عزالدین شیر، با صورت دیگر ئێزدینشێر، امیری کرد در وان، وستان و هکاری در اواخر سدهٔ چهاردهم و اوایل پانزدهم بود. منابع روایت بنیان‌گذار یگانه را پیچیده‌تر می‌کنند.
حکومت در چشم‌اندازی قدیمی‌تر
هکاری نام منطقه و گروه‌های انسانی بود و مرزهایش با استان امروزی یکسان نبود. سینکلر امارتی عمدتاً شکل‌گرفته در دههٔ ۱۳۴۰ می‌بیند. [1] خاچاطریان دربارهٔ خلط فرمانروایان هم‌نام در نسب‌نامه‌ها هشدار می‌دهد. [2] تثبیت قدرت با بنیان‌گذاری انفرادی دولتی تغییرناپذیر تا سدهٔ نوزدهم برابر نیست. وان، وستان، گواش کنونی، و جولامرگ، هکاری کنونی، مراکز جداگانه بودند.
تیمور: مقاومت و سپس شناسایی
سینکلر تصرف ارگ وان را به ۱۳۸۷ نسبت می‌دهد و تسلیم، آزادی و بازگرداندن قدرت با فرمان را شرح می‌دهد. امیر در ۱۳۹۲ وستان را از برادرش بازگرفت. [1] این رویداد برادرکشی را ثابت نمی‌کند. روایت استانی دیدار با تیمور را در ۱۳۸۶ می‌گذارد. [3] اختلاف باید آشکار بماند؛ هیچ‌یک حاکمیت بی‌وقفه نشان نمی‌دهند.
اتحادها تغییر می‌کردند
به روایت سینکلر، امیر در ژانویهٔ ۱۴۱۰ در تبریز به دیدار قرا یوسف رفت، با فرمانروای شروان میانجیگری کرد و در اوت در کنار قرا یوسف جنگید. در ۱۴۲۱ شاهرخ در قره‌باغ فرمان تیمور را برای او تمدید کرد. [1] همکاری با فرمانروایان ترکمان و پذیرش برتری تیموری از ویژگی‌های این سیاست بود. رقابت‌های بعدی عثمانی و صفوی تمام زندگی پیشین او را توضیح نمی‌دهند.
نسب و روابط دینی
خاچاطریان پیوند ئێزدینشێر با خانوادهٔ سنکریم در نوشتهٔ توما متسوپتسی را بررسی می‌کند؛ برخی آن را تبار مادری آرتسرونی دانسته‌اند. این تفسیر است، نه نسب‌نامه‌ای کاملاً تأییدشده. پژوهش همچنین قتل جاثلیق زکریا در وستان در ۱۳۹۳ و دخالت امیر را بررسی می‌کند. [2] تصویر مدارای همگانی کافی نیست، اما زبان دینی وقایع‌نگار نیز حکم دربارهٔ یک ملت کامل نیست.
بناها و نام‌های مشترک
فهرست میراث، آرامگاه حلیمه خاتون در گواش را متعلق به ۱۳۳۵ و بانی را ملک عزتین شیر می‌داند. [4] این ثابت نمی‌کند که بانی پدر امیر دههٔ ۱۳۸۰ بود. روایت استانی هم‌نامان قدیمی‌تر را جدا می‌کند و مدرسهٔ کنار مسجد را به عزالدین شیر دوم، کشته‌شده در ۱۴۹۱، نسبت می‌دهد. [3] کتیبه‌ها، تاریخ‌ها و مراحل ساخت باید جدا بررسی شوند.
مرگ و جانشینی پرمناقشه
روایت استانی مرگ او را در ۱۴۲۳ می‌گذارد و قتل بعدی پسرش محمد به دست اسکندر را شرح می‌دهد. [3] سینکلر مسموم‌شدن محمد را هنگام یا پیش از لشکرکشی ۱۴۲۳ و تصرف وان را در ۱۴۲۵ قرار می‌دهد. [1] انجامه‌های نسخه‌ها، کتیبه‌ها و وقایع‌نامه‌ها جنبه‌های متفاوتی روشن می‌کنند. نسبت‌دادن شکوفایی عمومی ادب کردی به این امیر به شواهد بیشتری نیاز دارد.
منابع و مطالعه بیشتر
- Thomas Alexander Sinclair, The Government of the Van Region under the Kara Koyunlu, PhD thesis, University of Birmingham (1993), vol. 1, pp. 177–180, 186–191.
- Alexander Khachatrian, Mîrektiya Hekkariyê ya Kurdan, translated by Mehmet Şirin Filiz, Nubihar Akademi 4(11) (2019), pp. 127–142; translation of the 2003 study, especially pp. 128–133.
- Hakkari Provincial Directorate of Culture and Tourism, Hakkari Beyleri ve Beylerin Kökeni: regional dynastic account; chronology differs from Sinclair.
- Turkish Ministry of Culture and Tourism, Gevaş Halime Hatun Kümbeti, monument inventory no. 3: patron, 1335 date and inscription summary.