سەدەی 20 قۆناغێکی گرنگی لە مێژووی کورددا دیاری کرد، کە ئاواتەکانی گەلی کوردی بە پەرەسەندنە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکانی سەرانسەری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستەوە بەستەوە. لە سەرهەڵدانی بزووتنەوەکانی سەربەخۆیی کوردەوە تا زیادبوونی کەسایەتییە دیارەکانی کورد کە داکۆکییان لە ماف و دانپێدانان دەکرد، ئەم سەردەمە چیرۆکێکی پڕ لە خەبات و هیوا و هەوڵدانێکی بەردەوام بۆ خۆبەڕێوەبردنی دەربڕی. بە کۆڵینەوە لەم بزووتنەوانە دەتوانین لە چوارچێوە بەرفراوانەکەی کولتوور و میراتی کوردستان و چۆنیەتیی کاریگەریی ئەم لایەنانە لەسەر دۆخی سیاسی باشتر تێبگەین.
سەرەتای هۆشیاریی سیاسیی کورد
سەرەتای سەدەی 20 شاهیدی ڕەگداکوتانی تۆوەکانی بزووتنەوە مێژووییەکانی کورد و دیپلۆماسی بوو. لەگەڵ لاوازبوونی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی، کورد خۆی لەسەر دووڕێیانێکدا بینییەوە و مامەڵەی لەگەڵ پەیوەندییەکی ئاڵۆز بە دەوڵەتە سەرهەڵداوەکانەوە دەکرد. ناسنامەی نەتەوەیی دەستی بە گەشەکردن کرد و گفتوگۆی جیهانیی دەربارەی دیاریکردنی چارەنووس، کە لە لێکەوتەکانی جەنگی جیهانیی یەکەمەوە سەرچاوەی دەگرت، کاریگەرییەکی بەهێزی لەسەر دانا.
لەم ساڵانەی پێکهاتندا، ڕۆشنبیر و ڕابەرانی کورد سەریان هەڵدا و بنەمایان بۆ بیدارییەکی سیاسی دانا. دامەزراندنی ڕێکخراوە کوردییەکە بە ناوی «کۆمەڵەی کورد» (Kurdish Society) لە 1908دا دەتوانرێت بە ساتێکی گرنگ دابنرێت؛ چوارچێوەیەکی بۆ هاوبەشکردنی زانیاری و پاراستنی کولتوور لە نێو کورددا ڕەخساند.
نەتەوەپەروەریی کورد و هەوڵدان بۆ سەربەخۆیی
دۆخی دوای جەنگی جیهانیی یەکەم گۆڕانکاریی بەرچاوی بەدوادا هێنا و پەیمانی سیڤەر (1920) لە سەرەتادا بەڵێنی دامەزراندنی دەوڵەتێکی کوردی دا. بەڵام پشتگوێخستنی ئەم بەڵێنە لە کۆتاییدا بووە هۆی نائومێدییەکی بەرفراوان و بوارێکی بۆ بەهێزبوونی هەستە نەتەوەپەروەرانەکان لە نێو کورددا ڕەخساند.
بە درێژایی دەیەکانی 1920 و 1930، ڕاپەڕینی زۆر لە سەرانسەری ناوچە کوردییەکانی تورکیا و ئێران و عێراق و سووریا هەڵگیرسا. یەکێک لە دیارترینەکان ڕاپەڕینی شێخ سەعید لە 1925دا لە تورکیا بوو، کە تا ڕادەیەکی زۆر کاریگەریی بنەماکانی نەتەوەپەروەریی کوردی لەسەر بوو. هەرچەندە ئەم ڕاپەڕینە لە کۆتاییدا سەرکوت کرا، بەهێزیی دەربڕینی خەباتی کوردی بۆ مافەکانی نیشان دا.
ڕۆڵی کەسایەتییە مێژووییەکانی کورد
لە کەسایەتییە مێژووییە سەرەکییەکانی کورد لەم سەردەمەدا شێخ سەعید و کەسایەتییەکانی دواتر وەک قازی محەممەد هەبوون، کە بووە هێمای ئاواتەکانی گەلی کورد. دامەزراندنی کۆماری کوردی مەهاباد لە 1946دا، هەرچەندە کورتخایەن بوو، شاهیدی سەرهەڵدانی قازی محەممەد وەک ڕابەر و کەسایەتییەکی دیاری کورد بوو و دەرفەتەکانی خۆبەڕێوەبردن و خۆحوکمڕانیی خستە ڕوو.
سەردەمی جەنگی سارد و ئاواتەکانی کورد
لەگەڵ پەرەسەندنی جەنگی سارد، پەیوەندییەکان لە ناوچە کوردییەکاندا جارێکی دیکە گۆڕان. کێبڕکێی نێوان یەکێتیی سۆڤیەت و هێزە ڕۆژئاواییەکان وای کرد بزووتنەوەکانی کورد زۆرجار خۆیان لەژێر کاریگەریی بڕیارەکانی سیاسەتی نێودەوڵەتیدا ببیننەوە.
لە عێراق ئەمە بە تایبەتی لەگەڵ سەرهەڵدانی پارتی بەعسدا ڕوون بوو، کە لە سەرەتادا هەندێک بایەخی بە مافەکانی کورد دا. بەڵام ڕژێمەکە زوو هەڵوێستی گۆڕی و ئەمە بووە هۆی چەوساندنەوەیەکی بەرفراوانی گەلی کورد و هەڵگیرسانی بەرخۆدانی زیاتر. پارتە سیاسییەکانی وەک پارتی دیموکراتی کوردستان (KDP) و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان (PUK) لەم سەردەمە پڕئاڵۆزییەدا دەستیان بە پێکهاتن کرد و وەک بەرەی ڕێکخراوی نەتەوەپەروەریی کورد کاریان کرد.
زیندووبوونەوەی کولتوور لە نێو خەباتی سیاسیدا
لەم سەردەمەکانی شەڕدا، تامەزرۆیی بۆ ناسنامەیەکی جیاوازی کوردی و پاراستنی کولتوور و میراتی کوردستان ڕۆژبەڕۆژ گرنگتر بوو. بزووتنەوە کولتوورییەکان سەرەڕای چەوساندنەوەی سیاسی گەشەیان کرد و بوونە هۆی پێکهاتنی دەربڕینی جیاوازی ئەدەبی و هونەری کە ناسنامەی کوردییان دەخستە ڕوو.
ئەدەب و مۆسیقا و هەڵپەڕکێی کوردی ڕێنێسانسێکیان بەخۆوە بینی و هونەرمەندە ناوخۆییەکان ناوبانگیان پەیدا کرد. کەسایەتییەکانی وەک شاعیر عەبدوڵڵا گۆران سەریان هەڵدا و یارمەتیی دەربڕینی هەستەکانی گەلێکی بێبەشکراو لە مافە سیاسییەکانی دا. ئەم زیندووبوونەوە کولتوورییە زۆرجار لەگەڵ بزووتنەوە سیاسییەکاندا تێکەڵ دەبوو، چونکە هونەر بووە شێوەیەکی بەرخۆدان دژی چەوساندنەوە و ڕێگەیەک بۆ یەکخستنی کورد لە ناوچە جیاوازەکاندا.
سەرهەڵدانی بزووتنەوە نوێیەکانی کورد
کۆتایی سەدەی 20 گۆڕانێکی بنەڕەتیی بۆ کورد هێنا. بە ڕووخانی ڕژێمە دیکتاتۆرەکان لە ناوچەکەدا، دەرفەتی نوێ بۆ بەشداریی سیاسی سەری هەڵدا. جەنگی کەنداو لە سەرەتای دەیەی 1990دا خاڵێکی وەرچەرخان بوو، چونکە ساتێکی گونجاوی بۆ بزووتنەوەکانی کورد ڕەخساند بۆ سەلماندنی زیاتری مافەکانیان.
دامەزراندنی ناوچەی قەدەغەی فڕین لە باکووری عێراق دوای جەنگی کەنداو ڕێگەی بە خۆبەڕێوەبردنی بەشەکیی ناوچە کوردییەکان دا و بووە هۆی سەرهەڵدانی حکومەتی هەرێمی کوردستان (KRG) لە 1991دا. ئەمە پەرەسەندنێکی گرنگ بوو لە گێڕانەوەی بزووتنەوە مێژووییەکانی کورد و دیپلۆماسیدا، چونکە دانپێدانانێکی فەرمی بە ناسنامەی سیاسیی کورد دەنوێناند.
پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان و دۆزی کورد
لە هەمان کاتدا، بابەتەکانی پەیوەست بە پرسی کورد سەرنجی نێودەوڵەتیی زیاتریان ڕاکێشا. دەیەی 1990 شاهیدی ئەوە بوو کە ڕابەرە جیاوازەکانی کورد لە سەکۆی جیهانیدا بوونە کەسایەتیی دیاری کورد و داکۆکییان لە مافەکانی گەلەکەیان کرد و هەوڵیان بۆ هاوپەیمانی لەگەڵ لایەنە نێودەوڵەتییەکان دا. PKK (پارتی کرێکارانی کوردستان)، هەرچەندە جێگەی مشتومڕ بوو، بەهۆی پەیوەندییە پڕناکۆکییەکەی بە دەوڵەتی تورکیاوە پرسەکانی کوردی زیاتر خستە پێشەوەی گفتوگۆی جیهانی.
بەرژەوەندییە ڕۆژئاواییەکان لە ناوچەکەدا، بە تایبەتی سەبارەت بە نەوت و جیۆپۆلیتیک، گێڕانەوەکانی دەربارەی بزووتنەوەکانی کوردیان ئاڵۆزتر کرد؛ هەندێک کورد دەیانگوت دۆخی ناخۆشییان زۆرجار لەلایەن هێزە ڕۆژئاواییەکانەوە لە پێناو هاوپەیمانییە ستراتیژییەکاندا دەخرایە پەراوێزەوە.
هەزارەی نوێ: هیوا و ئاستەنگەکان
بە چوونە ناو سەدەی 21، کورد هەنگاوی بەرچاوی ناوە، بەڵام بەردەوام ڕووبەڕووی ئاستەنگی گەورە دەبێتەوە. لابردنی سەددام حوسێن لە 2003دا دەرگای نوێی بۆ خۆبەڕێوەبردنی کورد لە عێراق کردەوە، بەڵام شەڕە سەرهەڵداوەکانی سووریا و تورکیا ناکۆکیی نوێیان هێنایەوە. جەنگی ناوخۆی سووریا ڕێگەی بە کوردانی سووریا دا بەڕێوەبەرایەتیی خۆسەریی باکوور و ڕۆژهەڵاتی سووریا (ڕۆژئاوا) دامەزرێنن، کە دەرفەتەکانی خۆحوکمڕانی و شێوازە دیموکراتییەکانی نیشان دا.
پەیوەندییە سیاسییە نوێیەکانی کورد
ئەمڕۆ کەسایەتییە مێژووییە زۆرەکانی کورد بەشداری لە دۆخی سیاسیی سەرانسەری ناوچەکەدا دەکەن. ڕابەرانی وەک ساڵح موسلیم و مەسعود بارزانی بوونەتە کەسایەتیی سەرەکی و هەم کاریگەری لەسەر سیاسەتە ناوچەییەکان و هەم لەسەر سیاسەتە نێودەوڵەتییە پەیوەستەکان بە پرسەکانی کوردەوە دادەنێن.
کاریگەریی دوولایەنەی بزووتنەوە مێژووییەکانی کورد و دیپلۆماسی بەردەوامە و گرووپە کوردییەکان ستراتیژی دادەڕێژن بۆ دانوستان لەسەر بوونی خۆیان لە چوارچێوەی ئەو وڵاتانەدا کە تێیاندا دەژین. چوارچێوە مێژووییەکەیان کاریگەریی قووڵی لەسەر ئاواتەکانی ئێستایان دادەنێت و تیشکێکی چڕ دەخەنە سەر پتەوکردنی میراتی کولتوورییان لە کاتی خەبات بۆ مافە سیاسییەکاندا.
ڕۆحێکی نەگۆڕ: میراتی کورد بەردەوامە
گەشتی بزووتنەوە سیاسییەکانی کورد بە درێژایی سەدەی 20 گەشتی خۆڕاگرییە و خەباتی گەلێک دەنوێنێت کە بڕیاری داوە لە نێو ناخۆشییەکاندا ناسنامە و مافەکانی خۆی بسەلمێنێت. کاتێک لە مێژووی کورد بیر دەکەینەوە، ڕوون دەبێتەوە میرات و کولتوور و ئاواتە سیاسییەکانیان چەندە بە قووڵی پێکەوە بەستراون. ئەمڕۆ کورد بەردەوام شێوە بە چیرۆکی خۆی دەدات و بە بەردەوامیی کولتوورەکەی و گرنگیی ئەو ڕابەرانەی داکۆکی لە مافەکانی دەکەن، دۆخی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە نوێوە دیاری دەکات. داهاتوو توانایەکی زۆری تێدایە و کورد لە کاتی بردنە پێشەوەی ڕێگاکەیدا، هێزێکی گرنگی سیاسەتی ناوچەیی و جیهانی دەمێنێتەوە و پابەندە بە خەباتی بۆ دانپێدانان و کەرامەت. میراتەکەیان تەنیا چیرۆکی چەوساندنەوە نییە، بەڵکو بەڵگەی ڕۆحی بەردەوامی گەلێکە کە ڕەت دەکاتەوە بێدەنگ بکرێت.
پرسیارە باوەکان
سەدەی 20 بۆ گەلی کورد چ گرنگییەکی هەبوو؟
سەدەی 20 قۆناغێکی خۆڕاگری و خەباتی بۆ گەلی کورد دیاری کرد، کە بە سەرهەڵدانی بزووتنەوەکانی سەربەخۆیی و داکۆکیکردن لە مافەکانی و دانپێدانان دەناسرا.
هۆشیاریی سیاسیی کورد لە سەرەتای سەدەی 20دا چۆن دەستی بە گەشەکردن کرد؟
هۆشیاریی سیاسیی کورد لەگەڵ لاوازبوونی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی دەستی بە گەشەکردن کرد و کاریگەریی گفتوگۆ جیهانییەکانی دەربارەی دیاریکردنی چارەنووسی لەسەر بوو؛ پێکهاتنی ڕێکخراوەکانی وەک «کۆمەڵەی کورد» (Kurdish Society) لە 1908دا هانی دا.
هەندێک لە ڕووداوە سەرەکییەکانی نەتەوەپەروەریی کورد لە سەردەمی دوای جەنگی جیهانیی یەکەمدا چی بوون؟
پەیمانی سیڤەر لە 1920دا لە سەرەتادا بەڵێنی دەوڵەتێکی کوردی پێشکەش کرد، بەڵام پشتگوێخستنی بووە هۆی ڕاپەڕینەکان لە دەیەکانی 1920 و 1930دا، لەوانە ڕاپەڕینی شێخ سەعید لە 1925دا، کە هەستە نەتەوەپەروەرانەکانی کوردی خستە ڕوو.
جەنگی کەنداو چ کاریگەرییەکی لەسەر بزووتنەوەکانی کورد دانا؟
جەنگی کەنداو بووە هۆی دامەزراندنی ناوچەی قەدەغەی فڕین لە باکووری عێراق، کە خۆبەڕێوەبردنی بەشەکیی بە ناوچە کوردییەکان بەخشی و لە کۆتاییدا بووە هۆی پێکهاتنی حکومەتی هەرێمی کوردستان (KRG) لە 1991دا.
خەباتی کورد بۆ مافە سیاسییەکان لە سەدەی 21دا چۆن گۆڕاوە؟
لە سەدەی 21دا، کورد هەنگاوی بەرچاوی بەرەو خۆبەڕێوەبردن ناوە، بەڵام بەردەوام ڕووبەڕووی ئاستەنگ دەبێتەوە، بە تایبەتی لە سووریا و تورکیا؛ لە هەمان کاتدا ڕابەرە نوێیەکانی وەک ساڵح موسلیم و مەسعود بارزانی کاریگەری لەسەر سیاسەتە ناوچەیی و نێودەوڵەتییەکان دادەنێن.