Êzdînşêr olarak da anılan İzzeddin Şîr, XIV. yüzyıl sonu ile XV. yüzyıl başında Van, Vestan ve Hakkâri çevresinde hüküm süren Kürt emiriydi. Kaynaklar tek kurucu anlatısını karmaşıklaştırır.

Nemrut’tan görülen Tatvan: Van Gölü’nün kıvrılan kıyısı, demiryolları ve dağ yamaçları
Tatvan’da Van Gölü, 2007 sonbaharı, Evgeny Genkin. Geniş göl çevresinin modern görünümü; emirin ikametgâhı veya Ortaçağ sahnesi değildir. Evgeny Genkin / Wikimedia Commons · CC BY 2.5.

Daha eski bir siyasî çevre

Hakkâri hem bölge hem insan toplulukları için kullanılıyordu; sınırları bugünkü il ile aynı değildi. Sinclair, beyliğin 1340’larda büyük ölçüde oluştuğunu savunur. [1] Khachatrian, aynı adlı hükümdarların soy cetvellerinde karıştırıldığını belirtir. [2] Gücü pekiştirmek, XIX. yüzyıla değişmeden uzanan bir devleti tek başına kurmak değildir. Van, Vestan, bugünkü Gevaş, ve Culemerg, bugünkü Hakkâri, ayrı merkezlerdi.

Timur: direnişten tanınmaya

Sinclair Van Kalesi’nin alınmasını 1387’ye tarihler; bağlılık, serbest bırakılma ve yetki fermanıyla eski konumun iadesini anlatır. Emir 1392’de Vestan’ı kardeşinden geri aldı. [1] Bu, kardeşini öldürdüğünü kanıtlamaz. İl kültür müdürlüğünün anlatısı Timur karşılaşmasını 1386’ya yerleştirir. [3] Fark açık tutulmalıdır; iki anlatı da kesintisiz egemenlik göstermez.

İttifaklar değişiyordu

Sinclair’e göre emir Ocak 1410’da Tebriz’de Kara Yusuf’u ziyaret etti, Şirvan hükümdarıyla arabuluculuk yaptı ve ağustosta Kara Yusuf’un yanında savaştı. 1421’de Karabağ’da Şahruh’a giderek Timur’un fermanını yeniletti. [1] Türkmen hükümdarlarla işbirliği ve Timurlu üst hâkimiyetini tanımak dönemin siyasetindendi. Sonraki Osmanlı-Safevî mücadeleleri bütün erken kariyerini açıklamaz.

Soy ve dinî ilişkiler

Khachatrian, Tovma Metsopetsi’nin Êzdînşêr’i Senekerim ailesiyle ilişkilendirmesini ve bazı tarihçilerin anne tarafından Artsruni soyu yorumunu inceler. Bu, tümüyle doğrulanmış soy ağacı değildir. Çalışma 1393’te Vestan’da Katolikos Zakaria’nın öldürülmesini ve emirin olayla ilişkisini de ele alır. [2] Koşulsuz hoşgörü portresi yeterli olmaz; ancak kroniğin dinî dili de bir halkın tamamı hakkında hüküm sayılamaz.

Yapılar ve aynı adlar

Kültür envanteri Gevaş’taki Halime Hatun Kümbeti’ni 1335’e tarihler ve banisini Melik İzettin Şir olarak belirtir. [4] Bu kayıt, baninin 1380’lerdeki emirin babası olduğunu göstermez. İl anlatısı daha eski adaşları ayırır; cami yanındaki medreseyi 1491’de öldürülen II. İzzeddin Şîr’e bağlar. [3] Kitabe, tarih ve yapı evreleri ayrı incelenmelidir.

Ölüm ve tartışmalı ardıllık

İl anlatısı ölümü 1423’e tarihler ve oğlu Muhammed’in daha sonra İskender tarafından öldürülmesini anlatır. [3] Sinclair, Muhammed’in zehirlenmesini 1423 seferine veya öncesine, Van’ın alınmasını 1425’e koyar. [1] Yazma kolofonları, kitabeler ve kronikler farklı bilgi verir. Kürt edebiyatının genel gelişimini bu emire bağlamak ek kanıt gerektirir.

Kaynaklar ve ek okumalar

  1. Thomas Alexander Sinclair, The Government of the Van Region under the Kara Koyunlu, PhD thesis, University of Birmingham (1993), vol. 1, pp. 177–180, 186–191.
  2. Alexander Khachatrian, Mîrektiya Hekkariyê ya Kurdan, translated by Mehmet Şirin Filiz, Nubihar Akademi 4(11) (2019), pp. 127–142; translation of the 2003 study, especially pp. 128–133.
  3. Hakkari Provincial Directorate of Culture and Tourism, Hakkari Beyleri ve Beylerin Kökeni: regional dynastic account; chronology differs from Sinclair.
  4. Turkish Ministry of Culture and Tourism, Gevaş Halime Hatun Kümbeti, monument inventory no. 3: patron, 1335 date and inscription summary.