پێشەکی
لە خودی ناوەندی ژیانی ئایینیی ئایینی یارسان، ئەهلی حەق یان خەڵکی حەق، جەم هەیە؛ ئەو ڕێوڕەسمە پیرۆزەی بەکۆمەڵ کە باوەڕداران تێیدا کۆدەبنەوە بۆ پەرستنی پێکەوە. یارسانییەکان لە جەمدا وەک کۆمەڵگەیەک کۆدەبنەوە بۆ لێدانی ئامێرە پیرۆزەکە، تەنبور، خوێندنی سروودە پیرۆزەکانی ئایینەکەیان، نوێژکردن و هاوبەشکردنی پێشکەشییەکی خواردنی پڕبەرەکەت. جەم دڵە لێدەدەرەکەی دڵسپاردنی یارسانی و کردەوەی ناوەندیی ژیانی ئایینییانە.
جەم لە شوێنێکی تایبەت بە ناوی جەمخانە بەڕێوە دەچێت و خەڵکی حەق لە بازنەیەکی پەرستندا کۆدەکاتەوە کە پڕە لە مۆسیقای پیرۆز. ئامێرە ملدرێژەکە، تەنبور، کە وەک ئامێرێکی پیرۆز ڕێزی لێ دەگیرێت، نەغمە پیرۆزەکان دەژەنێت؛ گۆرانیبێژەکان کەلام دەخوێنن، ئەو شیعرە پیرۆزەی لە کەلامی سەرەنجامدا هاتووە؛ پێشکەشییەکی پیرۆزکراوی خواردن بە ناوی نیازیش لەناو هەموو ئامادەبوواندا دابەش دەکرێت. لەم کۆبوونەوەی مۆسیقا، شیعر، نوێژ و خواردنی هاوبەشدا، هەموو ڕۆحی ئایینی یارسان تەواوترین دەربڕینی خۆی بەدەست دەهێنێت.
تێگەیشتن لە جەم واتە تێگەیشتن لە پراکتیکی زیندووی یەکێک لە تایبەتمەندترین ئایینەکانی جیهانی کوردی؛ ئایینێک کە پەرستن تێیدا بەکۆمەڵ، مۆسیقایی و بە قووڵی عیرفانییە و هەست دەکرێت خودایی لەناو ئەو باوەڕدارانەدا ئامادە دەبێت کە لە ڕێوڕەسمە پیرۆزەکەدا کۆبوونەتەوە. لە جەمدا، خەڵکی حەق ناوەڕۆکی دڵسپاردنی خۆیان بەرجەستە دەکەن و بەستەکانی کۆمەڵگەکەیان لە ئەزموونی هاوبەشی پیرۆزیدا نوێ دەبنەوە.
ناوەڕۆک
جەم چییە؟
جەم گرنگترین ڕێوڕەسمی ئایینیی ئایینی یارسانە، کردەوەی ناوەندیی پەرستنی بەکۆمەڵ لەناو ئەهلی حەق یان خەڵکی حەقدا. وشەی جەم واتای کۆبوونەوە یان کۆمەڵبوون دەگەیەنێت. ڕێوڕەسمەکە کۆبوونەوەیەکی بەکۆمەڵە کە باوەڕداران بۆ پەرستن پێکەوە کۆدەبنەوە: بۆ لێدانی ئامێرە پیرۆزەکە، تەنبور، خوێندنەوە و گۆرانیبێژیی ئەو سروودە پیرۆزانەی بە کەلام ناسراون، نوێژکردن و هاوبەشکردنی پێشکەشییەکی خواردنی پیرۆزکراو. جەم لە شوێنێک بە ناوی جەمخانە بەڕێوە دەچێت، ڕێوڕەسمی زۆر لەخۆ دەگرێت و دڵە لێدەدەرەکەی ژیانی ئایینیی یارسانییەکانە. ڕێوڕەسمێکی هاوشێوە بە ناوی جەم لە ئایینی پەیوەندیداری عەلەوییەکاندا ناوەندییە، بەڵام لەناو ئێزدییەکاندا بوونی نییە.
جەمخانە، ماڵی کۆبوونەوە
جەم لە شوێنێک بە ناوی جەمخانە بەڕێوە دەچێت، واتە ماڵ یان هۆڵی کۆبوونەوە. دەکرێت بینایەکی تەرخانکراو بۆ ئەم مەبەستە بێت یان تەنها شوێنێکی پاک و گونجاو لە ماڵێک یان شوێنێکی دیکە کە کۆمەڵگەکە بتوانێت تێیدا کۆببێتەوە. ئەوەی گرنگە بینایەکی گەورە یان پیرۆزکراو بە شێوەی مزگەوت یان کڵێسا نییە، بەڵکو شوێنێکە کە خەڵکی حەق بتوانن بە ڕۆحێکی گونجاو تێیدا پێکەوە کۆببنەوە. لەم ڕووەوە، ئایینی یارسان بە شێوەیەکی بەرچاو لەو ئایینانە جیاوازە کە پێویستیان بە پیرۆزگایەکی تایبەت هەیە؛ جەم دەکرێت لە هەر شوێنێک بەڕێوە بچێت کە باوەڕداران بە بێدەنگی و دڵسپاردنی ئایینی پێکەوە کۆدەبنەوە.
لەناو جەمخانەدا، باوەڕداران بە بازنەیەک کۆدەبنەوە؛ شێوەیەک کە لە نەریتدا وەک ڕەنگدانەوەی ئاسمانەکان لێک دەدرێتەوە و یەکگرتوویی و یەکسانیی ئامادەبووان دەردەبڕێت. گۆرانیبێژ و ژەنیارانی تەنبوری پیرۆز شوێنی خۆیان دەگرن و کۆمەڵگەکە خۆی بۆ ڕێوڕەسمەکە ڕێک دەخات. کۆبوونەوە بازنەییەکە، ئەو شوێنەی کە خودی کۆبوونەوەکە پیرۆزی دەکات نەک دیوارەکانی و پێکەوەهاتنی کۆمەڵگە لە یەک شوێن، دیمەنی ڕێوڕەسمەکانی جەم پێک دەهێنن. لە جەمخانەدا، شوێنێکی ئاسایی بۆ ماوەی ڕێوڕەسمەکە دەبێت بە خاکێکی پیرۆز کە خەڵکی حەق تێیدا ناوەڕۆکی باوەڕەکەیان بەرجەستە دەکەن.
خاڵە سەرەکییەکان
جەم ڕێوڕەسمە ناوەندییە بەکۆمەڵەکەی ئایینی یارسانە.
لە جەمخانە، ماڵ یان هۆڵی کۆبوونەوە، بەڕێوە دەچێت.
باوەڕداران لە بازنەیەکدا کۆدەبنەوە کە یەکگرتوویی و یەکسانی دەردەبڕێت.
تەنبوری پیرۆز لێ دەدرێت و سروودەکانی کەلام دەخوێندرێن.
پێشکەشییەکی خواردنی پیرۆزکراو بە ناوی نیاز لەناو هەموواندا دابەش دەکرێت.
دڵە لێدەدەرەکەی ژیانی ئایینی و دڵسپاردنی یارسانییەکانە.
زانیارییە خێراکان
ناو: جەم (کۆبوونەوە، کۆمەڵبوون)
ئایین: یارسان (ئەهلی حەق، خەڵکی حەق)
شوێن: جەمخانە، ماڵی کۆبوونەوە
شێوە: بازنەیەکی پەرستنی بەکۆمەڵ
ئامێری پیرۆز: تەنبور، کە بۆ یاوەریی سروودەکان لێ دەدرێت
گۆرانیی پیرۆز: کەلام، کە کەلامخوان دەیخوێنێت
پێشکەشی: نیاز، خواردنێکی پیرۆزکراو کە هەمووان هاوبەشی دەکەن
قوربانی: قوربانیی بێخوێن یان ئاژەڵ کە لەناو بەشداربوواندا دابەش دەکرێت
ڕێوڕەسمی پەیوەندیدار: جەمی عەلەوییەکان (لەناو ئێزدییەکاندا بوونی نییە)
واتا: پەرستنی بەکۆمەڵ، یەکبوونی عیرفانی و یەکسانی
تەنبوری پیرۆز و کەلام
مۆسیقا لە خودی ناوەندی جەمدایە و ئامێرە پیرۆزەکەی ڕێوڕەسمەکە ئەمەیە: تەنبور؛ ئەو ئامێرە ژێدارە ملدرێژەی یارسانییەکان بە پیرۆزی دەزانن. لەناو ئامێرەکاندا، تەنها تەنبور بە «حەقانی»، واتە سەر بە حەقیقەتی خودایی، هەست پێ دەکرێت و تەنبورە کە یاوەریی خوێندنی پیرۆزی جەم دەکات. مۆسیقاکەی تەنها ڕازاندنەوە نییە، بەڵکو وەک شتێکی نزیک لە خوداناسی لێک دەدرێتەوە؛ چونکە یارسانییەکان باوەڕیان وایە کە خودایی دەتوانێت لە دەنگی نەغمە پیرۆزەکاندا ئامادە بێت، کاتێک بە دروستی لێ دەدرێن. مۆسیقای تەنبور بۆ کەشە پیرۆزەکەی ڕێوڕەسمەکە پێویستییەکی جێگرەوەنەکراوە.
لەگەڵ مۆسیقای تەنبور، گۆرانیبێژەکان کەلام دەخوێنن؛ ئەو سروودە پیرۆزانەی ئایینەکە کە لە شیعرە پیرۆزەکانی کەلامی سەرەنجام و کۆی فراوانتری شیعری پیرۆزی یارسان وەرگیراون. گۆرانیبێژێک بە ناوی کەلامخوان، کە بە تایبەتی شارەزای شیعرە پیرۆزەکانە، پێشەنگیی خوێندنەکە دەکات. خوێندنە تاکەکەسییەکانی بە نۆرە لەگەڵ خوێندنی بەکۆمەڵی هەموو کۆبوونەوەکە دەگۆڕدرێنەوە، کە لە بەشە دووبارەبووەوەکانی سرووددا بەشداری دەکات. بە درێژایی ڕێوڕەسمەکە، کەلام دەخوێندرێتەوە و تەنبور لێ دەدرێت؛ باوەڕداران دەکرێت بە وردبوونەوە گوێ بگرن یان لەگەڵ ڕیتمی مۆسیقاکە بجووڵێن. کەشی سروود و دەنگی پیرۆز زۆرجار بەشداربووان دەباتە دۆخێکی قووڵی دڵسپاردن و سەرخۆشیی ڕۆحانی؛ مۆسیقا و شیعر کۆبوونەوەکە بەرەو ئەزموونکردنی ئامادەبوونی خودایی دەبەن کە ئامانجی جەمە.
نیاز و پێشکەشی
توخمێکی ناوەندیی جەم پێشکەشکردن و هاوبەشکردنی خواردنی پیرۆزکراوە؛ لە ڕێگەی ئەوەوە ماددی و ڕۆحانی یەکدەگرن و کۆمەڵگە پێکەوە دەبەسترێتەوە. پێشکەشییە سەرەکییەکە نیازە، خواردنێکی پڕبەرەکەت کە باوەڕداران دەیهێنن و لەناو هەموو ئامادەبوواندا دابەش دەکرێت. وەک شێوەیەکی بەرجەستەبووی ڕەحمەتی خودایی لێک دەدرێتەوە. نیاز دەکرێت بۆ پاڕانەوە پێشکەش بکرێت، بۆ داوای تەندروستی یان ڕوونبوونەوەی ڕۆحانی، یان بۆ سوپاسگوزاری لە بەرهەمێکی باش یان چاکبوونەوەی نەخۆش؛ پێشکەشکردنێکی خاکەڕایانەی شتێکی باشە کە هەموو کۆبوونەوەکە هاوبەشی بکات.
لە پاڵ نیازدا، جەم دەکرێت قوربانییەکیش لەخۆ بگرێت. لە نەریتی یارساندا، ئەم قوربانییە دەکرێت بێخوێن بێت، بە شێوەی هەنار، میوە، جەوزی بۆیا، نانی ڕێوڕەسمی یان دانەوێڵە، یان قوربانیکردنی ئاژەڵ بێت. خواردنە پیرۆزکراوەکە و بەشەکانی قوربانی لەناو هەموو بەشداربوواندا دابەش دەکرێن؛ زۆرجار لەلایەن خزمەتکارێک بە ناوی خادم کە خزمەتی کۆبوونەوەکە دەکات. لە یەکێک لە ڕێوڕەسمەکاندا، تەنها یەک کاسە ئاو بە نۆرە پێشکەش بە هەر بەشداربووێک دەکرێت؛ هەر یەکێک قوومێک دەخواتەوە و دەیگەڕێنێتەوە. کاسەکە دەسووڕێنرێت تا دوو کەس لە هەمان شوێنەوە نەخۆنەوە؛ دەربڕینێکی جوانی هاوبەشکردن و گرنگیدان بە یەکتر کە کۆمەڵگە پێکەوە دەبەستێتەوە. بە هاوبەشکردنی پێشکەشییەکە، جەم دەبێت بە یەکبوونێکی بەکۆمەڵ؛ خەڵکی حەق بە بەشداربوون لە خواردنە پڕبەرەکەتەکە یەکدەگرن.
پەرستنێکی یەکسانی
جەم ڕۆحێکی قووڵی یەکسانی و بەکۆمەڵبوون بەرجەستە دەکات کە یەکێکە لە نیشانە تایبەتەکانی ئایینی یارسان. لە بازنەی جەمدا، باوەڕداران وەک یەکسان کۆدەبنەوە. نەریتی یارسان وای دەبینێت کە کردەوەی چاک بەرامبەر کەسانی دیکە و دڵسپاردنی ڕاستگۆیانە لە ڕێوڕەسمی ڕواڵەتی یان پێگە گرنگترن. هاوبەشکردنی پێشکەشی، خوێندنی بەکۆمەڵ و بازنەی پەرستن هەموویان ئەم نموونەیەی کۆمەڵگەیەکی کەسانی یەکسان دەردەبڕن کە لە دڵسپاردندا پێکەوە بەستراون.
ئەم ڕۆحە یەکسانیخوازە ڕەهەندە قووڵترەکانی تێڕوانینی یارسان ڕەنگ دەداتەوە. ئایینەکە باوەڕی وایە کە هەمووان دەتوانن لە ڕێگەی دڵسپاردن و ژیانی ڕاستەوە پێگەی ڕۆحانی بەدەست بهێنن. هاوڕێیەتیی گەرمی جەم، بە خواردنە هاوبەشەکەی، گۆرانیی بەکۆمەڵ و بازنەی کەسانی یەکسانەوە، ئەم نموونە بەرزە زیندوو دەکاتەوە. بۆیە جەم تەنها کردەوەیەکی پەرستن نییە، بەڵکو بەرجەستەکردنی تێڕوانینی یارسانە بۆ کۆمەڵگە: کۆبوونەوەیەک کە بەستەکانی نێوان باوەڕداران تێیدا نوێ دەبنەوە، پێداویستیی ئەندامان لە پێشکەشییەکانی پاڕانەوە و سوپاسگوزاریدا یاد دەکرێنەوە و هەموو خەڵک لە ئەزموونی هاوبەشی پیرۆزیدا یەکدەگرن. زۆرێک لە جوانی و واتای ڕێوڕەسمەکە لەم یەکگرتنی پەرستن و هاوڕێیەتییەدا هەیە.
شکاندنی جەوزی بۆیا
لەو ڕێوڕەسمانەی دەکرێت لە چوارچێوەی جەمدا بەڕێوە بچن، ڕێوڕەسمی وەرگرتنە ناو ئایینەکە هەیە؛ لە ڕێگەی ئەوەوە، منداڵێکی یارسانی بە فەرمی دەخرێتە ناو ئایینەکە. ئەمە بە شکاندنی جەوزی بۆیا، «سەرشکان»، ناسراوە. لەم ڕێوڕەسمەدا، کە بە ڕەزامەندیی جەمی کۆبووەوە بەڕێوە دەچێت، پیرێک یان نوێنەرەکەی نوێژە پیرۆزەکان دەخوێنێتەوە؛ جەوزێکی بۆیا دەشکێنرێت یان پارچەپارچە دەکرێت و لەناو هەموو بەشداربوواندا دابەش دەکرێت. ئەمە وەرگرتنی منداڵەکە بۆ ناو کۆمەڵگەی خەڵکی حەق دیاری دەکات و ئەو کەسە نوێیە بە ڕێبەرێکی ڕۆحانییەوە دەبەستێتەوە.
ئەم ڕێوڕەسمە تایبەتمەندییەکی دیکەی ئایینی یارسان ڕەنگ دەداتەوە: بەستی نێوان باوەڕدار و ڕێبەری ڕۆحانی، واتە پیر یان سەید، کە هەر یارسانییەک پێیەوە پەیوەستە. وەرگرتنەکە ئەندامە نوێیەکە تەنها بە کۆمەڵگە بە گشتییەوە نابەستێتەوە، بەڵکو بە ڕەچەڵەکێکی تایبەتی ڕێبەریی ڕۆحانییەوە دەیبەستێتەوە؛ پەیوەندییەک کە لە ئایینەکەدا گرنگییەکی قووڵی هەیە. بەڕێوەچوونی ئەم وەرگرتنە لەناو جەمدا، بە ڕەزامەندی و لە ئامادەبوونی کۆمەڵگەی کۆبووەوە، دەردەخات کە جەم چوارچێوەی ساتە ناوەندییەکانی ژیانی ئایینیی یارسانییەکانە؛ کۆبوونەوەیەکی پیرۆز کە باوەڕەکە تێیدا بەڕێوە دەبرێت، دەگوازرێتەوە و لە نەوەیەکەوە بۆ نەوەیەکی دیکە نوێ دەکرێتەوە.
هێما و واتاکان
جەم تایبەتمەندیی بنەڕەتیی ئەم باوەڕە بەرجەستە دەکات: ئایینی یارسان؛ ئایینێکی پەرستنی بەکۆمەڵ، مۆسیقایی و عیرفانی کە لە ڕێگەی دەنگی پیرۆز، دڵسپاردنی هاوبەش و هاوڕێیەتیی کۆمەڵگەوە لە خودایی نزیک دەبێتەوە. لە بازنەی جەمدا، بە تەنبوری پیرۆز، سروودە خوێندراوەکان و پێشکەشییە هاوبەشەکەیەوە، هەموو ڕۆحی ئایینەکە لە یەک ڕێوڕەسمی پیرۆزدا کۆدەبێتەوە؛ بەرجەستەکردنی ڕێگای یارسانییەکان بۆ نزیکبوونەوە لە خودایی.
پێش هەموو شتێک، جەم هێمای یەکگرتنی ڕۆحانی و بەکۆمەڵبوونە کە لە ناوەندی ئایینەکەدایە. لە جەمدا، پەرستن کردەوەیەکی تاکەکەسی نییە، بەڵکو هاوبەشە و ئەو کۆمەڵگەیە بەڕێوەی دەبات کە وەک یەکسان کۆبوونەتەوە؛ هەست دەکرێت ئامادەبوونی خودایی لەناو باوەڕدارانی کۆبووەوەدا دادەبەزێت. هاوبەشکردنی خواردنی پڕبەرەکەت، خوێندنی بەکۆمەڵ و بازنەی کەسانی یەکسان، هەموویان تێڕوانینی یارسانی بۆ باوەڕێک دەردەبڕن کە لە هاوڕێیەتی و گرنگیدانی دوولایەنەدا دەژیێت؛ باوەڕێک کە دڵسپاردن بە خودایی و دڵسپاردن بە یەکتر جیاناکرێنەوە. وردبوونەوە لە جەم واتە وردبوونەوە لە دڵە لێدەدەرەکەی ئایینی یارسان، ئەو کۆبوونەوە پیرۆزەی خەڵکی حەق تێیدا بۆ ماوەیەک دەبن بە یەک جەستە لە پەرستن، مۆسیقا و ڕەحمەتی هاوبەشدا.
جەم و کورد
جەم بەشێکی بەهادارە لە میراتی ئایینیی جیهانی کوردی، چونکە یارسانییەکان بە زۆرینەیەکی زۆر کوردن و ڕێوڕەسمە ناوەندییەکەیان یەکێکە لە تایبەتمەندترین پراکتیکە ئایینییەکانی خاکی کوردی. لە ناوچە کوردییەکانی ڕۆژئاوای ئێران و دەرەوەی ئەوێش بەڕێوە دەچێت، لەگەڵ تەنبور و شیعری پیرۆز کە بە زمانی کوردیی گۆرانی دەخوێندرێت. جەم بە نزیکی بە زمان، مۆسیقا و کولتووری کوردییەوە بەستراوەتەوە؛ شێوەیەکی ڕەسەنی کوردیی پەرستنە کە جوانی و کۆنییەکی گەورەی هەیە.
بۆ گەلێک کە میراتە ڕۆحانییەکەی دەوڵەمەند و جۆراوجۆرە، جەم لە پاڵ نەریتە پیرۆزەکانی ئایینەکانی دیکەی ناوچەکەدا یەکێکە لە گەنجینە ئایینییە گەورەکانی جیهانی کوردی. مۆسیقا پیرۆزەکەی کە بە تەنبوری کوردی دەژەنرێت، سروودەکانی بە زمانێکی کوردی و ڕۆحی بەکۆمەڵبوون و یەکسانی، دەربڕینی داهێنەرییەکی ئایینیی تایبەتی کوردین. یارسانییەکان جەمیان بە درێژایی سەدەکانی تێگەیشتنی هەڵە و چەوساندنەوە پاراستووە و ڕێوڕەسمە ناوەندییەکەیان و ئەو باوەڕەیان زیندوو هێشتووەتەوە کە ئەم ڕێوڕەسمە بەرجەستەی دەکات. ڕێزگرتن لە جەم واتە ڕێزگرتن لە قووڵایی ڕۆحانی و خۆڕاگریی کوردە یارسانییەکان و ناسینی کۆبوونەوە پیرۆزەکەیان وەک یەکێک لە گەنجینە زیندووەکانی میراتی ئایینیی کوردی.
مشتومڕ و تێگەیشتنە هەڵەکان
ئایا جەم هەمان کۆبوونەوە ئایینییەکانی ئێزدییە؟ نەخێر؛ جەم تایبەتە بە ئایینی یارسان و نەریتە پەیوەندیدارەکەی عەلەوییەکان کە ڕێوڕەسمە هاوتاکەی بە جەم ناسراوە. لەناو ئێزدییەکاندا بوونی نییە، هەرچەندە ئێزدییەکان لە هەندێک بنەمای ئایینیدا لەگەڵ یارسانییەکان هاوبەشن. ئەم دوو ئایینە، هەرچەندە هەردووکیان ڕەسەنی جیهانی کوردین و هەندێک جار تێکەڵ دەکرێن، جیاوازن و ڕێوڕەسمە ناوەندییەکانیان جیاوازن. جەم، بە تەنبوری پیرۆز و سروودەکانی کەلامەوە، بە تایبەتی هی یارسانییەکان و نەریتی ئەهلی حەقە.
ئایا جەم جۆرێکە لە کات بەسەربردنی مۆسیقایی؟ نەخێر؛ هەرچەندە مۆسیقا لە ناوەندیدایە، جەم ڕێوڕەسمێکی بە قووڵی پیرۆزە، نەک نمایش یان کات بەسەربردن. مۆسیقای تەنبور و خوێندنی کەلام کردەوەی پەرستنن و وا لێک دەدرێنەوە کە باوەڕداران بەرەو ئامادەبوونی خودایی دەبەن؛ هەموو ڕێوڕەسمەکە پڕە لە دڵسپاردنی ئایینی. یارسانییەکان تەنبور و نەغمە پیرۆزەکانی بە پیرۆز و سەر بە خودی حەقیقەتی خودایی دەزانن. جەم کردەوەی ناوەندیی ژیانی ئایینییانە، بۆنەیەک لە قووڵترین جددییەت و پیرۆزی، لە هەمان کاتدا بۆنەی هاوڕێیەتی و شادیی بەکۆمەڵیشە.
ئایا جەم پێویستی بە پەرستگا یان دەستەیەکی ئایینیی تایبەت هەیە؟ نەک بە شێوەی هەندێک ئایینی دیکە. جەم دەکرێت لە هەر شوێنێکی پاک و گونجاودا بەڕێوە بچێت کە کۆمەڵگەکە بتوانێت تێیدا کۆببێتەوە، لە جەمخانەیەکی تایبەتەوە تا ماڵێکی کەسی. ئەوەی ڕێوڕەسمەکە پیرۆز دەکات کۆبوونەوەی باوەڕداران بە ڕۆحێکی گونجاوە، نەک بینایەکی پیرۆزکراو. ئایینەکە ڕێبەری ڕۆحانیی خۆی هەیە، پیر و سەیدەکان کە ڕۆڵی گرنگ دەگێڕن و گۆرانیبێژی شارەزا، واتە کەلامخوانەکان؛ بەڵام جەم جەخت لە کۆبوونەوەی بەکۆمەڵی خەڵکی حەق و بەستەکانی نێوانیان دەکاتەوە، بەپێی ئەو ڕۆحە یەکسانیخوازەی تایبەتە بە ئایینی یارسان.
بابەتە پەیوەندیدارەکان
ئایینی یارسان: باوەڕی خەڵکی حەق کە جەم ڕێوڕەسمە ناوەندییەکەیەتی
تەنبور: ئامێرە ژێدارە پیرۆزەکە کە لە جەمدا لێ دەدرێت
کەلامی سەرەنجام: ئەو شیعرە پیرۆزەی لە ڕێوڕەسمەکەدا دەخوێندرێت
سوڵتان سەهاک: دامەزرێنەری ئایینی یارسان
هەفت تەن: حەوت بوونەوەرە پیرۆزەکەی ئایینەکە
پەردیوەر: پیرۆزترین پیرۆزگای ئایینی یارسان
بابا یادگار: پیرۆزە ڕێزلێگیراوەکە و شوێنی زیارەت
پرسیارە باوەکان
جەم لە ئایینی یارساندا چییە؟
جەم گرنگترین ڕێوڕەسمی ئایینیی یارسان و کردەوەی ناوەندیی پەرستنی بەکۆمەڵ لەناو ئەهلی حەق یان خەڵکی حەقدایە. وشەکە واتای کۆبوونەوە یان کۆمەڵبوون دەگەیەنێت. لە جەمدا، کە لە شوێنێک بە ناوی جەمخانە بەڕێوە دەچێت، باوەڕداران کۆدەبنەوە بۆ لێدانی تەنبوری پیرۆز، خوێندنی سروودە پیرۆزەکانی کەلام، نوێژکردن و هاوبەشکردنی پێشکەشییەکی خواردنی پیرۆزکراو. جەم دڵە لێدەدەرەکەی ژیانی ئایینیی یارسانییەکانە.
جەم لە کوێ بەڕێوە دەچێت؟
جەم لە جەمخانە، ماڵ یان هۆڵی کۆبوونەوە، بەڕێوە دەچێت. دەکرێت بینایەکی تەرخانکراو بێت یان تەنها شوێنێکی پاک و گونجاو، وەک ماڵێکی کەسی، کە کۆمەڵگەکە بتوانێت تێیدا کۆببێتەوە. بە پێچەوانەی هەندێک ئایین، ئایینی یارسان پێویستی بە پیرۆزگایەکی تایبەتی پیرۆزکراو نییە؛ ئەوەی گرنگە کۆبوونەوەی باوەڕداران بە ڕۆحێکی گونجاوە. لەناو جەمخانەدا، باوەڕداران لە بازنەیەکدا کۆدەبنەوە کە یەکگرتوویی و یەکسانی دەردەبڕێت.
تەنبور لە جەمدا چ ڕۆڵێک دەگێڕێت؟
تەنبور، ئامێرە ژێدارە ملدرێژە پیرۆزەکە، لە ناوەندی جەمدایە. تەنها ئامێرە کە بەکار دەهێنرێت، ڕێزی وەک ئامێرێکی پیرۆز لێ دەگیرێت و بە «حەقانی»، سەر بە حەقیقەتی خودایی، هەست پێ دەکرێت. لەگەڵ مۆسیقاکەی، گۆرانیبێژەکان سروودەکانی کەلام دەخوێنن؛ نەغمە پیرۆزەکانی بۆ کەشە پیرۆزەکەی ڕێوڕەسمەکە بە پێویست دەزانرێن و باوەڕداران بەرەو ئەزموونکردنی ئامادەبوونی خودایی دەبەن. یارسانییەکان مۆسیقای تەنبور بە شێوەیەک لە خوداناسی دەزانن، نەک تەنها ڕازاندنەوە.
نیاز چییە؟
نیاز پێشکەشییە خواردنییە پیرۆزکراوەکەیە کە لە جەمدا هاوبەش دەکرێت؛ خواردنێکی پڕبەرەکەت کە باوەڕداران دەیهێنن و لەناو هەموو ئامادەبوواندا دابەش دەکرێت. وەک شێوەیەکی بەرجەستەبووی ڕەحمەتی خودایی لێک دەدرێتەوە. دەکرێت بۆ پاڕانەوە پێشکەش بکرێت، بۆ داوای تەندروستی یان ڕوونبوونەوە، یان بۆ سوپاسگوزاری. لە پاڵ ئەودا، قوربانییەکیش، بێخوێن یان ئاژەڵ، دەکرێت پێشکەش و هاوبەش بکرێت؛ بەمە کۆبوونەوەکە لە بەشداربوون لە خواردنە پڕبەرەکەتەکەدا دەبێت بە یەکبوونێکی بەکۆمەڵ.
ئایا جەم هەمان جەمی عەلەوییەکانە؟
جەمی یارسانی و جەمی عەلەوی ڕێوڕەسمگەلێکی زۆر نزیکن؛ هەردووکیان ڕێوڕەسمی ناوەندیی بەکۆمەڵن کە مۆسیقای پیرۆز، خواردنی هاوبەش و دڵسپاردنی ئایینی یاوەریان دەکەن و هەردوو نەریتەکە بە شێوەیەکی هاوشێوە بەڕێوەیان دەبەن. جەمی یارسانی و جەمی عەلەوی تایبەتمەندی و پێکهاتەی هاوبەشیان هەیە. بەڵام ئەم ڕێوڕەسمە لەناو ئێزدییەکاندا بوونی نییە، هەرچەندە ئێزدییەکان لە هەندێک بنەمای ئایینیدا لەگەڵ یارسانییەکان هاوبەشن.
کێ دەتوانێت لە جەمدا بەشدار بێت؟
جەم پەرستنی بەکۆمەڵی هەموو کۆمەڵگەی یارسانە کە وەک یەکسان لە بازنەکەیدا کۆدەبنەوە. ئایینەکە ڕۆحێکی یەکسانیخواز هەیە کە تێیدا کردەوەی چاک و دڵسپاردنی ڕاستگۆیانە لە پێگە گرنگترن. ڕێبەرە ڕۆحانییەکان، پیر و سەیدەکان و گۆرانیبێژە شارەزاکان، کەلامخوانەکان، ڕۆڵی پێشەنگ دەگێڕن، بەڵام جەخت لە کۆبوونەوەی هەموو کۆمەڵگە و بەستەکانی نێوانیان دەکرێتەوە. ڕێوڕەسمە ناوەندییەکان، وەک وەرگرتنی منداڵانە ناو ئایینەکە، لەناو جەمدا بەڕێوە دەچن.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
جەم (ڕێوڕەسمی ئایینی) — ئێنسیکلۆپیدیای ئێرانیکا
میراتی دەقی ئایینیی یارسان — نەریتی زارەکی
ئایینی یارسان: باوەڕ و پراکتیکەکان — سێرڤانت گرووپ
ئەهلی حەق (یارسان) — ئێنسیکلۆپیدیای عەلەوی
ئەهلی حەق، بەشی دووەم: ڕێوڕەسمی وەرگرتنە ناو ئایین — ئێنسیکلۆپیدیای ئێرانیکا