شێخ مەحموودی بەرزنجی: حکومەت، ڕاپەڕین و پاشایەتیی کوردستان

مەحموودی بەرزنجی دەسەڵاتی ئایینی و ناوچەییی سلێمانیی کرد بە داواکاریی حکومەتی کوردی. دانانی بەریتانیا و ڕاپەڕینی ١٩١٩ و دوورخستنەوە و پاشایەتیی ١٩٢٢ قۆناغەکانی ژیانی سیاسین.

دەسەڵاتی ئایینی و داواکاریی سیاسی

مەحموودی بەرزنجی، یان مەحموودی حەفید، لە خێزانی ئایینیی کاریگەری سلێمانی بوو. Tüfekçi شێخ سەعید بە باوکی دەناسێنێت و کاک ئەحمەدی باپیری بە قادرییە دەبەستێتەوە. ساڵی لەدایکبوون ١٨٧٨ یان ١٨٨١ دەدات. [1] پێگەی خێزان ناوبژیوانیی سیاسی ئاسان دەکرد. بەڵام شکۆی ئایینی و ڕابەرایەتیی ناوچە و داوای حوکمی کوردستان دەسەڵاتی جیاواز بوون؛ واتای پشتیوانیی هەموو کورد نەبوون.

ڕێککەوتنێکی دوای جەنگ

Kilic گفتوگۆی ئەفسەری بەریتانی و کەسایەتیی کورد لە کۆتاییی ١٩١٨ دەکۆڵێتەوە. بەریتانیا ڕێکخستنێکی دەوری مەحموود لە سلێمانی دەویست؛ ڕابەرە ناوخۆییەکان لە پاراستن و خودموختاری و پەیوەندی بە عێراق جیاواز بوون. [2] بەڕێوەبردن دوای کشانەوەی عوسمانی لە گفتوگۆ پێکهات، نە دانپێدانانی جێگیری نێودەوڵەتی. ناوبژیوانە کۆنترۆڵکراوەکەی لەندەن دەسەڵاتی فراوانتری دەویست.

ڕاپەڕین و گیراویی ١٩١٩

کتێبخانەی بەریتانیا دەستبەسەرداگرتنی حکومەت لە ٢٥ی ئایاری ١٩١٩ و ئۆپەراسیۆن تا داگیرکردنی دۆڵەکە لە حوزەیران تۆمار دەکات. پەڕگەکە زیندان و حوکم و گواستنەوەی ئەگەری دەگرێتەوە. [3] Tüfekçi برینداربوون و گیرانی لە بازیان لە شەڕی حوزەیران باس دەکات. [1] حوکمی لەسێدارەدان گۆڕدرا و بۆ هیندستان نێردرا. [4] ڕیزەکە ڕاپەڕینی ئایار، شکست لە حوزەیران، پاشان دادگا و دوورخستنەوەیە؛ نە گیرانێک کە لە ئایار هەمووی کۆتایی پێهێنابێت.

گەڕانەوە و پاشایەتیی ١٩٢٢

Wilding گەڕانەوەکە بە نیگەرانیی بەریتانیا لە کاریگەریی تورک و ئاژاوە دەبەستێتەوە. مەحموود بەڵێنی ڕێگرتن لە چوونەژوورەوەی تورک بۆ سلێمانی و دەستوەرنەدان لە کەرکووک و هەولێر دا. ٢٠ی ئەیلوول بەغدای جێهێشت و ٣٠ی ئەیلوولی ١٩٢٢ گەیشت. فەرمانی ١٠ی تشرینی یەکەم کابینەی ڕاگەیاند؛ لە تشرینی دووەم نازناوی پاشای وەرگرت. [4] سنووری گەڕانەوە و ئامانجی پاشایەتی پێکناکۆک بوون. نازناوەکە بەرنامەی حکومەت بوو، نە دانپێدانانی دڵنیای دراوسێکان.

شەڕ دوای ١٩٢٣ش بەردەوام بوو

Tüfekçi حکومەتێکی نوێ لە تەمووزی ١٩٢٣ و ئولتماتۆم و بۆردومانی سلێمانی لە ئایاری ١٩٢٤ باس دەکات. [1] کەتەلۆگی QDLی ڕاپۆرتی Higginsی ١٩٢٤–٢٦ هێرشی زەمینی و ئاسمانی بۆ گوندی کورد و ئۆپەراسیۆنی سزادان لە هەورامان و هاوئاهەنگیی سنووری دژی مەحموود تۆمار دەکات. [5] شەڕ نیشتەجێگە و کۆچیشی دەگرتەوە. ڕاپۆرتی فەرماندەیی پێشینەی سەربازی نیشان دەدات، بەڵام ئەزموونی هەموو خێزانی بۆردومانکراو و ئاوارە بە تەنها نادات.

بەرگریی دواتر و یادەوەری

Tüfekçi بەرگری تا ملکەچیی کۆتاییی ١٩٣١ دەشوێنێت و مردنی لە ٩ی تشرینی یەکەمی ١٩٥٦ لە بەغدا، پاشان گواستنەوەی تەرم بۆ سلێمانی، دادەنێت. [1] گرنگیی ئەو هەوڵی گۆڕینی پشتیوانیی ناوچەیی بۆ حکومەتی کوردی لەنێو دەوڵەتسازیی ئیمپراتۆری و عێراقییە. پێویست ناکات یەکەم بیرمەندی خودبەڕێوەبردن یان باوکی ڕاستەوخۆی هەموو بزووتنەوەی دواتر بناسرێت. هاوپەیمانی و حکومەت و شکستەکانی خۆیان مێژوویەکی سیاسیی پڕواتان.

سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر

1. Vedat Tüfekçi, “The Sheikh Mahmud Rebellion as Reflected in Ottoman Military Archives: A Struggle for Kurdish Independence under British Occupation”, International Journal of Kurdish Studies 11/2 (2025), pp. 628–664, DOI 10.21600/ijoks.1722635.
2. Ilhan Kilic, Britain’s Kurdish Policy and Kurdistan 1918–1923, MPhil thesis, University of East Anglia (2018), especially pp. 30–31: postwar negotiations and differing expectations.
3. British Library, IOR/L/PS/10/833/1, File 2879/1919 Part 1, “The Suleimanieh Outbreak” (1919–1921), archival catalogue description.
4. Richard Wilding, “The Kingdom of Iraq and Sheikh Mahmud Barzanji’s Kingdom of Kurdistan”, Kurdistan Chronicle (30 December 2023): exile, the September return, cabinet and royal title.
5. British Library, IOR/L/PS/20/C204, Iraq Command Report, April 1924–November 1926, John F. A. Higgins; Qatar Digital Library catalogue description used for the report’s scope and operations.