مێژووی دەوڵەمەند و فرەچەشنی کورد وێنەیەکی زیندوو لە خەبات و ئاواتەکانی گەلی کورد دەکێشێت. کوردەکان بۆ سەدان ساڵ مامەڵەیان لەگەڵ پەیوەندییە ئاڵۆزەکانیان بە دراوسێکانیانەوە کردووە؛ پەیوەندییەک کە لە هاوپەیمانی و هاوکارییەوە تا ملمێلانێ و گرژی گۆڕاوە. ئەم وتارە لە پەیوەندییە مێژووییەکانی نێوان کورد و نەتەوە دراوسێکانیان دەکۆڵێتەوە و تیشک دەخاتە سەر کەسایەتی و بزووتنەوە مێژووییە گرنگەکانی کورد و کاریگەرییەکان لەسەر کولتوور و میراتی کوردستان. تێگەیشتن لەم پەیوەندییە ئاڵۆزانە هەم ناسنامە تایبەتەکەی کورد دەردەخات و هەم وێنەی فراوانتری پێکهاتەی سیاسیی ناوچەکە پیشان دەدات.
سەرچاوەکانی ناسنامەی کوردی
بۆ تێگەیشتن لە پەیوەندییە مێژووییەکانی کورد بە دەوڵەتە دراوسێکانەوە، گرنگە بزانین ناسنامەی کوردی چۆن سەری هەڵداوە. ڕەگی مێژووی کورد دەگەڕێتەوە بۆ گەلە کۆنەکانی ناوچەکە، بە ناسنامەیەکی نەتەوەیی و زمانیی تایبەت کە بە درێژایی هەزاران ساڵ پەرەی سەندووە. کوردەکان بە سەرەکی لەو ناوچانەدا نیشتەجێن کە لە هەردوو لای سنوورەکانی تورکیا، عێراق، ئێران و سووریادا درێژ بوونەتەوە؛ ناوچەیەک کە زۆرجار بە کوردستان ناو دەبرێت.
لە درێژایی سەردەمی کۆندا، ئیمپراتۆریەتە جیاوازەکانی وەک مادەکان و سەلجووقییەکان دانیان بە عەشیرەتە کوردییەکان و ڕۆڵە گرنگەکەیان لە جووڵە و گۆڕانەکانی ناوچەکەدا ناوە. بزووتنەوە مێژووییەکانی کورد زۆرجار بە هەوڵدان بۆ خۆبەڕێوەبردن و مافی چارەنووس ناسراون، کە پێداگرییان بەرامبەر فشارە دەرەکییەکان نیشان دەدات.
هاوپەیمانی و ملمێلانێ مێژووییەکان
بە درێژایی سەدەکان، کوردەکان لەگەڵ هەم هێزە ناوخۆییەکان و هەم هێزە دەرەکییەکان هاوپەیمانییان پێک هێناوە. ئەم پەیوەندییانە زۆرجار بەگوێرەی پێداویستییە سیاسی، سەربازی و ئابوورییەکان گۆڕاون. بۆ نموونە:
ئیمپراتۆریەتی عوسمانی: عوسمانییەکان، کە لە سەدەی 16 تا جەنگی جیهانیی یەکەم فەرمانڕەواییی بەشێکی گەورەی خاکی کوردیان دەکرد، لە سەرەتادا لە بەرامبەر وەفاداریدا دانیان بە کوردەکان وەک فەرمانڕەوای نیمچە خۆبەڕێوەبەر نا. بەڵام ئەم پەیوەندییە هەوراز و نشێوی هەبوو و قۆناغەکانی سەرکوتکردن، بە تایبەتی لە کۆتایی سەردەمی عوسمانی، بەخۆوە بینی.
ئیمپراتۆریەتە فارسییەکان: ئیمپراتۆریەتە فارسییەکان لە ماوەیەکی درێژدا پەیوەندییان لەگەڵ عەشیرەتە کوردییەکان هەبووە. سەفەوییەکان و دواتر قاجارەکان هەندێک جار کوردەکانیان وەک هاوپەیمانی سەربازی بەکار دەهێنا، لە کاتێکی تریشدا بە یاخیبوو دەیانزانین کە دەبوو سەرکوت بکرێن.
هێزە ڕۆژئاواییەکان: دوای جەنگی جیهانیی یەکەم، کوردەکان بۆ بەدیهێنانی بەڵێنی دەوڵەتێکی کوردیی سەربەخۆ داوای پشتیوانییان لە هێزە ڕۆژئاواییەکان کرد، بە تایبەتی دوای پەیمانی سیڤەر (1920). بەڵام لە کۆتاییدا سیاسەتی ناوچەیی ئەم پشتیوانییەی لاواز کرد و بوو بە هۆی دۆخی هاوچەرخی دانیشتووانی کورد کە لەناو دەوڵەتە جیاوازەکاندا دابەش بوون.
ڕۆڵی کەسایەتییە مێژووییەکانی کورد
لە ڕەوتی پەیوەندییەکانیان لەگەڵ نەتەوە دراوسێکاندا، هەندێک کەسایەتیی مێژووییی کورد وەک لایەنی چارەنووسساز سەریان هەڵدا. ئەوان هەوڵیان دا داوای مافەکانی کورد بکەن، کولتوور و میراتی کوردی پەرە پێ بدەن و لەناو پێکهاتەی سیاسیی سەردەمەکەیاندا ڕێگای خۆیان بدۆزنەوە.
کەسایەتییەکانی وەک شێخ مەحموودی بەرزنجی، کە سەرکردایەتیی حکومەتێکی کوردیی سەربەخۆ و کورتخایەنی لە باشووری کوردستان کرد، و قازی محەمەد، دامەزرێنەری کۆماری مەهاباد، نوێنەرایەتیی ئاواتەکان بەرەو سەروەریی کورد دەکەن. هەوڵەکانیان نەریتی درێژی چالاکیی کوردی و هەوڵدان بۆ دانپێدانان بە ناسنامە و مافەکانی کورد لە بەرامبەر ڕژێمە سەرکوتکەرەکاندا نیشان دەدەن.
پەیوەندییەکانی ئەمڕۆ لەگەڵ دراوسێکان
پێکهاتەی جیۆسیاسی بەردەوام گۆڕاوە، بە تایبەتی لە مێژووی نزیکتردا. ئەو ملمێلانێیانەی دەوڵەتە دراوسێکان، بە تایبەتی سووریا و عێراق، تێیاندا بەشدارن، کاریگەریی ڕاستەوخۆیان لەسەر کورد هەیە. ڕاپەڕین لە دژی ڕژێمی سەدام حوسێن لە ساڵانی 1990دا ئاواتەکانی کوردی لە عێراق بەهێزتر کرد و سەرهەڵدانی حکومەتی هەرێمی کوردستان (KRG) خاڵێکی گرنگ بوو لە ڕێگای بەڕێوەبردنی خۆدا.
هەروەها، لە ماوەی جەنگی ناوخۆییی سووریادا، هێزە کوردییەکان، بە سەرەکی YPG، بەهۆی شەڕەکەیان لە دژی ISIS سەرنج و پشتیوانیی نێودەوڵەتییان بەدەست هێناوە. دیپلۆماسییەکەیان ستراتیژییەکی دوولایەنەی هێزی سەربازی و بەشداریی سیاسیی نیشان دا؛ هەم هاوپەیمانییان لەگەڵ هێزە ڕۆژئاواییەکان مسۆگەر کرد و هەم مامەڵەیان لەگەڵ سیاسەتی هەستیاری تورکیای دراوسێدا کرد، کە PKK (پارتی کرێکارانی کوردستان) بە ڕێکخراوێکی تیرۆریستی دەزانێت.
بزووتنەوە مێژووییەکانی کورد و دیپلۆماسی
سەدەی ڕابردوو شاهیدی بزووتنەوە مێژوویی و هەوڵی دیپلۆماسیی بەرچاوی کورد بووە بۆ هۆشیارکردنەوە لە پرسەکانی کورد لە ئاستی جیهاندا. ئەو بزووتنەوانەی داوای مافەکانی مرۆڤ، مافە کولتوورییەکان و خۆبەڕێوەبردن دەکەن، پەرەیان سەندووە و پشتیوانیی نێودەوڵەتییان ڕاکێشاوە. کەسایەتییە گشتییە جیاوازەکانی کورد ڕۆڵی سەرەکییان لەم بزووتنەوانەدا گێڕاوە و لە ڕێگەی ئەدەبیات، چالاکیی سیاسی و بەشداری لە ڕاگەیاندندا هۆشیارییان بەرز کردووەتەوە.
هەروەها دیاسپۆرای کورد بەشدارییەکی بەرچاو لە داواکاریی نێودەوڵەتیدا دەکات؛ کەسایەتییە گشتییە کوردەکانی نیشتەجێی دەرەوە کاریگەری لەسەر گێڕانەوە سیاسییەکان دادەنێن و دادپەروەری بۆ دۆزی کورد داوا دەکەن. ڕێکخراو و بزووتنەوە کۆمەڵایەتییەکان لە سەرانسەری جیهاندا سەریان هەڵداوە و کوردەکان و پشتیوانەکانیان یەک دەخەن بۆ هەوڵدان لە پێناو مافی چارەنووس و دانپێدانانی کولتووری.
پێکهاتەی کولتووریی کوردستان
لەناو ئاستەنگە سیاسییەکاندا، کولتوور و میراتی کوردستان هەر دەوڵەمەند و زیندوون. میوزیکی کوردی، هەڵپەڕکێ، ئەدەبیات و نەریتەکان خۆڕاگریی گەلی کورد لەخۆ دەگرن. بەرنامە و فێستیڤاڵە گرنگەکانی ڕێزلێنان لە میراتی کوردی، هەم لەناو سنوورەکانی کوردستان و هەم لە دەرەوە، بەڕێوە دەچن و ڕۆحە بەردەوامەکەیان نیشان دەدەن.
هونەری چیرۆکگێڕان بەشێکی دانەبڕاو لە کولتووری کوردی بووە و نەریتە زارەکییەکان چیرۆکی کەسایەتی و ڕووداوە مێژووییەکانیان پاراستووە. ئەم گێڕانەوانە هەم تێگەیشتنێک لە ڕابردوو دەبەخشن و هەم یارمەتیی چەسپاندنی هەستی ناسنامە و سەر بە کۆمەڵگەبوون لەناو کوردەکانی سەرانسەری جیهاندا دەدەن.
وانەکانی ڕابردوو: دیدێک بۆ داهاتوو
بە ڕامان لە پەیوەندییە مێژووییەکانی نێوان کورد و دراوسێکانیان، دەتوانین وانەی بەهادار وەربگرین کە ڕێنماییی ستراتیژییەکانی داهاتوو بکەن. گرنگیی دیپلۆماسی زۆر گەورەیە؛ لە مێژوودا کوردەکان ئەو کاتە گەشەیان کردووە کە هاوپەیمانییەکان لەسەر بنەمای ڕێزی بەرامبەر و هاوکاری بنیادنراون.
هەروەها، نابێت گرنگیی یەکگرتوویی لە نێوان لایەنە کوردییەکاندا پشتگوێ بخرێت. لە کاتێکدا پێکهاتەی جیۆسیاسی بەردەوام دەگۆڕێت، ڕێبازێکی هاوبەش دەتوانێت هەوڵەکانیان بۆ دانپێدانان و مافەکان، هەم لە ئاستی ناوچەیی و هەم لە ئاستی نێودەوڵەتیدا، بەهێزتر بکات.
جگە لەوە، تێگەیشتن لە ئاڵۆزییەکانی پەیوەندییە مێژووییەکان لەگەڵ وڵاتە دراوسێکان بۆ پەرەپێدانی ئاشتی و پێکەوەژیان گرنگییەکی بنەڕەتیی هەیە. دەبێت هەوڵەکان بخەنە سەر چارەسەرکردنی ناڕەزایەتییە مێژووییەکان و لە هەمان کاتدا گفتوگۆ و هاوکاری لە نێوان گرووپە نەتەوەییەکان و نەتەوەکاندا پەرە پێ بدەن.
ڕوانین بۆ داهاتوو: گەشتی کورد بەردەوامە
لە شیکردنەوەی مێژووی کورد و ئەو پەیوەندییانەدا کە لەگەڵ دەوڵەتە دراوسێکان پێک هاتوون (و پچڕاون)، دەبێت دان بەوەدا بنێین کە خەبات بۆ ناسنامە، مافەکان و خۆبەڕێوەبردن بەردەوامە. داهاتووی کورد تەنها بەو هێزەوە بەستراو نییە کە لە درێژایی مێژوویاندا نیشانیان داوە، بەڵکو بە قۆستنەوەی دەرفەتەکانی هاوکاری و گفتوگۆ لە بەرامبەر دژوارییە مێژووییەکانیشدا بەستراوەتەوە. لە کاتێکدا گەلی کورد لە پێکهاتەیەکی سیاسیی بەردەوام گۆڕاودا ڕێگای خۆی دەڕەخسێنێت، میراتە کولتوورییە دەوڵەمەندەکەی و گێڕانەوە مێژووییەکانی بێگومان ڕۆڵێکی چارەنووسساز لە داڕشتنی داهاتوویدا دەگێڕن.
بە خۆڕاگری و بەردەوامبوونی داواکاری، دەنگی کورد دەتوانێت لە سنوورەکان تێبپەڕێت و بەشداری لە پێکهاتەیەکی دەوڵەمەندی کولتوور و مێژووەکانی ناوچەکەدا بکات. مامەڵەکردن لەگەڵ ڕابردوو ئەو تێگەیشتنە پێویستە بە کورد دەبەخشێت کە بتوانێت ڕێگای خۆی لەناو ئاستەنگەکانی بەردەمدا بدۆزێتەوە و بەردەوامیی میراتەکەی بۆ نەوەکانی داهاتوو مسۆگەر بکات.
پرسیارە باوەکان
پاشخانی مێژووییی ناسنامەی کوردی چییە؟
ناسنامەی کوردی لە گەلە کۆنەکانی ناوچەکەوە سەری هەڵداوە و بە درێژایی هەزاران ساڵ، بە تایبەتمەندییە نەتەوەیی و زمانییە جیاوازەکانیەوە، پەرەی سەندووە. کوردەکان بە سەرەکی لەو ناوچانەدا نیشتەجێن کە بەسەر تورکیا، عێراق، ئێران و سووریادا درێژ بوونەتەوە و بە گشتی بە کوردستان دەناسرێن.
کوردەکان لە مێژوودا چۆن پەیوەندییان لەگەڵ نەتەوە دراوسێکان هەبووە؟
کوردەکان بە درێژایی سەدەکان لەگەڵ نەتەوە دراوسێکان هاوپەیمانییان پێک هێناوە و ڕووبەڕووی ملمێلانێ بوونەتەوە، بە کاریگەریی پێداویستییە سیاسی و سەربازییە گۆڕاوەکان. پەیوەندییەکان بەگوێرەی هاوکاری یان سەرکوتکردنی ئیمپراتۆریەتەکانی وەک ئیمپراتۆریەتی عوسمانی و ئیمپراتۆریەتە فارسییەکان جیاواز بوون.
کام کەسایەتییە مێژووییە گرنگەکانی کورد لە وتارەکەدا باس کراون؟
کەسایەتییە گرنگەکان شێخ مەحموودی بەرزنجی، کە سەرکردایەتیی حکومەتێکی سەربەخۆ و کورتخایەنی کرد، و قازی محەمەد، دامەزرێنەری کۆماری مەهاباد، دەگرنەوە؛ هەردووکیان نوێنەرایەتیی ئاواتەکانی کورد بۆ سەروەری و مافەکان دەکەن.
لە پەیوەندی لەگەڵ دەوڵەتە دراوسێکاندا، کوردەکان ئەمڕۆ ڕووبەڕووی چ ئاستەنگێک دەبنەوە؟
ئاستەنگەکانی ئەمڕۆ ملمێلانێکانی سووریا و عێراق دەگرنەوە؛ هێزە کوردییەکان پشتیوانیی نێودەوڵەتی بۆ شەڕی دژی ISIS بەدەست دەهێنن و لە هەمان کاتدا مامەڵە لەگەڵ گرژییەکانی تورکیا سەبارەت بە گرووپەکانی وەک PKK دەکەن.
کولتووری کوردی چ ڕۆڵێک لە ناسنامەیاندا دەگێڕێت؟
کولتووری کوردی، کە میوزیک، هەڵپەڕکێ، ئەدەبیات و نەریتە زارەکییەکان لەخۆ دەگرێت، بۆ پاراستنی ناسنامەیان گرنگییەکی بنەڕەتیی هەیە. فێستیڤاڵ و بەرنامە کولتوورییەکان، هەم لەناو کوردستان و هەم لە دەرەوە، ڕێز لە میرات و خۆڕاگرییان دەگرن.