محمود برزنجی اقتدار دینی و محلی سلیمانیه را به کوشش برای حکومت کردی تبدیل کرد. انتصاب بریتانیا، قیام ۱۹۱۹، تبعید و پادشاهی ۱۹۲۲ مراحل کارنامهٔ او بودند.
اقتدار دینی و مطالبهٔ سیاسی
محمود برزنجی، معروف به محمود حفید، از خانوادهٔ دینی بانفوذ سلیمانیه بود. توفکچی شیخ سعید را پدرش می‌داند و پدربزرگش کاک احمد را با قادریه پیوند می‌دهد. برای تولد ۱۸۷۸ یا ۱۸۸۱ را مطرح می‌کند. [1] جایگاه خانوادگی میانجیگری سیاسی را آسان می‌کرد. اعتبار دینی، رهبری محلی و ادعای حکومت کردستان اقتدارهای متفاوت بودند و به معنی پیروی همهٔ کردها نبودند.
ترتیب مناقشه‌آمیز پس از جنگ
کیلیچ مذاکرات افسران بریتانیایی و بزرگان کرد در پایان ۱۹۱۸ را بررسی می‌کند. بریتانیا نظمی حول محمود در سلیمانیه می‌خواست؛ رهبران محلی دربارهٔ حمایت، خودمختاری و رابطه با عراق اختلاف داشتند. [2] اداره از مذاکره پس از خروج عثمانی شکل گرفت، نه شناسایی بین‌المللی قطعی یک دولت مستقل. میانجی مهارپذیر مورد انتظار لندن، اقتداری گسترده‌تر می‌خواست.
قیام و اسارت ۱۹۱۹
کتابخانهٔ بریتانیا تصرف حکومت در ۲۵ مهٔ ۱۹۱۹ و عملیات تا اشغال دره در ژوئن را ثبت می‌کند. پرونده زندان، حکم و انتقال احتمالی را دربرمی‌گیرد. [3] توفکچی زخمی‌شدن و اسارت در بازیان هنگام نبرد ژوئن را شرح می‌دهد. [1] حکم اعدام تخفیف یافت و محمود به هند فرستاده شد. [4] ترتیب قیام مه، شکست ژوئن، سپس محاکمه و تبعید است؛ نه بازداشتی که همه‌چیز را در مه پایان داده باشد.
بازگشت و عنوان شاهی در ۱۹۲۲
وایلدینگ بازگشت را با نگرانی بریتانیا از نفوذ ترکیه و ناآرامی پیوند می‌دهد. محمود وعده داد مانع ورود ترک‌ها به سلیمانیه شود و در کرکوک و اربیل دخالت نکند. ۲۰ سپتامبر از بغداد رفت و ۳۰ سپتامبر ۱۹۲۲ رسید. فرمان ۱۰ اکتبر کابینه را اعلام کرد؛ در نوامبر عنوان شاه گرفت. [4] حدود بازگشت با ادعای شاهی ناسازگار شد. عنوان برنامهٔ حکومت بود، نه شناسایی تضمین‌شدهٔ همسایگان.
ادامهٔ جنگ پس از ۱۹۲۳
توفکچی حکومت تازه در ژوئیهٔ ۱۹۲۳ و اولتیماتوم و بمباران سلیمانیه در مهٔ ۱۹۲۴ را شرح می‌دهد. [1] فهرست QDL گزارش هیگینز در ۱۹۲۴–۲۶ حملات زمینی و هوایی به روستاهای کرد، عملیات تنبیهی هورامان و هماهنگی مرزی علیه محمود را مشخص می‌کند. [5] جنگ با آبادی و مهاجرت پیوند داشت. گزارش فرماندهی اولویت نظامی را نشان می‌دهد، ولی به‌تنهایی تجربهٔ هر خانوادهٔ بمباران‌شده یا آواره را نمی‌دهد.
مقاومت بعدی و خاطره
توفکچی مقاومت را تا تسلیم در پایان ۱۹۳۱ دنبال می‌کند و مرگ را ۹ اکتبر ۱۹۵۶ در بغداد، سپس انتقال پیکر به سلیمانیه، قرار می‌دهد. [1] اهمیت او کوشش برای تبدیل پیروان منطقه‌ای به حکومت کردی هنگام دولت‌سازی امپراتوری و عراق است. لازم نیست نخستین اندیشمند خودحکمرانی یا نیای مستقیم همهٔ جنبش‌های بعدی خوانده شود. ائتلاف‌ها، حکومت‌ها و شکست‌های متغیرش خود تاریخی سیاسی و معنادارند.
منابع و مطالعه بیشتر
- Vedat Tüfekçi, “The Sheikh Mahmud Rebellion as Reflected in Ottoman Military Archives: A Struggle for Kurdish Independence under British Occupation”, International Journal of Kurdish Studies 11/2 (2025), pp. 628–664, DOI 10.21600/ijoks.1722635.
- Ilhan Kilic, Britain’s Kurdish Policy and Kurdistan 1918–1923, MPhil thesis, University of East Anglia (2018), especially pp. 30–31: postwar negotiations and differing expectations.
- British Library, IOR/L/PS/10/833/1, File 2879/1919 Part 1, “The Suleimanieh Outbreak” (1919–1921), archival catalogue description.
- Richard Wilding, “The Kingdom of Iraq and Sheikh Mahmud Barzanji’s Kingdom of Kurdistan”, Kurdistan Chronicle (30 December 2023): exile, the September return, cabinet and royal title.
- British Library, IOR/L/PS/20/C204, Iraq Command Report, April 1924–November 1926, John F. A. Higgins; Qatar Digital Library catalogue description used for the report’s scope and operations.