Mahmud Berzenci Süleymaniye’deki dinî ve yerel otoritesini Kürt hükümeti arayışına dönüştürdü. İngiliz tayini, 1919 isyanı, sürgün ve 1922 krallığı siyasi hayatını şekillendirdi.
Dinî ve siyasi otorite
Mahmud Hafid olarak da bilinen Mahmud Berzenci, Süleymaniye’nin etkili dinî ailesindendi. Tüfekçi babasını Şeyh Said olarak verir; dedesi Kak Ahmed’i Kadiriyye ile ilişkilendirir. Doğum için 1878 veya 1881’i belirtir. [1] Aile konumu siyasi aracılığı kolaylaştırdı. Dinî itibar, yerel liderlik ve Kürdistan’ı yönetme iddiası farklı otoritelerdi; bütün Kürtlerin bağlılığı demek değildi.
Savaş sonrasının tartışmalı düzeni
Kilic 1918 sonunda İngiliz subaylarıyla Kürt ileri gelenlerinin görüşmelerini inceler. İngilizler Süleymaniye’de Mahmud çevresinde bir düzen ararken yerel önderler koruma, özerklik ve Irak’la ilişki konusunda ayrılıyordu. [2] Yönetim Osmanlı çekilmesinin ardından pazarlıkla oluştu; bağımsız devletin yerleşmiş uluslararası tanınması değildi. Londra’nın denetlenebilir aracı beklentisi Mahmud’un daha geniş yetki arayışıyla çatıştı.
1919 isyanı ve esaret
British Library, 25 Mayıs 1919’da hükümetin ele geçirilmesini ve haziranda vadinin işgaline varan İngiliz harekâtını kaydeder. Dosya hapis, hüküm ve olası nakli içerir. [3] Tüfekçi haziran çatışmalarında Bazyan’da yaralanıp yakalanmasını anlatır. [1] İdam hükmü hafifletildi ve Hindistan’a gönderildi. [4] Sıra mayısta isyan, haziranda yenilgi, ardından yargılama ve sürgündür; mayısta her şeyi bitiren tutuklama değildir.
1922 dönüşü ve krallık
Wilding dönüşü, Türk etkisi ve huzursuzluk karşısındaki İngiliz kaygısıyla ilişkilendirir. Mahmud Süleymaniye’ye Türk girişini engellemeyi, Kerkük ve Erbil’e karışmamayı vaat etti. 20 Eylül’de Bağdat’tan çıkıp 30 Eylül 1922’de vardı. 10 Ekim kararnamesi kabineyi duyurdu; kasımda kral unvanı aldı. [4] Dönüşün sınırlarıyla krallık iddiası uyuşmadı. Unvan yönetim programıydı; bütün komşuların güvence altındaki tanıması değildi.
Çatışma 1923’ü aştı
Tüfekçi Temmuz 1923’te yeni hükümeti, Mayıs 1924’te ültimatom ve Süleymaniye bombardımanını anlatır. [1] Higgins’in 1924–26 raporuna ait QDL kataloğu Kürt köylerine kara ve hava saldırılarını, Havraman’da cezalandırma harekâtını ve Mahmud’a karşı sınır koordinasyonunu belirtir. [5] Savaş yerleşim ve göçle bağlantılıydı. Komuta raporu askerî öncelikleri gösterir; bombalanan veya yerinden edilen her ailenin deneyimini tek başına vermez.
Sonraki direniş ve hafıza
Tüfekçi direnişi 1931 sonundaki teslimiyete kadar izler, ölümü 9 Ekim 1956 Bağdat’a ve ardından cenazenin Süleymaniye’ye taşınmasına yerleştirir. [1] Önemi, imparatorluk ve Irak devletleşmesi içinde yerel takipçileri Kürt hükümetine dönüştürme girişimidir. Onu özyönetimi ilk düşünen kişi veya bütün sonraki hareketlerin doğrudan atası ilan etmek gerekmez. Değişen ittifakları, hükümetleri ve yenilgileri kendi başına önemli bir siyasi tarihtir.
Kaynaklar ve ek okumalar
- Vedat Tüfekçi, “The Sheikh Mahmud Rebellion as Reflected in Ottoman Military Archives: A Struggle for Kurdish Independence under British Occupation”, International Journal of Kurdish Studies 11/2 (2025), pp. 628–664, DOI 10.21600/ijoks.1722635.
- Ilhan Kilic, Britain’s Kurdish Policy and Kurdistan 1918–1923, MPhil thesis, University of East Anglia (2018), especially pp. 30–31: postwar negotiations and differing expectations.
- British Library, IOR/L/PS/10/833/1, File 2879/1919 Part 1, “The Suleimanieh Outbreak” (1919–1921), archival catalogue description.
- Richard Wilding, “The Kingdom of Iraq and Sheikh Mahmud Barzanji’s Kingdom of Kurdistan”, Kurdistan Chronicle (30 December 2023): exile, the September return, cabinet and royal title.
- British Library, IOR/L/PS/20/C204, Iraq Command Report, April 1924–November 1926, John F. A. Higgins; Qatar Digital Library catalogue description used for the report’s scope and operations.