۆزەی ئەم فێرکارییانە دەپارێزێت
شا خۆشین: دەرکەوتنێکی پێشووتری خودایی لە نەریتدا
خاتوون ڕەزبار: دایکی پیرۆزی جەستەبەخۆگرتنی خودایی
جەم: ئەو ڕێوڕەسمە پیرۆزەی فێرکارییەکان تێیدا دەخوێنرێن
ئایینی ئێزدی: ئایینە نزیکەکە کە باوەڕی بە گواستنەوەی ڕۆحیش هەیە
پرسیارە باوەکان
دونادونی لە ئایینی یارساندا چییە؟
دونادونی بنەمای یارسانیی گواستنەوەی ڕۆحە، باوەڕ بەوەی دوای مەرگی جەستە ڕۆح لە جەستەیەکی دیکەدا دووبارە لەدایک دەبێتەوە و بەناو زنجیرەیەکی درێژی ژیاندا تێدەپەڕێت. وشەکە واتای گۆڕینی شوێنی نیشتەجێبوونی ڕۆح هەڵدەگرێت و نەریتەکە جەستە بە جلێک دەچوێنێت کە ڕۆح لە ژیانێکەوە بۆ ئەوی دواتر دەیگۆڕێت. لە ڕێگەی ئەم گەشتە بەناو ژیانی زۆردا ڕۆح وردەوردە پاک و تەواو دەبێت و بەرەو یەکبوون لەگەڵ خودا بەرز دەبێتەوە.
واتای هەزار و یەک ژیان چییە؟
لە فێرکاریی یارساندا ڕۆح دەبێت لە ماوەی گەشتە درێژەکەی پاکبوونەوەیدا بەناو هەزار و یەک ژیانی یەک لەدوای یەکدا تێبپەڕێت، هەزار و یەک جار جلی جەستەیی خۆی بگۆڕێت. تەنها دوای تەواوکردنی ئەم بازنە گەورەیە، کە لە کۆتاییدا تەواو بووە، ڕۆح لەگەڵ خودا یەک دەبێت. لە نەریتدا ڕۆحێک کە گەیشتووە بە تەواوبوون ڕەنگە هەڵبژێرێت بگەڕێتەوە بۆ جیهان بۆ فێرکردن و ڕێنمایی ئەوانەی هێشتا گەشتی خۆیان تەواو نەکردووە.
مەزهەریەت چییە؟
مەزهەریەت بنەمای یارسانیی دەرکەوتنی زاتی خوداییە بە شێوەی مرۆڤ، باوەڕ بەوەی خودا لە جیهاندا لە کەسایەتییەکی پیرۆزدا دەردەکەوێت کە خودایی جەستەدار دەکات یان ڕەنگی دەداتەوە. وشەکە لە زاهیرەوە هاتووە، ئەوەی دەردەکەوێت یان ئاشکرا دەبێت. بەرزترین دەرکەوتن لە ئایینەکەدا سوڵتان سەهاکە، دامەزرێنەرەکەی. نەریتەکە شێوە جیاوازەکانی دەرکەوتن لە یەکتر جیا دەکاتەوە، لە ڕەنگدانەوە یان ئامادەبوونی میوانێکەوە تا بەرزترین شێوە، جەستەبەخۆگرتنی ڕاستەقینەی خودایی.
ئەم بنەمایانە چۆن بە یەکەوە پەیوەستن؟
هەردوو بنەماکە لە دیدگای یارسانی بۆ گەردووندا بە نزیکی پێکەوە گرێ دراون. دونادونی پەیوەستە بە گەشتی بەرزبوونەوەی ڕۆح بەناو ژیانی زۆردا بەرەو تەواوبوون و یەکبوون لەگەڵ خودا، لە کاتێکدا مەزهەریەت پەیوەستە بە دابەزینی خودایی بە شێوەی مرۆڤ بۆ ناو جیهان. لەم بیرۆکەیەدا پێک دەگەن کە ڕۆحە تەواوبووەکان و خودی خودایی دەگەڕێنەوە بۆ جیهان بۆ ڕێنمایی و ڕزگارکردنی ئەوانی دیکە؛ بەمە بەرزبوونەوەی درێژی ڕۆح و دابەزینی دووبارەی خودایی پێکەوە تێگەیشتنی یارسانی بۆ ڕۆح، خودا و جیهان شێوە دەدەن.
ئایا یارسانییەکان وەک ئایینە ڕۆژهەڵاتییەکان باوەڕیان بە دووبارە لەدایکبوونەوە هەیە؟
باوەڕی یارسانی بە گواستنەوەی ڕۆح، دونادونی، باوەڕە بە دووبارە لەدایکبوونەوەی ڕۆح لە جەستە یەک لەدوای یەکەکاندا؛ هاوشێوەییەکی گشتیی لەگەڵ بیرۆکەکانی دووبارە لەدایکبوونەوە هەیە کە لە هەندێک نەریتی ئایینیی دیکەدا دەبینرێن، لەوانە باوەڕێکی نزیک لای ئێزدییەکان. بەڵام بنەمای یارسانی سروشت و واتای تایبەتی خۆی هەیە لە چوارچێوە تایبەتەکەی ئایینەکەدا بۆ جیهانەکانی ناوەوە و دەرەوە و دەرکەوتنی خودایی؛ باشترە لە ناو ئەو دیدگا تایبەتە یارسانییەدا لێی تێ بگەین، نەک تەنها بە باوەڕەکانی نەریتەکانی دیکە یەکسانی بزانین.
ئەم فێرکارییانە لە کوێ پارێزراون؟
بنەما یارسانییەکانی ڕۆح و خودایی پێش هەموو شتێک لە شیعرە پیرۆزەکانی ئایینەکەدا پارێزراون، کەلامی سەرەنجام و کۆمەڵە فراوانترەکەی شیعری پیرۆز، کە بە زمانی کوردیی گۆرانی داڕێژراون و لە نەریتدا بە وریاییەکی زۆر گوازراونەتەوە. ئەم شیعرە پیرۆزە لە ڕێوڕەسمە ناوەندییەکەی ئایینەکە، جەم، بە مۆسیقای تەمبوورە پیرۆزەکە دەخوێنرێت؛ لە ڕێگەی ئەم نەریتە زیندووەوە فێرکارییەکان لە نێو خەڵکی حەقیقەتدا بە درێژایی نەوەکان گوازراونەتەوە.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
ئایینی یارسان: باوەڕ و کردارەکان — گرووپی خزمەتکار
ئەهلی حەق (یارسان، کاکەیی) — ئینسایکڵۆپیدیای عەلەوی
یەزدانیزم و سیستەمی باوەڕی یارسان — ژیانی ڕۆحی
ئەهلی حەق — ئینسایکڵۆپیدیای ئێرانیکا