عیزەدین شێر: هەکاری، دەریاچەی وان و هاوپەیمانییە گۆڕاوەکان

عیزەدین شێر، یان ئێزدینشێر، لە کۆتایی سەدەی چواردەهەم و سەرەتای پانزدەهەم میری کوردی ناوچەی وان، وەستان و هەکاری بوو. سەرچاوەکان چیرۆکی دامەزرێنەرێکی تاک ئاڵۆزتر دەکەن.

دەسەڵات لە ناوچەیەکی کۆنتر

هەکاری ناوی ناوچە و گرووپی خەڵک بوو؛ سنوورەکانی وەک پارێزگای ئەمڕۆ نەبوون. سینکلێر پێیوایە میرنشینەکە لە ساڵانی ١٣٤٠دا بەشێوەیەکی بەرچاو هەبوو. [1] خاچاتریان هۆشداری لە تێکەڵکردنی میرە هاوناوەکان لە نەسەبنامەکان دەدات. [2] بەهێزکردنی دەسەڵات بە مانای دامەزراندنی تاکەکەسی دەوڵەتێکی نەگۆڕ تا سەدەی نۆزدەهەم نییە. وان، وەستان، ئێستای گەڤاش، و جۆلەمێرگ ناوەندی جیاواز بوون.

تیموور: بەرگری و دانپێدانان

سینکلێر گرتنی قەڵای وان لە ١٣٨٧دا دادەنێت؛ پاشان ملکەچبوون، ئازادکردن و گەڕاندنەوەی دەسەڵات بە فەرمانێک باس دەکات. میر لە ١٣٩٢دا وەستانی لە براکەی وەرگرتەوە. [1] ئەمە بەڵگەی براکوژی نییە. گێڕانەوەی پارێزگا ڕووداوی تیموور لە ١٣٨٦دا دادەنێت. [3] جیاوازییەکە دەبێت دیار بێت؛ هیچ کامیان سەروەرییەکی بێپچڕان نیشان نادات.

هاوپەیمانییەکان دەگۆڕان

بەپێی سینکلێر، میر لە کانوونی دووەمی ١٤١٠ لە تەورێز سەردانی قەرە یوسفی کرد، لەگەڵ فەرمانڕەوای شێروان ناوبژیوانی کرد و لە ئابدا لەلای قەرە یوسفەوە شەڕی کرد. لە ١٤٢١دا شاهرۆخ لە قەرەباغ فەرمانی تیمووری بۆ نوێ کردەوە. [1] هاوکاری لەگەڵ فەرمانڕەوای تورکمان و قبوڵکردنی سەردەستی تیمووری بەشێکی ئەو سیاسەتە بوون. ملمڵانێی دواتری عوسمانی و سەفەوی هەموو ژیانی پێشووی ڕوون ناکاتەوە.

ڕەچەڵەک و پەیوەندی ئایینی

خاچاتریان بەستنەوەی ئێزدینشێر بە بنەماڵەی سەنەکەریم لەلایەن تۆڤما مێتسۆپێتسییەوە و لێکدانەوەی هەندێک مێژوونووس بۆ ڕەچەڵەکی ئارتسڕونی لە لای دایکەوە دەکۆڵێتەوە. ئەمە نەسەبنامەیەکی تەواو پشتڕاستکراو نییە. توێژینەوەکە کوشتنی کاتۆلیکۆس زەکەریا لە وەستان لە ١٣٩٣ و تێوەگلانی میر باس دەکات. [2] وێنەی لێبوردەیی بێمەرج پێوە ناگونجێت؛ بەڵام زمانی ئایینی مێژوونووسیش حوکم بەسەر گەلێکی تەواو نییە.

بیناسازی و هاوناوەکان

تۆماری کەلتووری گومبەتی حەلیمە خاتون لە گەڤاش بۆ ١٣٣٥ دەگەڕێنێتەوە و مەلیک عیزەتین شێر بە دامەزرێنەر دەناسێنێت. [4] ئەمە نایسەلمێنێت کە باوکی میری ساڵانی ١٣٨٠ بووە. گێڕانەوەی پارێزگا هاوناوە کۆنترەکان جیا دەکاتەوە و مەدرەسەی تەنیشت مزگەوت بۆ عیزەدین شێری دووەم دەدات، کە لە ١٤٩١ کوژرا. [3] نووسین، بەروار و قۆناغەکانی بیناسازی جیا بخوێندرێنەوە.

مردن و جێنشینی ناکۆک

گێڕانەوەی پارێزگا مردنی لە ١٤٢٣ دادەنێت و کوشتنی دواتری محەمەدی کوڕی بە دەستی ئیسکەندەر باس دەکات. [3] سینکلێر ژەهردانی محەمەد لە هەڵمەتی ١٤٢٣ یان پێش ئەو، و گرتنی وان لە ١٤٢٥ دادەنێت. [1] کۆلۆفۆنەکان، نووسینەکان و مێژوونامەکان زانیاری جیاواز دەدەن. بەستنەوەی گەشەی گشتی ئەدەبی کوردی بەو میرە بەڵگەی زیاتر دەوێت.

سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر

1. Thomas Alexander Sinclair, The Government of the Van Region under the Kara Koyunlu, PhD thesis, University of Birmingham (1993), vol. 1, pp. 177–180, 186–191.
2. Alexander Khachatrian, Mîrektiya Hekkariyê ya Kurdan, translated by Mehmet Şirin Filiz, Nubihar Akademi 4(11) (2019), pp. 127–142; translation of the 2003 study, especially pp. 128–133.
3. Hakkari Provincial Directorate of Culture and Tourism, Hakkari Beyleri ve Beylerin Kökeni: regional dynastic account; chronology differs from Sinclair.
4. Turkish Ministry of Culture and Tourism, Gevaş Halime Hatun Kümbeti, monument inventory no. 3: patron, 1335 date and inscription summary.