علی‌صائب اورساواش که بود؟
علی‌صائب اورساواش (1885–1939)، نامدار به علی‌صائب‌بیگ، افسرِ نظامیِ عثمانی و ترکیه با تبارِ کردی و از نخستین اعضای برجستهٔ حزبِ جمهوری‌خواهِ خلق بود. در شهرِ کردیِ رواندوز زاده شد و با دفاع از اورفا در جنگِ استقلالِ ترکیه به‌عنوانِ قهرمان شهرت یافت؛ دستاوردی که مصطفی کمال شخصاً به پاسِ آن، نامِ خانوادگیِ «اورساواش»، به معنای «جنگاورِ اورفا»، را به او داد.
بااین‌همه، او یکی از چهره‌های دارای جایگاهی دوگانه در تاریخ کرد باقی مانده است: کردی که چنان وفادارانه به دولتِ تازهٔ ترکیه خدمت کرد که در مقامِ دادستانِ دادگاهِ استقلالِ دیاربکر، در محکومیتِ رهبرِ دینیِ کرد، شیخ سعید، به مرگ نقش داشت.
نکته‌های اصلی
• افسرِ کردتباری بود که تقریباً میانِ 1908 و 1926 در ارتش‌های عثمانی و ترکیه خدمت کرد.
• به سببِ نقشش در مقاومت علیهِ نیروهای فرانسوی در اورفا، نامِ خانوادگیِ «اورساواش» («جنگاورِ اورفا») را دریافت کرد.
• نمایندهٔ اورفا در نخستین مجلسِ بزرگِ ملی و از اعضای اولیهٔ حزبِ جمهوری‌خواهِ خلق بود.
• در مقامِ دادستانِ دادگاهِ استقلالِ دیاربکر در 1925، در محکومیتِ شیخ سعید و دیگر شورشیانِ کرد به مرگ شرکت داشت.
• بعدها نامش با توطئه‌ای ادعایی علیهِ آتاتورک در 1935 پیوند خورد؛ پس از آن از چشمِ صاحبانِ قدرت افتاد و در 1939 در گمنامی درگذشت.
اطلاعاتِ کوتاه
نامِ کامل: علی‌صائب اورساواش
نامِ دیگر: علی‌صائب‌بیگ
زادروز و زادگاه: 1885، رواندوز (رواندیز)، امپراتوری عثمانی (اکنون در اقلیمِ کردستانِ عراق)
درگذشت: 25 سپتامبر 1939، آدانا، ترکیه
تبار: کرد
حرفه / نقش: افسرِ نظامی و سیاستمدار
دوره: اواخرِ امپراتوری عثمانی و آغازِ جمهوری ترکیه
شهرت: دفاع از اورفا؛ دادستانِ دادگاهِ شیخ سعید
وفاداری: امپراتوری عثمانی و سپس جمهوری ترکیه
بالاترین درجه: سروان (عثمانی)؛ سرهنگ‌دوم (ترکیه)
اهمیتِ تاریخی: چهره‌ای کردتبار که به ابزارِ جمهوریِ نوپا برای سرکوبِ شورشِ کردی بدل شد
فهرست مطالب
دادگاه‌های استقلال و محاکمهٔ شیخ سعید
افراد، مکان‌ها و موضوعاتِ مرتبط
سال‌های آغازین و خاستگاه
علی‌صائب در 1885 در رواندوز (رواندیز)، شهری عمدتاً کردنشین در منطقهٔ کوهستانیِ سورانِ امپراتوری عثمانی، زاده شد؛ جایی که امروز اقلیمِ کردستان در شمالِ عراق است. در دهه‌های پایانیِ امپراتوری بالید، زمانی که جوانانِ بلندپروازِ ولایات، از جمله کردهای بسیار، می‌توانستند از مسیرِ نظامِ نظامیِ عثمانی پیشرفت کنند.
واردِ دانشکدهٔ نظامیِ عثمانی شد و حدودِ 1908، سالِ انقلابِ ترک‌های جوان، به مقامِ افسری رسید. مورخان دربارهٔ تبارِ کردی‌اش اختلاف ندارند؛ اما مانندِ بسیاری از افسرانِ عثمانیِ نسلِ خود، زندگیِ حرفه‌ای‌اش او را به طرحِ امپراتوری و سپس طرحِ ملیِ ترکیه پیوند داد، نه به آرمانی مشخصاً کردی.
بسترِ تاریخی
زندگیِ اورساواش یکی از پرتلاطم‌ترین گذارهای تاریخِ خاورمیانه را دربر گرفت: فروپاشیِ امپراتوری عثمانی و زایشِ جمهوری ترکیه. به‌عنوانِ افسری جوان، در جنگِ ایتالیا و عثمانی، جنگ‌های بالکان و جنگ جهانی اول جنگید؛ زنجیره‌ای از فاجعه‌ها که امپراتوری را از هم گسیخت.
هنگامی که جنگ با شکست و اشغالِ خارجی پایان یافت، مصطفی کمال، که بعدها آتاتورک نام گرفت، مقاومتِ ملی‌ای را آغاز کرد که به جنگِ استقلالِ ترکیه بدل شد؛ افسرانِ جنگ‌آزموده‌ای مانندِ اورساواش ستونِ اصلیِ آن بودند. بااین‌حال، جمهوریِ پدیدآمده در 1923 خود را به‌شکلی صرفاً ملیِ ترک تعریف کرد؛ تعریفی که جایی برای هویتِ کردی نمی‌گذاشت و زمینهٔ شورش‌هایی را فراهم کرد که بقیهٔ زندگیِ حرفه‌ایِ او را شکل دادند.
زندگیِ نظامی
اورساواش در نزدیک به دو دهه جنگِ پیوسته، در خدمتِ دولتِ عثمانی و سپس جنبشِ ملیِ ترکیه، شهرتش را به‌عنوانِ افسری رزمنده ساخت.
دفاع از اورفا
نامدارترین دستاوردش در جنگِ فرانسه و ترکیه بود، زمانی که پس از جنگ جهانی اول، نیروهای فرانسوی بخش‌هایی از آناتولیِ جنوبی را اشغال کردند. در سازمان‌دهی و فرماندهیِ «قوای ملیه»، نیروهای ملیِ محلیِ منطقهٔ اورفا، نقش داشت و به مقاومتی یاری رساند که فرانسوی‌ها را در 1920 به خروج از شهر واداشت. مصطفی کمال به پاسِ آن، نامِ خانوادگیِ «اورساواش»، «جنگاورِ اورفا»، را به او داد و او نشانِ استقلال را دریافت کرد. این اوجِ اعتبارش بود.
راهِ ورود به سیاست
با بنیان‌گذاریِ جمهوری، اورساواش مانندِ بسیاری از افسرانِ همکارش واردِ سیاست شد. به‌عنوانِ نمایندهٔ اورفا به نخستین مجلسِ بزرگِ ملی راه یافت و از اعضای اولیهٔ حزبِ جمهوری‌خواهِ خلقِ مصطفی کمال شد. پیش از بازنشستگی از خدمتِ فعال در 1926، به درجهٔ سرهنگ‌دوم رسید. وفاداری‌اش به طرحِ کمالیستی به‌زودی او را در کانونِ یکی از پرپیامدترین رویدادهای عصر قرار داد.
دادگاه‌های استقلال و محاکمهٔ شیخ سعید
در فوریهٔ 1925 شورشِ شیخ سعید، نخستین قیامِ بزرگِ کردی علیهِ جمهوریِ تازه، در سراسرِ ولایاتِ کردنشینِ شرقِ ترکیه آغاز شد. دولت با حکومتِ نظامی پاسخ داد و دادگاه‌های استقلال، «استقلال محاکمه‌لری»، را احیا کرد؛ دادگاه‌هایی فوق‌العاده با اختیارهای گسترده برای محاکمه و اعدامِ متهمانِ تهدیدِ دولت.
علی‌صائب اورساواش به دادستانیِ دادگاهِ استقلالِ دیاربکر منصوب شد؛ دادگاهی که مشخصاً برای درهم‌شکستنِ شورش برپا شده بود. دادگاه شیخ سعید و ده‌ها پیروِ او را به مرگ محکوم کرد و آنان در 1925 در دیاربکر به دار آویخته شدند. اورساواش با دادگاهِ استقلالِ قونیه نیز ارتباط داشت.
برای حافظهٔ ملیِ کردی، این تعیین‌کننده‌ترین و دردناک‌ترین واقعیتِ زندگیِ اوست: مردی کردتبار که در اعدامِ یکی از محترم‌ترین چهره‌های مبارزهٔ نوینِ کردی، عاملِ دولت بود.
گاه‌شمار و رویدادهای مهم
1885 زادروز در رواندوز (رواندیز)، امپراتوری عثمانی
حدودِ 1908 رسیدن به مقامِ افسری از دانشکدهٔ نظامیِ عثمانی
1911–1913 خدمت در جنگِ ایتالیا و عثمانی و جنگ‌های بالکان
1914–1918 خدمت در جنگ جهانی اول
1919–1920 فرماندهیِ نیروهای ملی در دفاع از اورفا در برابرِ فرانسوی‌ها
1920 انتخاب به نمایندگیِ اورفا در نخستین مجلسِ بزرگِ ملی؛ دریافتِ نامِ خانوادگیِ «اورساواش»
1925 خدمت به‌عنوانِ دادستانِ دادگاهِ استقلالِ دیاربکر در زمانِ شورشِ شیخ سعید
1926 بازنشستگی از ارتش با درجهٔ سرهنگ‌دوم
1935 پیوندخوردنِ نامش با توطئه‌ای ادعایی علیهِ آتاتورک
1939 مرگ در 25 سپتامبر در آدانا
بحث‌ها و مناقشه‌ها
کردی در خدمتِ دولتِ ترکیه. مناقشهٔ اصلیِ زندگیِ اورساواش تناقضِ تبارِ کردی و نقشش در سرکوبِ شورشِ کردی است. در تاریخِ ملی‌گرایانهٔ ترکیه قهرمانِ جنگ است؛ بسیاری از کردها، اگر او را به یاد آورند، چهره‌ای می‌دانند که علیهِ مردمِ خود برخاست. مورخان او را نمونه‌ای می‌دانند از اینکه چگونه طبقهٔ افسرانِ اواخرِ عثمانی و آغازِ جمهوری می‌توانست مردانِ کردتبار را در هویتِ ملیِ ترک جذب کند.
توطئهٔ ترورِ 1935. چندین گزارش می‌گویند نامش در ارتباط با توطئه‌ای ادعایی علیهِ مصطفی کمال در 1935 مطرح شد. هرگز محکوم نشد و این ماجرا مبهم باقی مانده، اما ظاهراً نفوذِ سیاسی‌اش را پایان داد؛ بنا بر برخی گزارش‌ها، سال‌های پایانی را با تلخ‌کامی و تنگدستی گذراند.
جزئیاتِ محلِ اختلاف. همچون بسیاری از چهره‌های این دوره، برخی تاریخ‌ها و میزانِ دقیقِ نقشِ او در دادگاه‌ها در منابع یکسان نیست و باید با احتیاطِ مناسب با آن‌ها برخورد کرد.
میراث
علی‌صائب اورساواش بسته به راوی، بسیار متفاوت به یاد آورده می‌شود. در گزارش‌های ترکیِ جنگِ استقلال، به‌عنوانِ «جنگاورِ اورفا»، افسری نشان‌گرفته که به آزادسازیِ شهر یاری رساند، جایگاهی محترم دارد. در تاریخ کرد، میراثش بسیار تیره‌تر است و مشارکت در دادگاهی که شیخ سعید را به چوبهٔ دار فرستاد، آن را تعریف می‌کند.
زندگیِ او یکی از تراژدی‌های تکرارشوندهٔ تاریخِ نوینِ کردی را نشان می‌دهد: اینکه دولت‌های پیرامون چگونه کردهای توانمند را به خدمتِ خود درمی‌آوردند و گاه آنان را علیهِ همان جوامعی می‌گرداندند که از آن برخاسته بودند. نه جنبشِ سیاسی بر جا گذاشت، نه مجموعه‌ای از نوشته‌ها و نه نهادی به نامش؛ تنها خاطره‌ای مناقشه‌برانگیز.
افراد، مکان‌ها و موضوعاتِ مرتبط
شیخ سعید، رهبرِ دینیِ کرد که دادگاهِ اورساواش شورشِ او در 1925 را درهم شکست
شورش‌های شیخ سعید، آرارات و درسیم، سیرِ گسترده‌ترِ قیام‌های کردی در ترکیه میانِ دو جنگ
خالدبگ جبران، افسرِ کرد و رهبرِ آزادی که در همان سرکوب اعدام شد
احسان نوری، افسرِ کردی که شورشِ بعدیِ آرارات را رهبری کرد
سمکو شکاک، رهبرِ نظامیِ کردِ هم‌روزگار در آن‌سویِ مرزِ ایران
موضوعاتِ مرتبط: دادگاه‌های استقلال؛ جنگِ فرانسه و ترکیه؛ هنگ‌های حمیدیه؛ حزبِ جمهوری‌خواهِ خلق.
پرسش‌های متداول
علی‌صائب اورساواش که بود؟
علی‌صائب اورساواش (1885–1939) افسرِ نظامیِ عثمانی و ترکیه با تبارِ کردی، قهرمانِ دفاع از اورفا و دادستانِ دادگاهِ استقلال بود که شیخ سعید را در 1925 به مرگ محکوم کرد.
چرا «جنگاورِ اورفا» نامیده می‌شود؟
مصطفی کمال به پاسِ نقشِ او در فرماندهیِ نیروهای مقاومتِ ملی هنگامِ دفاع از اورفا در برابرِ اشغالِ فرانسه در 1920، نامِ خانوادگیِ «اورساواش»، به معنای «جنگاورِ اورفا»، را به او داد.
آیا علی‌صائب اورساواش کرد بود؟
بله. در شهرِ کردیِ رواندوز زاده شد و منابعِ تاریخی او را کردتبار معرفی می‌کنند، گرچه زندگیِ حرفه‌ای‌اش را در خدمتِ دولتِ عثمانی و سپس ترکیه گذراند.
چرا در تاریخ کرد چهره‌ای مناقشه‌برانگیز است؟
زیرا با وجودِ تبارِ کردی، در دادگاهِ استقلالِ دیاربکر در 1925 دادستان بود؛ دادگاهی که رهبرِ کرد، شیخ سعید، و پیروانش را به مرگ محکوم کرد. ازاین‌رو به نمادِ کردهایی بدل شد که به دولت‌های سرکوبگرِ جنبش‌های کردی خدمت می‌کردند.
علی‌صائب اورساواش چگونه درگذشت؟
در 25 سپتامبر 1939 در آدانا درگذشت. سال‌های پایانیِ او با از دست دادنِ حمایتِ سیاسی همراه بود، پس از آنکه نامش به توطئه‌ای ادعایی علیهِ آتاتورک در 1935 پیوند خورد.
منابع
رابرت اولسون، «ظهورِ ملی‌گراییِ کردی و شورشِ شیخ سعید، 1880–1925»، انتشاراتِ دانشگاهِ تگزاس، 1989.
ودیه جویده، «جنبشِ ملیِ کردی: خاستگاه‌ها و تحولِ آن»، انتشاراتِ دانشگاهِ سیراکیوز، 2006.
آ. الیاس، «چهره‌ای مهم در مبارزهٔ ملی: علی‌صائب اورساواش»، «مطالعاتِ ترکی»، 10(9)، 2015.