مقدمه
در دینی که در بیشتر تاریخ خود، متن مقدسش را نه در کتاب‌ها، بلکه در حافظهٔ زندهٔ راویانش حفظ کرده بود، یک چهرهٔ مقدس حامی کلام مکتوب است. شیخ حسن، در کردی شێخ هەسەن، که شێخسین نیز خوانده می‌شود، در دین ایزدی در مقام صاحب قلم، نگهبان مقدس نوشتن، کتاب‌ها و دانش، و یکی از هفت موجود الهی که خداوند مراقبت از جهان را به آنان سپرد، حرمت نهاده می‌شود. نوادگان او، شیخ‌های آدانی، به‌طور سنتی تنها کسانی در جامعهٔ ایزدی بودند که اجازهٔ خواندن و نوشتن داشتند؛ پاسداران هنر کمیاب و مقدسِ حروف.
شیخ حسن همچنین شخصیتی واقعی و تاریخی بود، رهبر جامعهٔ ایزدی در سدهٔ پرآشوب سیزدهم، از تبار ولی بزرگ، شیخ عدی، که در دوران رهبری او، این دین گامی مهم به سوی تبدیل‌شدن به دین متمایز امروزی برداشت. در وجود او، چنان‌که بسیار در دین ایزدی رخ می‌دهد، امر مقدس و تاریخی به هم پیوند دارند: صاحب جاودان قلم و رهبری فانی که زیست، رهبری کرد و تباری از نوادگان بر جای گذاشت که همچنان باقی است.
داستان او شاخه‌ای تازه از خانوادهٔ بزرگ تقدس ایزدی را می‌گشاید؛ زیرا در حالی که اولیای خورشید و ماه به یک دودمان روحانی تعلق دارند، شیخ حسن نیای دودمانی دیگر و حامی موهبتی متفاوت و گران‌بهاست: کلام مکتوب، دانش و قلم. شناخت او، کشف چگونگی حرمت‌نهادن ایزدیان به دانش و نوشتار و نگاهی به ساختار غنی و پیچیدهٔ جهان مقدس آنان است.
فهرست مطالب
شیخ حسن که بود؟
شیخ حسن، در کردی شێخ هەسەن یا شێخسین، که در 1254 درگذشت، چهره‌ای مقدس و تاریخی در دین ایزدی بود که در مقام تجسد زمینی مَلِک شێخسین، یکی از هفت موجود الهی، حرمت نهاده می‌شود و در مقام صاحب قلم، حامی نوشتن و کتاب‌ها، گرامی است. او رهبر جامعهٔ ایزدی در سدهٔ سیزدهم، از تبار شیخ عدی، و نیای شیخ‌های آدانی بود؛ دودمانی که به‌طور سنتی امتیاز انحصاری سواد را در اختیار داشت. او از چهره‌های بنیادین این دین است.
صاحب قلم
شیخ حسن در مقام تجلی زمینی مَلِک شێخسین، یکی از هفت موجود الهی دین ایزدی، حرمت نهاده می‌شود؛ فیضان‌های بزرگ فرشته‌گونِ خدای یگانه که در باور ایزدی، ادارهٔ جهان زیر رهبری فرشتهٔ طاووس به آنان سپرده شد. هر یک از این هفت تن با حوزه‌ها و نمادهای ویژه‌ای پیوند دارد و حوزهٔ مَلِک شێخسین از متمایزترین آنهاست: او حامی مقدس قلم است.
از همین رو، شیخ حسن لقب خودان قەڵەمێ، صاحب قلم، دارد و با نوشتن، کتاب‌ها، دانش و آموختن پیوند دارد. در جهان نمادین دین ایزدی، که خورشید، ماه، آتش و مار هر یک نگهبانان مقدس خود را دارند، شیخ حسن نگهبان کلام مکتوب است؛ ولی‌ای که همهٔ نوشتارها و همهٔ دانش‌ها زیر حمایت او قرار دارند. این نقشی با منزلت بسیار است و او را حامی مقدس یکی از گران‌بهاترین هنرهای بشر می‌کند.
نکات کلیدی
شیخ حسن در مقام صاحب قلمِ ایزدی، حامی نوشتن و کتاب‌ها، حرمت نهاده می‌شود.
او تجسد زمینی مَلِک شێخسین، یکی از هفت موجود الهی، است.
او رهبر تاریخی جامعهٔ ایزدی بود که در 1254 درگذشت.
او از تبار ولی بزرگ، شیخ عدی بن مسافر، بود.
او نیای شیخ‌های آدانی، طبقه‌ای که به‌طور سنتی باسواد بود، است.
پسرش شرف‌الدین جانشین او شد و در نبرد با مغولان در 1258 کشته شد.
اطلاعات کوتاه
نام: شیخ حسن، در کردی شێخ هەسەن، شێخسین
درگذشت: 1254
نوع: چهره‌ای مقدس و تاریخی در دین ایزدی، یک رهبر دینی
هویت مقدس: تجسد زمینی مَلِک شێخسین، یکی از هفت تن
لقب: خودان قەڵەمێ، صاحب قلم، حامی نوشتن و کتاب‌ها
دودمان: نیای شیخ‌های آدانی، طبقه‌ای که به‌طور سنتی باسواد بود
تبار: از تبار شیخ عدی بن مسافر، بنیان‌گذار عدویه
پسر: شرف‌الدین، شەرەفەدین، که در نبرد با مغولان در 1258 کشته شد
دوران: اواخر عصر عباسی و زمان یورش‌های مغول
حرمت: در میان چهره‌های مقدس در لالش گرامی است
طبقهٔ باسواد
چشمگیرترین پیامد نقش شیخ حسن در مقام صاحب قلم، در نوادگان او دیده می‌شود. شیخ‌های آدانی، دودمانی که نسب خود را به او می‌رساند، به‌طور سنتی تنها گروه در سراسر جامعهٔ ایزدی بودند که امتیاز فراگیری هنر خواندن و نوشتن را داشتند. در دینی که سرودها و آموزه‌های مقدس خود را عمدتاً از راه کلامِ گفته‌شده و به‌یادمانده حفظ می‌کرد، آدانی‌ها پاسداران سواد و نگهبانان حروف مکتوب بودند.
این ترتیبی چشمگیر و زیباست. معنایش آن است که هنر کمیاب و نیرومند نوشتن، همچون امانتی مقدس در اختیار یک دودمان مقدس قرار داشت؛ نوادگان همان ولی‌ای که حامی قلم است. تبار صاحب قلم، به‌شایستگی، استادان نوشتار در میان مردم خود بودند. در این امر، انسجام ژرف نظم مقدس ایزدی را می‌بینیم که در آن حوزه‌های تحت مراقبت موجودات مقدس، در وظایف و امتیازهای نوادگان زمینی‌شان بازتاب می‌یابند و خودِ دانش به پاسداری خانوادهٔ نگهبان الهی‌اش سپرده شده بود.
رهبری تاریخی
شیخ حسن افزون بر هویت مقدسش، شخصیتی واقعی و تاریخی بود؛ رهبر جامعهٔ ایزدی در سدهٔ سیزدهم که در سال 1254 درگذشت. او جامعه را در عصری از شکوفایی و خطر رهبری کرد و منابع ثبت کرده‌اند که در دوران رهبری او، ایزدیان اقتدار جغرافیایی و سیاسی گسترده‌ای داشتند و نفوذشان در منطقه‌ای قابل‌توجه امتداد می‌یافت. او در زمان خود، در کنار تقدس بسیار، چهره‌ای برخوردار از قدرت واقعی بود.
دوران او سدهٔ پرآشوب سیزدهم، اواخر عصر عباسی، بود؛ زمانی که جهان اسلام از یورش‌های فاجعه‌بار مغولان از شرق به لرزه درآمد. این زمانی پرخطر برای همهٔ مردم منطقه بود و جامعهٔ ایزدی زیر رهبری شیخ حسن و جانشینانش، نیروی آن دگرگونی‌های خشونت‌بار را مستقیم احساس می‌کرد. برخورداری جامعه از چنین اقتداری در عصری چنین خطرناک، معیاری از نیرومندی رهبری آن و توان این دین در آن دورهٔ شکل‌گیری است.
برآمدن دوبارهٔ دین کهن
زمان شیخ حسن نقطهٔ عطفی تعیین‌کننده در تاریخ دین ایزدی است و فهم آن به اندکی پیش‌زمینه نیاز دارد. این دین پیرامون شخصیت شیخ عدی، عارف صوفی سدهٔ دوازدهم، رشد کرده بود که پیروانش در لالش طریقتی دینی تشکیل دادند. اما جامعه‌ای که آن طریقت در آن ریشه دواند، جامعه‌ای کهن و کردی بود، با باورهای ژرف و ریشه‌دار خود که به زمانی بسیار پیش از آمدن شیخ عدی بازمی‌گشتند.
پژوهشگران بر آن‌اند که در حدود دوران رهبری شیخ حسن، باورها و اسطوره‌های بومی و کهن‌تر کردها دوباره در درون جامعه سر برآوردند و به‌تدریج به بخشی جدایی‌ناپذیر از سنت دینی آن تبدیل شدند. در این فرایند، طریقت صوفیانهٔ نخستین به دین متمایزی تبدیل شد که آن را به نام دین ایزدی می‌شناسیم و در آن میراث معنوی کهن کردی و میراث شیخ عدی در هم تنیده شدند. بدین‌سان شیخ حسن در مرحله‌ای سرنوشت‌ساز از شکل‌گیری این دین در رأس آن بود؛ دوره‌ای که این دین به هویت کامل خود رسید و هم‌زمان در تقدس شیخ عدی و روح کهن مردم کرد ریشه داشت.
از تبار شیخ عدی
شیخ حسن به تبار خانوادگی شیخ عدی بن مسافر تعلق داشت؛ ولی بزرگ و بنیان‌گذار طریقت دینی‌ای که دین ایزدی از آن رشد کرد. هنگامی که شیخ عدی بی‌آنکه پسری داشته باشد درگذشت، رهبری طریقت نخست به برادرزاده‌اش و سپس به‌مرور به شیخ حسن رسید که بدین‌سان در توالی مستقیم جانشینان بنیان‌گذار دین، جایگاه رهبری داشت. او در نسل خود وارث اقتدار معنوی شیخ عدی بود.
این نسب از تبار شیخ عدی، به شیخ حسن جایگاهی ویژه می‌دهد. او نمایندهٔ تداوم میراث بنیان‌گذار در سدهٔ سیزدهم و رهبری زندهٔ جامعه در دورهٔ تعیین‌کننده‌ای است که دین صورت ماندگار خود را می‌یافت. اقتدار شیخ عدی از راه او ادامه یافت و یکی از دودمان‌های بزرگ روحانی که در سده‌های بعد ایزدیان را راهنمایی می‌کردند، از او پدید آمد.
سه دودمان شیخ‌ها
جامعهٔ دینی ایزدی بر پایهٔ سنتی دیرپا، پیرامون سه دودمان بزرگ شیخ‌ها ساختار یافته است که هر یک نسب خود را به نیایی مقدس و متفاوت می‌رسانند. شمسانی‌ها از چهار پسر ایزدینا میر نسب می‌برند و نمایندهٔ لایه‌ای کهن و کردی از دین‌اند؛ آدانی‌ها از شیخ حسن نسب می‌برند؛ و قاتانی‌ها از شیخ ابوبکر، از خویشان شیخ عدی، نسب می‌برند. این سه دودمان در کنار هم اشرافیت روحانی دین ایزدی را تشکیل می‌دهند.
شیخ حسن نیای آدانی‌هاست و دودمانش در زندگی دینی جامعه مسئولیت‌های ویژه‌ای دارد، از جمله پاسداری سنتی از سواد که با نقش او در مقام صاحب قلم سازگار است. بر پایهٔ سنت، این سه دودمان مردمانی با خاستگاه‌های متفاوت را در نظمی مقدس و واحد به هم پیوند می‌دهند و ازدواج درون هر گروه هویت متمایز آن را حفظ می‌کند. در این ساختار، تبار شیخ حسن یکی از سه ستونی است که سراسر بنای رهبری دینی ایزدی بر آن استوار است؛ ستون کلام مکتوب و دانش.
قلم و کلام
شیخ حسن و دیگر اولیای بزرگ این دین، به‌شکلی ژرف و زیبا مکمل یکدیگرند. در حالی که شیخ فخرالدین، ولی ماه، شاعر کلامِ خوانده‌شده و گفته‌شده و سرایندهٔ سرودهای مقدسی است که در حافظه و صدا منتقل می‌شوند، شیخ حسن حامی کلام مکتوب، صاحب قلم، است. میان این دو، دو شیوهٔ بزرگ حفظ حقیقت مقدس، شفاهی و مکتوب، هر یک نگهبان مقدس خود را دارند.
این حرمت‌نهادن به کلام مکتوب در دین ایزدی، تأثیری ویژه دارد؛ دینی که در بیشتر تاریخ خود، متن مقدسش را شفاهی منتقل می‌کرد و نسبتاً کم می‌نوشت؛ تا حدی به سبب خطرها و گسست‌های تاریخش. حرمت قلم که در شیخ حسن تجسم یافته است، ارزشی را بیان می‌کند که این سنت با وجود اینها برای دانش و نوشتار قائل بود و امانتی را که به یک دودمان مقدس سپرده بود. گاه گفته می‌شود ایزدیان کتاب‌های مقدس دارند، هرچند اصالت و خاستگاه متن‌هایی که با چنین نام‌هایی رواج یافته‌اند، در میان پژوهشگران محل بحث است؛ آنچه قطعی است، حرمت ژرف کلام مکتوب است که شخصیت شیخ حسن آن را پاس می‌دارد.
شرف‌الدین و مغولان
داستان تبار شیخ حسن، به صورتی پرحادثه و تراژیک، در پسر و جانشینش شرف‌الدین، در کردی شەرەفەدین، ادامه یافت که با مرگ پدرش رهبری جامعه را به ارث برد. شرف‌الدین ایزدیان را در خطرناک‌ترین روزگار رهبری کرد؛ زیرا دوران او زمانی بود که سپاهیان مغول در منطقه پیش تاختند، پادشاهی‌ها را سرنگون و شهرها را ویران کردند و این روند با سقوط بغداد در 1258 به اوج رسید.
در همان سال، 1258، شرف‌الدین در نبرد با مغولان مهاجم کشته شد و در دفاع از مردم خود در برابر فاجعهٔ بزرگ آن عصر جان باخت. مرگ او در نبرد همچون لحظه‌ای از اندوه و افتخار به یاد مانده است و نامش در سنت ایزدی جایگاهی ویژه یافت؛ چنان گرامی که در برخی سرودهای مقدس، خودِ نام شەرەفەدین نامی برای خودِ دین است. بدین‌سان تبار شیخ حسن افزون بر پاسداری قلم، رهبری به ایزدیان داد که در تاریک‌ترین ساعت زندگی‌شان، در دفاع از آنان جان باخت.
نمادپردازی و معنا
شخصیت شیخ حسن چندین لایهٔ معنایی را گرد می‌آورد. در مقام صاحب قلم، او تجسم قداست دانش، نوشتن و آموختن و حرمت سنت ایزدی برای کلام مکتوب است؛ تقدس او از آنِ حروف و کتاب است. در مقام نیای دودمان باسواد آدانی، او تجسم سپردن این هنر گران‌بها به خانواده‌ای مقدس و انسجام ژرف نظمی دینی است که در آن حوزه‌های الهی و وظایف زمینی، یکدیگر را بازمی‌تابانند.
در مقام رهبری تاریخی از تبار شیخ عدی، او تجسم تداوم دین در عصری سرنوشت‌ساز و پرخطر و در دورهٔ تعیین‌کننده‌ای است که این دین به هویت کامل خود رسید و هم در میراث بنیان‌گذارش و هم در روح کهن مردم کرد ریشه داشت. تبار او از راه پسرش شرف‌الدین، شجاعت رهبری در برابر فاجعه را نیز در خود دارد. تأمل در شیخ حسن، گرامی‌داشت هم‌زمان دانش، تداوم و شجاعت است که در شخصیت ولیِ دارندهٔ قلم گرد آمده‌اند.
شیخ حسن و کردها
شیخ حسن در میراث کردها و بیش از همه در میان ایزدیان، جایگاهی گرامی دارد. در مقام یکی از هفت موجود الهی و صاحب قلم، او در بنیاد این دین جای دارد؛ در مقام رهبری تاریخی از تبار شیخ عدی، جامعه را در عصر تعیین‌کننده‌ای که دین صورت ماندگار خود را یافت، راهنمایی کرد؛ و در مقام نیای شیخ‌های آدانی، در ساختار زندهٔ جامعهٔ دینی ایزدی تنیده شده است.
برای مردمی که هویت و دین خود را در سده‌های طولانی سختی حفظ کرده‌اند و بیگانگان بسیار اوقات آنان را بد فهمیده‌اند و بدنام کرده‌اند، چهره‌ای چون شیخ حسن سرچشمهٔ منزلت و افتخار است. او تجسم ارزشی است که سنتش برای دانش و کلام مکتوب قائل بود، ژرفا و دیرینگی دینی که در جهان کهن کردی ریشه دارد و شجاعت دودمانی که مردم خود را در روزگار خطر رهبری و از آنان دفاع کرد. گرامی‌داشت صاحب قلم، گرامی‌داشت دانش و پایداری در قلب میراث ایزدی است.
بحث‌ها و برداشت‌های نادرست
آیا تبارنامه‌های اولیای نخستین ایزدی روشن و قطعی‌اند؟ چنین نیست و صداقت ایجاب می‌کند این را بگوییم. توالی تاریخی رهبران طریقتی که شیخ عدی بنیان نهاد و تبارنامهٔ مقدسِ حفظ‌شده در سنت دینی ایزدی، همیشه با هم سازگار نیستند و نام‌های گرامی یکسان، مانند شیخ شمس و فخرالدین، در روایت‌های مختلف با نسبت‌های متفاوت ظاهر می‌شوند. پژوهشگران سابقهٔ تاریخی را از تبارنامهٔ مقدس جدا می‌کنند و صادقانه‌ترین روش آن است که اینها را سنت‌هایی متمایز و گاه متفاوت معرفی کنیم، نه اینکه به‌زور در یک شجره‌نامهٔ مرتب و واحد بگنجانیم.
آیا شیخ حسن کتاب‌های مقدس ایزدیان را نوشت؟ این موضوع نامطمئن و بسیار بحث‌برانگیز است. اغلب گفته می‌شود ایزدیان متون مقدس دارند و نوشته‌هایی با چنین نام‌هایی رواج یافته‌اند که گاه به شیخ حسن یا حلقهٔ او نسبت داده می‌شوند. اما بسیاری از پژوهشگران نسخه‌های خطی بازمانده‌ای را که با این عنوان‌ها پدیدار شده‌اند، گردآوری‌هایی متأخر با اصالت مورد مناقشه می‌دانند، نه آثاری اصیل و کهن که انتساب تألیفشان به او قطعی باشد. آنچه با اطمینان می‌توان گفت آن است که شیخ حسن حامی مقدس نوشتن است و دودمانش پاسداران سواد بودند؛ ادعاها دربارهٔ کتاب‌های مشخصِ بازمانده را باید با احتیاط نگریست.
دربارهٔ خاستگاه‌های متفاوت دودمان‌های شیخ‌ها چه می‌توان گفت؟ سنت ایزدی بر آن است که شمسانی‌ها نسب به تباری کردی می‌رسانند و آدانی‌ها و قاتانی‌ها به تبار شیخ عدیِ عرب‌تبار و خویشان او. این امر را بهتر است بیان چگونگی پیوند مردمانی با خاستگاه‌های متفاوت در جامعه‌ای مقدس و واحد به دست این دین بدانیم، نه جدایی میان آنان. بیش از هر چیز، دین ایزدی را باید دینی یکتاپرست و بومی جهان کردی شناخت که در آن خدای یگانه مراقبت از جهان را به هفت موجود مقدس زیر رهبری فرشتهٔ طاووس سپرد و شیخ حسن، صاحب قلم، یکی از آن هفت تن است.
موضوعات مرتبط
هفت فرشته: هفت موجود الهی که مَلِک شێخسین، تجسدیافته در شیخ حسن، در میان آنان است
شیخ عدی: ولی بزرگ و بنیان‌گذار طریقت که شیخ حسن رهبری از تبار او بود
ایزدینا میر: نیای شمسانی‌ها، دودمان شیخ‌های کردتبار
شیخ فخرالدین: شاعر قول‌های شفاهی، مکمل کلام مکتوب شیخ حسن
لالش: درهٔ مقدس ایزدی و مرکز معنوی این دین
قول‌ها: سرودهای مقدس ایزدی که دیرزمانی از راه کلامِ گفته‌شده و به‌یادمانده حفظ شده‌اند
پرسش‌های متداول
شیخ حسن که بود؟
شیخ حسن، در کردی شێخ هەسەن یا شێخسین، که در 1254 درگذشت، چهره‌ای مقدس و تاریخی در دین ایزدی بود که در مقام تجسد زمینی مَلِک شێخسین، یکی از هفت موجود الهی، حرمت نهاده می‌شود و در مقام صاحب قلم، حامی نوشتن و کتاب‌ها، گرامی است. او رهبر جامعهٔ ایزدی از تبار شیخ عدی و نیای شیخ‌های آدانی بود؛ دودمانی که به‌طور سنتی امتیاز انحصاری سواد را در اختیار داشت.
چرا شیخ حسن را صاحب قلم می‌نامند؟
شیخ حسن در مقام تجسد زمینی مَلِک شێخسین، یکی از هفت موجود الهی، با قلم و بدین‌سان با نوشتن، کتاب‌ها و دانش پیوند دارد و لقب خودان قەڵەمێ، صاحب قلم، را دارد. در نظم مقدس ایزدی، که هر یک از موجودات مقدس بر حوزه‌های ویژه‌ای نظارت دارد، او نگهبان کلام مکتوب و دانش است؛ یکی از متمایزترین نقش‌های مقدس.
شیخ‌های آدانی چه کسانی‌اند؟
آدانی‌ها یکی از سه دودمان بزرگ شیخ‌های ایزدی و از نوادگان شیخ حسن‌اند؛ دو دودمان دیگر، شمسانی‌ها که از ایزدینا میر نسب می‌برند و قاتانی‌ها هستند. آدانی‌ها، به‌شایستگیِ نوادگان صاحب قلم، به‌طور سنتی تنها گروه در جامعهٔ ایزدی بودند که امتیاز فراگیری هنر خواندن و نوشتن را داشتند؛ پاسداران سواد در دینی که عمدتاً شفاهی بود.
شیخ حسن در تاریخ دین ایزدی چه نقشی داشت؟
شیخ حسن رهبری از تبار شیخ عدی در جامعهٔ سدهٔ سیزدهم بود؛ در دورهٔ تعیین‌کننده‌ای که دین صورت ماندگار خود را یافت. پژوهشگران بر آن‌اند که در حدود زمان او، باورهای بومی و کهن کردی دوباره در طریقتی که شیخ عدی بنیان نهاده بود سر برآوردند و آن را به دین متمایز ایزدی تبدیل کردند. جامعه در دوران رهبری او، اقتدار جغرافیایی و سیاسی گسترده‌ای نیز داشت.
شرف‌الدین که بود؟
شرف‌الدین، در کردی شەرەفەدین، پسر و جانشین شیخ حسن بود که پس از مرگ پدرش ایزدیان را رهبری کرد. او در نبرد با مغولان مهاجم در 1258 کشته شد و در یکی از فاجعه‌بارترین عصرهای تاریخ منطقه، در دفاع از مردم خود جان باخت. نامش چنان گرامی است که در برخی سرودهای مقدس حتی نامی برای خودِ دین است.
آیا ایزدیان کتاب‌های مقدسی به قلم شیخ حسن داشتند؟
این موضوع محل بحث است. شیخ حسن حامی مقدس نوشتن است و دودمانش پاسداران سواد بودند و نوشته‌هایی با نام کتاب‌های مقدس ایزدی رواج یافته‌اند که گاه به او یا حلقهٔ او نسبت داده می‌شوند. بااین‌حال، بسیاری از پژوهشگران نسخه‌های خطی بازمانده‌ای را که با چنین عنوان‌هایی پدیدار شده‌اند، گردآوری‌هایی متأخر با اصالت مورد مناقشه می‌دانند، نه آثاری اصیل و کهن که انتساب تألیفشان به او قطعی باشد. نقش قطعی او، حامی کلام مکتوب بودن است.
منابع و مطالعهٔ بیشتر
شیخ حسن بن شیخ عدی دوم — ویکی‌پدیا
فهرست چهره‌های مقدس ایزدی — ویکی‌پدیا