Mehmûdê Berzencî desthilata olî û herêmî ya Silêmaniyê kir daxwaza hukumeta kurdî. Tayînkirina Brîtanî, serhildana 1919an, sirgûn û şahîtiya 1922an qonaxên karnameya wî ne.
Desthilata olî û siyasî
Mehmûdê Berzencî, Mehmûdê Hefîd jî, ji malbata olî ya bi bandor a Silêmaniyê bû. Tüfekçi bavê wî Şêx Seîd û bapîrê wî Kak Ehmed bi terîqeta Qadiriyê ve girê dide. Ew salên 1878 an 1881 ji bo jidayîkbûnê dide. [1] Pêgeha malbatê navbeynkariya siyasî hêsan dikir. Lê rêzgirtina olî, rêberiya herêmî û daxwaza hukumê Kurdistanê desthilatên cuda bûn, bêpejirandina hemû Kurdan.
Rêkeftina piştî şer a nakok
Kilic danûstandinên efserên Brîtanî û mezinên Kurd li dawiya 1918an lêkolîn dike. Brîtanî rêkxistin li derdora Mehmûd li Silêmaniyê dixwestin; rêberên herêmî di parastin, xweserî û têkiliya Iraqê de cuda bûn. [2] Rêveberî piştî vekişîna Osmaniyan bi danûstandinê çêbû, ne bi naskirina navneteweyî ya piştrast. Navbeynkarê ku London dixwest kontrol bike desthilateke firehtir dixwest.
Serhildan û dîlgirtina 1919an
British Library girtina hukumetê li 25ê Gulana 1919an û operasyonên Brîtanî heta dagirkirina geliyê di Hezîranê de tomar dike. Dosye dîlgirtin, ceza û veguhastina gengaz digire. [3] Tüfekçi birîndarbûn û girtina Mehmûd li Bazyanê di şerên Hezîranê de vedibêje. [1] Cezaya darvekirinê hat guhertin û ew bo Hindistanê hat şandin. [4] Rêz serhildana Gulanê, şikesta Hezîranê, paşê dadgeh û sirgûn e, ne girtineke ku di Gulanê de her tişt qedandibû.
Veger û unwana şahî di 1922an de
Wilding vegerê bi tirsên Brîtanî li ser bandora Tirkan û aloziyê girê dide. Mehmûd soz da ku têketina Tirkan li Silêmaniyê asteng bike û li Kerkûk û Hewlêrê destwer nebe. Wî 20ê Îlonê Bexda hişt û 30ê Îlona 1922an gihîşt. Fermaneke 10ê Cotmehê kabîne ragihand; di Mijdarê de unwana şah wergirt. [4] Sînorên vegerê bi armancên şahî re li hev nedihat. Unwan bernameya hukumetê bû, ne naskirina piştrast a hemû cîranan.
Şer piştî 1923an jî domand
Tüfekçi hukumeteke nû di Tîrmeha 1923an de, paşê ultîmatom û bombebarana Silêmaniyê di Gulana 1924an de vedibêje. [1] Kataloga QDL ya rapora Higgins a 1924–26an êrişên bejayî û hewayî li gundên Kurdan, operasyonên cezayî li Hewraman û hevkariya sînorî li dij Mehmûd destnîşan dike. [5] Şer niştecih û koçê jî digirt. Rapora fermandariyê pêşîneyên leşkerî dide, lê bi tena xwe serpêhatiya her malbata bombebarankirî an koçber nadide.
Berxwedana paşîn û bîranîn
Tüfekçi berxwedanê heta serîdana dawiya 1931an dişopîne û mirina Mehmûd li 9ê Cotmeha 1956an li Bexdayê, paşê veguhastina cenazeyê bo Silêmaniyê datîne. [1] Girîngiya wî hewla veguherandina şopînerên herêmî bo hukumeta kurdî di nav dewletsaziya împeratorî û Iraqî de ye. Nehewceye ew yekem ramangerê xwerêveberiyê an pêşiyê rasterast ê hemû tevgerên paşîn bê ragihandin. Koalîsyon, hukumet û şikestên wî dîrokeke siyasî ya xweser pêk tînin.
Çavkanî û xwendina zêdetir
- Vedat Tüfekçi, “The Sheikh Mahmud Rebellion as Reflected in Ottoman Military Archives: A Struggle for Kurdish Independence under British Occupation”, International Journal of Kurdish Studies 11/2 (2025), pp. 628–664, DOI 10.21600/ijoks.1722635.
- Ilhan Kilic, Britain’s Kurdish Policy and Kurdistan 1918–1923, MPhil thesis, University of East Anglia (2018), especially pp. 30–31: postwar negotiations and differing expectations.
- British Library, IOR/L/PS/10/833/1, File 2879/1919 Part 1, “The Suleimanieh Outbreak” (1919–1921), archival catalogue description.
- Richard Wilding, “The Kingdom of Iraq and Sheikh Mahmud Barzanji’s Kingdom of Kurdistan”, Kurdistan Chronicle (30 December 2023): exile, the September return, cabinet and royal title.
- British Library, IOR/L/PS/20/C204, Iraq Command Report, April 1924–November 1926, John F. A. Higgins; Qatar Digital Library catalogue description used for the report’s scope and operations.