میرنشینی ئێگیل چی بوو؟
میرنشینی ئێگیل، کە بە ئیمارەتی ئێگیلیش ناودەبرێت، میرنشینێکی کوردی بوو کە ناوەندەکەی شارۆچکەی ئێگیل (بە کوردی: گێل) لە باکووری ئامەد، لە سەرەوەی دیجلە بوو. بنەماڵەی بولدوقانی لە دەوروبەری 1049ەوە تا 1864 حوکمڕانیی کرد و یەکێک بوو لە درێژتەمەنترین بنەماڵە کوردییەکان لە مێژوودا؛ دەسەڵاتێکی سیاسیی شاخاوی بچووک، بەڵام بە شێوەیەکی بەرچاو بەردەوام، کە لە سەردەمی سەلجوقییەوە تا سەردەمی ناوەندگەریی عوسمانی مایەوە.
خاڵە سەرەکییەکان
• میرنشینەکە لە دەوروبەری 1049دا لەلایەن پیر مەنسوور، سەید و مورشیدێکی سۆفیی کورد، دامەزرا و نەوەکانی، بولدوقانییەکان، بۆ نزیکەی هەشت سەدە حوکمڕانییان کرد.
• ناوەندەکەی قەڵای هەڵکۆڵراو لە بەردی ئێگیل بوو، لە نزیک ئامەد، کە بە شاری کۆنی کارکاتیۆکێرتا دەناسرێتەوە.
• پشت بە پشتیوانیی عەشیرەتی کوردی میردەسان دەبەست و پێگەی ئایینیی سۆفییەتیی بە سەرکردایەتیی عەشیرەتییەوە تێکەڵ کردبوو.
• دوای 1514 بووە میرنشینێکی خۆبەڕێوەبەری کوردی لە ژێر باڵادەستیی عوسمانیدا و لە سیستەمی تیمار بەدەر کرا.
• ئیمتیازەکانی لە 1864دا هەڵوەشێندرانەوە؛ بەمەش بووە یەکێک لە دوا میرنشینە خۆبەڕێوەبەرە کوردییەکان کە هەڵوەشێندرانەوە.
زانیارییە خێراکان
ناو: میرنشینی ئێگیل (ئیمارەتی ئێگیل)
بنەماڵەی حوکمڕان: بولدوقانییەکان
ناوی کوردی: گێل
ناوچە: ئێگیل، باکووری ئامەد (سەرەوەی دیجلە)، باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیای ئەمڕۆ
دامەزراندن: نزیکەی 1049، لەلایەن پیر مەنسوورەوە
هەڵوەشاندنەوە: 1864
جۆر: میرنشین / ئیمارەتی کوردی
دەسەڵاتە باڵادەستەکان: سەربەخۆ، پاشان لە ژێر باڵادەستیی ئاق قۆیونلوو، سەفەوی و عوسمانی
ناسراوە بە: تەمەنی نائاسایی درێژ (~8 سەدە)؛ حوکمڕانیی سۆفی–عەشیرەتی
ناوەڕۆک
سەرەتا: پیر مەنسوور و داگیرکردنی ئێگیل (نزیکەی 1049)
لە پیرەوە بۆ میر: دامەزراندنی میرنشینەکە
خاک و فراوانبوون لە ژێر حوکمی میرەکاندا
لە نێوان سەفەوی و عوسمانییەکاندا (سەدەی 16)
ئێگیل لە ژێر باڵادەستیی عوسمانیدا
داکشانی دەسەڵات و هەڵوەشاندنەوە (1864)
حوکمڕانەکانی ئێگیل (ڕەچەڵەکی بولدوقانی)
کەسایەتی، شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
سەرەتا: پیر مەنسوور و داگیرکردنی ئێگیل (نزیکەی 1049)
ڕەچەڵەکی بنەماڵەکە بۆ پیر مەنسوور دەگەڕێتەوە کە لە دەوروبەری 989دا لەدایک بوو؛ بەپێی گێڕانەوەی نەریتی، لە ناوچەی هەکاریی نزیک شاخەکانی شەنگالەوە بۆ ناوچەی ئامەد کۆچی کرد. لە دەوروبەری 1049دا ئێگیل و قەڵا بەردینە باڵادەستەکەی گرت. پیر مەنسوور بانگەشەی ئەوەی دەکرد کە لە نەوەی پێغەمبەر محەمەدە. لە نێو کوردانی عەشیرەتی میردەسان لە شارۆچکەی نزیکی دیجلە نیشتەجێ بوو؛ خوادۆستی و زانستەکەی وایان کرد وەک سەرکردە و مورشیدیان، واتە ڕێبەرێکی ڕۆحانیی سۆفی، بیناسن.
بارودۆخە سیاسییەکە دوای دەسەڵاتی مەڕوانییەکان لە دیاربەکر و گەیشتنی تورکە سەلجوقییەکان لە سەدەی یازدەهەمدا بوو. کاتێک عەشیرەتە کوردییەکانی وەک حومەیدییە و بەشنەوییە و زوزانییە لە ناوچەکە نیشتەجێ بوون، دانیشتووانە پێشترە ئەرمەنی‌زمان و یۆنانی‌زمان و سریانی‌زمانەکان وردەوردە لە شوێنی خۆیان لادەبران و سیستەمێکی نوێی عەشیرەتیی کوردی لە دەوری کەسایەتییەکانی وەک پیر مەنسوور پێک هات. دەسەڵاتە ڕۆحانییەکەی، کە جێنشینەکانی بە میرات وەریان گرت، بووە بنەمای حوکمڕانییەکی خاوەن خاک.
لە پیرەوە بۆ میر: دامەزراندنی میرنشینەکە
میرنشینەکە بە شێوەی ڕاستەقینەی خۆی لە ژێر حوکمی کوڕەکەی پیر مەنسوور، پیر موسا، و نەوەکەی، پیر بەدر، پتەو بوو. ئەوان پێگەی ئایینیی بنەماڵەکە و کۆمەڵەی شوێنکەوتووە عەشیرەتییەکانی، بە تایبەتی دڵسۆزیی میردەسان، گۆڕییان بۆ دەسەڵاتێکی سیاسیی بەردەوام. حوکمڕانیی پیر بەدر کورت کرایەوە: لە کاتی گەمارۆی سەلجوقییەکان بۆ خاکەکە لە 1087دا کوژرا و لە دوورخستنەوەدا مرد.
کوڕەکەی، بولدوک، کە دوای مردنی باوکی لەدایک بوو و عەشیرەتی میردەسان پەروەردەی کرد، بووە جێنشینی. بنەماڵەکە ناوەکەی، بولدوقانی، لەم میر بولدوکە وەرگرت. لە نەوەکانی دواتردا نازناوی حوکمڕانەکان لە «پیر»ی ئایینییەوە بۆ «میر»ی سیاسی گۆڕا. تا سەردەمی میر ئیبراهیم، میردەسان وازیان لە «پیر» هێنابوو و «میر»یان هەڵبژاردبوو؛ ئەمە گۆڕانی تەواوی بنەماڵەکە لە ڕەچەڵەکێکی سۆفییەوە بۆ بنەماڵەیەکی حوکمڕان نیشان دەدا. دوای مردنی میر ئیبراهیم، میرنشینەکە بۆ ماوەیەکی کورت لە نێوان سێ کوڕەکەیدا دابەش کرا.
خاک و فراوانبوون لە ژێر حوکمی میرەکاندا
لە لووتکەی دەسەڵاتیدا، کە بە نەریتی بە سەردەمی میر محەمەدەوە دەبەسترێتەوە، میرنشینەکە زۆر لە سنووری شارۆچکەی ئێگیل تێپەڕی. لە باشوورەوە گەیشتە قەرەجەداغ، لە باکوور پالۆ و خاکەکانی بەرەو ئەلازیغی گرتەوە، لە ڕۆژاوا بۆ چەرمیک فراوان بوو و لە ڕۆژهەڵاتدا چووە ناو خاکەکانی نێوان هانی و لیجە. ئەمە ئێگیلی کردە یەکێک لە دەسەڵاتە سیاسییە کوردییە گەورەترەکانی سەرەوەی دیجلە.
میرنشینەکە پەیوەندیی دۆستانەی لەگەڵ ئاق قۆیونلوو پاراست؛ ئەو یەکێتییە تورکمانییەی لە سەدەی پانزەهەمدا زاڵ بوو بەسەر ناوچەکەدا. پەیوەندیی لەگەڵ جیهانگیر، حوکمڕانی ئاق قۆیونلوو، لە دەوروبەری 1441دا تۆمار کراوە. وەک دراوسێکانی، ئێگیل بە هەڵسەنگاندنی هاوسەنگیی دەسەڵات لە نێوان دەوڵەتە گەورەترەکان کە بەناو کوردستاندا تێدەپەڕین و بە بەستنەوەی خۆی بە هەر کامەیان دەسەڵاتی بەهێزتر بوو، مایەوە.
لە نێوان سەفەوی و عوسمانییەکاندا (سەدەی 16)
لە سەرەتای سەدەی شازدەهەمدا، میرنشینەکە سەرەتا خرایە ناو ئیمپراتۆریەتیی سەفەوی شای ئیسماعیل و پاشان، دوای سەرکەوتنی عوسمانییەکان لە چاڵدێران لە 1514دا، چووە ژێر دەسەڵاتی عوسمانییەکان بە سەرکردایەتیی سوڵتان سەلیمی I. جێگیرکردنی ئێگیل لە سیستەمی عوسمانیدا بەشێک بوو لە ڕێککەوتنە فراوانترەکەی کوردستان کە زانا و دەوڵەتوانی کورد ئیدریسی بەدلیسی ناوبژیوانیی کرد؛ ئەو دەیان میری کوردی ڕازی کرد لەگەڵ ئیستانبوڵ دژی ئێرانی سەفەوی ڕێک بکەون.
خاڵە گرنگەکە ئەوە بوو کە عوسمانییەکان ئێگیلیان نەخستە ناو پێکهاتەی ئاسایی ویلایەتەکانیان. دۆخی خۆبەڕێوەبردن بە میرنشینەکە بەخشرا، لە سیستەمی تیمار (زەویی بەخشراوی سەربازی) بەدەر کرا و هێڵرایەوە خۆی لە ژێر میرە میراتگرەکانی بەڕێوە ببات. ئەمە ئەو ڕێکخستنە بوو کە ئیدارەی عوسمانی بۆ جێگیرترین بنەماڵە کوردییەکانی درێژەی سنووری ئێران لە کاتی شەڕە سنوورییە درێژخایەنەکانی عوسمانی–سەفەوی تەرخانی کردبوو. بۆ زیاتر لە سێ سەدە، میرەکانی ئێگیل بە دەستێوەردانێکی کەمی ناوەند حوکمڕانیی خاکەکەیان کرد.
ئێگیل لە ژێر باڵادەستیی عوسمانیدا
لە ژێر ئەم ڕێکخستنی خۆبەڕێوەبردنەدا، میرە بولدوقانییەکان دەربارێکی کوردی بچووک بەڵام سەقامگیریان بەڕێوە برد. دیمەنێکی واتاداری ژیانی کولتوورییەکەی لە 1684ەوە دێت، کاتێک شەمعی، کاتبی خزمەتکاری مستەفا بەگ، میری کوردی ئێگیل، وەرگێڕانێکی شەرەفنامەی بۆ تورکیی عوسمانی تەواو کرد؛ ئەو مێژووە گەورەیەی سەدەی شازدەهەم سەبارەت بە بنەماڵە کوردییەکان. داواکردنی ئەم بەرهەمە نیشان دەدات کە ئێگیل، وەک میرنشینە گەورەترەکان، خۆی بە بەشێک لە نەریتێکی بنەماڵەیی کوردی دادەنا کە هۆشیاریی بە خۆی هەبوو.
تایبەتمەندیی ڕەسەنی بنەماڵەکە وەک سەید و مورشیدی سۆفی هەرگیز بە تەواوی نەکاڵبووەوە. ئێگیل هەر بە پێگەی ئایینییەوە پەیوەست مایەوە و شارۆچکەکە خۆی، کە لە مێژە وەک شوێنی ناشتنەوەی پێغەمبەران ڕێزی لێ دەگیرا، شکۆ ڕۆحانییەکەی حوکمڕانەکانی بەهێز دەکرد.
داکشانی دەسەڵات و هەڵوەشاندنەوە (1864)
خۆبەڕێوەبردنی ئێگیل بەو هەڵمەتە درێژخایەنەی سەدەی نۆزدەهەم کۆتایی هات کە دەوڵەتی عوسمانی تێیدا میرنشینە کوردییەکانی یەک لە دوای یەک هەڵوەشاندەوە. کاتێک ئیمپراتۆریەت لە بەڵقان خاکی لەدەست دەدا و بۆ ناوەندیکردنی دەسەڵات چاکسازییەکانی تەنزیماتی پێش دەخست، دەستی بە سەربازیی ناچاری بۆ پیاوانی ئێگیل کرد؛ بەمەش ئەو دۆخە تایبەتەی میرنشینەکەی پێ ناسراو بوو، وردەوردە لاواز بوو.
لە 1864دا ئیمتیازەکانی میرنشینەکە بە فەرمی هەڵوەشێندرانەوە و ئیمارەتەکە کۆتایی هات؛ خاکەکەی خرایە ناو سیستەمی ئاسایی ئیداریی عوسمانی. دوای نزیکەی هەشت سەدە، حوکمی بولدوقانییەکان کۆتایی هات؛ یەکێک بوو لە دوا میرنشینە خۆبەڕێوەبەرە کوردییەکان کە لەناو بران.
ئێگیل: شوێنەکە و میراتەکەی
ئێگیل خۆی زۆر لە میرنشینەکە کۆنترە. بە شاری کۆنی کارکاتیۆکێرتا دەناسرێتەوە و پایتەختێکی سەرەتایی پاشایەتیی سۆفێنە بوو. لە ژێر حوکمی ئاشووری و ئەرمەنی و یۆنانی و ڕۆمانی و بیزەنتیدا زنجیرەیەکی درێژی ناوی هەبوو: ئینگیلا، ئانگل و کارکاتیۆکێرتا. ناوە کوردییەکەی گێلە.
قەڵا سەرنجڕاکێشە هەڵکۆڵراوەکەی شارۆچکەکە لە بەرد، قەڵای ئێگیل، لە سەرەوەی دۆڵە قووڵەکانی نزیک دیجلە هەڵکشاوە؛ ئەمڕۆ ڕوانینی بەسەر دەریاچەی بەنداوی کراڵکزییە و پڕە لە ئاوەخەزن و تونێل. ئێگیل هەروەها وەک «خاکی پێغەمبەران» ڕێزی لێ دەگیرێت و بەپێی نەریت وا باوەڕ هەیە کە گۆڕی چەند پێغەمبەرێک، لەوانە زولکیفل و ئەلیەسەع، تێدایە؛ ناوبانگێکی پیرۆز کە زۆر لە دوای بنەماڵەکەی جارێک لە بەرزاییەکانیەوە حوکمی کردبوو، مایەوە.
هێڵی کات
نزیکەی 989 — لەدایکبوونی پیر مەنسوور، دامەزرێنەری بنەماڵەکە. نزیکەی 1049 — پیر مەنسوور ئێگیل داگیر دەکات و لە نێو عەشیرەتی میردەسان نیشتەجێ دەبێت. 1087 — پیر بەدر لە کاتی گەمارۆیەکی سەلجوقیدا دەکوژرێت؛ لە دوورخستنەوەدا دەمرێت. کۆتایی سەدەی 11 — میر بولدوک، کە میردەسان پەروەردەیان کردووە، ناوەکەی بە بنەماڵەی بولدوقانی دەبەخشێت. سەدەی 15 — میرنشینەکە لە ژێر حوکمی میر محەمەددا فراوان دەبێت؛ پەیوەندیی دۆستانە لەگەڵ ئاق قۆیونلوو (جیهانگیر، نزیکەی 1441). سەرەتای سەدەی 16 — دوای چاڵدێران (1514)، ئێگیل لە کۆنترۆڵی سەفەوییەوە دەچێتە ژێر کۆنترۆڵی عوسمانی و خۆبەڕێوەبردنی پێ دەبەخشرێت. 1684 — شەرەفنامە بۆ مستەفا بەگی ئێگیل دەکرێتە تورکیی عوسمانی. 1864 — ناوەندگەریی عوسمانی ئیمتیازەکانی میرنشینەکە هەڵدەوەشێنێتەوە؛ ئیمارەتەکە کۆتایی دێت.
حوکمڕانەکانی ئێگیل (ڕەچەڵەکی بولدوقانی)
بنەماڵەی ئێگیل بۆ نزیکەی هەشت سەدە زنجیرەیەکی درێژی حوکمڕانی پێشکەش کرد، هەرچەندە ڕەچەڵەکی سەرەتایی زیاتر لە ڕێگەی نەریتەوە ماوەتەوە و تۆمارە مێژووییەکان ناتەواون. کەسایەتییە سەرەکییە سەرەتاییەکان بە ڕیز ئەمانە بوون: پیر مەنسوور (دامەزرێنەر، لە نزیکەی 1049ەوە)، کوڕەکەی پیر موسا، نەوەکەی پیر بەدر (مردوو لە 1087)، میر بولدوک کە ناوی بنەماڵەکە لێوە هاتووە، و میر ئیبراهیم کە لە سەردەمی ئەودا نازناوی «میر» جێگای «پیر»ی گرتەوە و دوای مردنی، خاکەکە بۆ ماوەیەکی کورت لە نێوان سێ کوڕەکەیدا دابەش کرا. میرەکانی دواتر، لەوانە میر محەمەد کە بە فراوانترین سنووری میرنشینەکەوە دەبەسترێتەوە و مستەفا بەگ کە لە 1684دا تۆمار کراوە، ڕەچەڵەکەیان تا هەڵوەشاندنەوەی 1864 بەردەوام کرد. بەروارە وردەکانی حوکمی زۆرێک لەم حوکمڕانانە بە دڵنیایی تۆمار نەکراون.
پێگەی لە مێژووی کورددا
میرنشینی ئێگیل بەهۆی هۆکارێکەوە زیاتر لە هەموو هۆکارەکانی تر، پێگەیەکی تایبەتی لە مێژووی کورددا هەیە: تەمەنە نائاساییە درێژەکەی. لە سەدەی یازدەهەمدا دامەزرا و تا سەدەی نۆزدەهەم مایەوە؛ نزیکەی تەواوی ڕێڕەوی دەوڵەتداریی کورد لە سەدەکانی ناوەڕاست و سەرەتای سەردەمی نوێی گرتەوە، لە سەردەمی مەڕوانییەکانەوە تا ناوەندگەریی کۆتایی عوسمانی.
هەروەها نموونەی شێوازێکی تایبەتی کوردیی حوکمڕانییە: یەکخستنی دەسەڵاتی ئایینیی سۆفی (نەریتەکانی مورشید و سەید) لەگەڵ سەرکردایەتیی عەشیرەت (میردەسان) بۆ دروستکردنی ئیمارەتێکی میراتی. لەمەدا، بە پێوانەیەکی بچووکتر، لە میرنشینە گەورەکانی بەدلیس و بەهدینان و بۆتان دەچوو و لە ژێر تەنزیماتدا هەمان چارەنووسی کۆتایی بەسەر هات. ئەمڕۆ زیاتر بە قەڵا کۆنەکەی و گۆڕە پیرۆزەکانیەوە یادی ئێگیل دەکرێتەوە تا بە بنەماڵەکەی؛ بەڵام میرنشینی بولدوقانی هەر یەکێکە لەو دەسەڵاتە بێدەنگانەی لە مێژووی سیاسیی کورددا ماونەتەوە.
کەسایەتی، شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
مێژووی پەیوەندیدار لە ماڵپەڕی Kurdish-History.com بخوێنەوە: مەڕوانییەکانی دیاربەکر، ئیدریسی بەدلیسی، ئیمپراتۆریەتیی ئەیووبی، شەڕە سنوورییەکانی عوسمانی–سەفەوی و ڕووخانی میرنشینە کوردییەکان.
پرسیارە باوەکان
ئایا میرنشینی ئێگیل کوردی بوو؟
بەڵێ. ئێگیل میرنشینێکی کوردی بوو کە بنەماڵەی بولدوقانی حوکمی دەکرد و پشت بە پشتگیریی عەشیرەتە کوردییەکانی وەک میردەسان دەبەست. دامەزرێنەرەکەی، پیر مەنسوور، سەید و سەرکردەیەکی سۆفیی کورد بوو؛ میرنشینەکە بە بەردەوامی لە ژمارەی ئیمارەتە کوردییەکانی ناوچەی دیاربەکر دادەنرێت.
کێ میرنشینی ئێگیلی دامەزراند؟
پیر مەنسوور (لەدایکبوو لە نزیکەی 989)، کە لە دەوروبەری 1049دا شارۆچکەی ئێگیلی داگیر کرد، دامەزراندی. نەوەکانی بۆ نزیکەی هەشت سەدە حوکمڕانییان کرد. بنەماڵەکە بە ناوی میرێکی دواتر، بولدوک، بە بولدوقانی ناونراوە.
میرنشینی ئێگیل چەندە مایەوە؟
نزیکەی 815 ساڵ، لە نزیکەی 1049ەوە تا 1864؛ بەمەش بووە یەکێک لەو بنەماڵە کوردییانەی لە مێژوودا زۆرترین ماوە ماونەتەوە.
ئێگیل لە کوێ بوو؟
ئێگیل (بە کوردی: گێل) لە نزیکەی 50 کیلۆمەتر باکووری ئامەد، لە باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا، لە زەوییە بەرزەکانی سەرەوەی دیجلە هەڵکەوتووە. قەڵا کۆنەکەی، قەڵای ئێگیل، لەسەر تەختاییەکی بەردینە کە ئێستا ڕوانینی بەسەر دەریاچەی بەنداوی کراڵکزییە.
پەیوەندیی ئێگیل و عوسمانییەکان چی بوو؟
دوای 1514 ئێگیل بووە میرنشینێکی خۆبەڕێوەبەری کوردی لە ژێر باڵادەستیی عوسمانیدا، لە سیستەمی تیمار بەدەر کرا و هێڵرایەوە خۆی لە ژێر میرە میراتگرەکانی بەڕێوە ببات؛ تا خۆبەڕێوەبردنەکە لە 1864دا هەڵوەشێندرایەوە.
بۆچی میرنشینی ئێگیل گرنگە؟
تەمەنە بەرچاوە هەشت سەدەییەکەی و تێکەڵکردنی دەسەڵاتی سۆفی–ئایینی و عەشیرەتی، دەیکەنە نموونەیەکی ڕوونی ئیمارەتی خۆبەڕێوەبەری کوردی و هێڵێکی بەردەوامی لە بنەماڵە کوردییەکانی سەدەکانی ناوەڕاستەوە تا سەردەمی نوێ.
سەرچاوە و خوێندنەوەی زیاتر
ئەرکان گۆردوک، لێکۆڵینەوە زانستییەکان سەبارەت بە میرنشینی ئێگیل و بنەماڵەی بولدوقانی (2014).
ڤلادیمیر مینۆرسکی، The Turks, Iran and the Caucasus in the Middle Ages (تورکەکان، ئێران و قەفقاز لە سەدەکانی ناوەڕاستدا)، (Variorum Reprints، 1978).
شەرەفخانی بەدلیسی، شەرەفنامە (1597) — مێژووی بنەڕەتیی بنەماڵە کوردییەکان.
Kurdish-History.com — خوێندنەوەی پەیوەندیدار سەبارەت بە مەڕوانییەکان، شەڕە سنوورییەکانی عوسمانی–سەفەوی و ڕووخانی میرنشینە کوردییەکان.