مقدمه
در آیینی که در بیشتر تاریخ خود چیزی را به نوشتار نسپرد، همه‌چیز به حافظه و صدای انسان وابسته بود. در میان ایزدیان، پاسداران آن آوای مقدس قوّال‌ها هستند؛ خوانندگان و نوازندگان موروثی که سرودهای مقدس آیین، قول‌ها، را با سازهای مقدس خود می‌خوانند. آنان را متخصصان کلام نامیده‌اند و شعر الهی ایزدیان از راه صدای آنان در گذر قرن‌ها از نسلی به نسل دیگر منتقل شده است.
قوّال‌ها بسیار فراتر از اجراکنندگان‌اند. آنان حاملان سنت شفاهی گسترده، حافظهٔ زندهٔ آیین و نگهبانان هفت نشان مقدس طاووس، سنجق، هستند که در دسته‌رویی باشکوه به روستاهای ایزدی می‌برند؛ نشان‌هایی از طاووس ملک، فرشتهٔ طاووس. برای بسیاری از ایزدیان عادی، آمدن قوّال‌ها با دف‌ها و سرودهایشان یکی از اندک فرصت‌های شنیدن موسیقی مقدس دینشان بوده است.
بااین‌حال، این سنت کهن امروز به‌شدت در خطر است؛ حاملانش اندک‌اند و سرزمین اصلی آن از فاجعهٔ اخیر زخم خورده است. شناخت قوّال‌ها، شناخت این است که آیین ایزدی چگونه در گذر اعصار خود را حفظ کرده است؛ در حافظهٔ پرورش‌یافته و صدای آوازی طبقه‌ای مقدس و متعهد، به‌جای کتاب‌ها؛ و نیز درک زیبایی و شکنندگی یکی از شگفت‌انگیزترین سنت‌های شفاهی جهان کردی است.
فهرست مطالب
قوّال‌ها چه کسانی‌اند؟
قوّال‌ها طبقهٔ موروثی خوانندگان و نوازندگان مقدس آیین ایزدی‌اند که وظیفه‌شان اجرای سرودهای مقدس، قول‌ها، با سازهای مقدس، دف یا طبل قاب‌دار و شِباب یا نی، است. آنان از دو طایفهٔ ساکن شهرهای دوقلوی بعشیقه و بحزانی در منطقهٔ شیخان برخاسته‌اند و در موسیقی دینی آیین و خواندن شعر مقدس آن تخصص دارند. آنان همچنین طاووس‌گران، دسته‌روی هفت نشان طاووس در روستاهای ایزدی، را انجام می‌دهند. قوّال‌ها، در مقام پاسداران آیینی که دیرزمانی با حافظه به‌جای نوشتار حفظ شده، از مهم‌ترین نگهبانان سنت دینی ایزدی‌اند.
متخصصان کلام
قوّال‌ها به‌درستی متخصصان کلام توصیف شده‌اند، زیرا تمام رسالت آنان بر سخن مقدس آیین بنا شده است. خود نام از واژهٔ قول، به معنای کلام یا سخن، مشتق می‌شود؛ همان ریشه‌ای که سرودهای مقدسی را نام می‌نهد که آنان اجرا می‌کنند. در دینی که آموزه‌هایش در بیشتر تاریخ آن هرگز نوشته نمی‌شد، کلام گفتاری و آوازی همه‌چیز را حمل می‌کرد: اسطوره‌ها، دعاها، آموزه‌ها و تاریخ. قوّال‌ها متخصصان آموزش‌دیده‌ای بودند که این کلام را در حافظه نگه می‌داشتند و به آن صدا می‌بخشیدند.
این امر در واقع آنان را به کتابخانه‌های زندهٔ آیین ایزدی، سرچشمه‌ای واقعی از دانش کهن ایزدی، تبدیل کرد. تا زمان‌هایی نسبتاً نزدیک، اجرای عمومی سرودها عمدتاً در انحصار قوّال‌ها بود، هرچند اعضای دانش‌آموختهٔ طبقات شیخ و پیر نیز ممکن بود بسیاری از آن‌ها را بدانند. از راه قوّال‌ها، شعر مقدسی که مجموعهٔ مرجع آموزه‌های دین را شکل می‌دهد، گنجینه‌ای از حکایت‌های تاریخی و اسطوره‌ای به‌جای تعلیم انتزاعی، حفظ و منتقل شد. صدای آنان مجرایی بود که آیین از راه آن در گذر نسل‌ها با خود سخن می‌گفت.
نکات کلیدی
قوّال‌ها خوانندگان و نوازندگان مقدس موروثی ایزدیان‌اند.
آنان سرودهای مقدس، قول‌ها، را با دف و شِباب اجرا می‌کنند.
آنان از دو طایفهٔ ساکن بعشیقه و بحزانی در شیخان برخاسته‌اند.
آنان هفت نشان طاووس را در دسته‌روی به روستاها می‌برند.
آنان پاسداران اصلی سنت شفاهی ایزدی‌اند.
این سنت به‌شدت در خطر است و قوّال‌های بسیار اندکی باقی مانده‌اند.
دانستنی‌های کوتاه
نام: قوّال‌ها (خوانندگان)؛ از قول، به معنای کلام یا سخن
نقش: خوانندگان و نوازندگان مقدس آیین ایزدی
مجموعهٔ اجراها: قول‌ها، سرودهای مقدس، و متون مقدس مرتبط
سازها: دف (طبل قاب‌دار) و شِباب (نی)
خاستگاه: دو طایفه، دملی و تاژی، از بعشیقه و بحزانی
منطقه: ناحیهٔ شیخان در شمال عراق
وظیفهٔ ویژه: طاووس‌گران، دسته‌روی نشان‌های طاووس
انتقال: شفاهی؛ ازبرشده و منتقل‌شده در تبارهای خانوادگی
جایگاه: طبقه‌ای متمایز و موروثی در جامعهٔ ایزدی
امروز: به‌شدت در خطر؛ قوّال‌های بسیار اندکی باقی مانده‌اند
طبقه‌ای موروثی
قوّال‌ها در جامعهٔ ایزدی طبقه‌ای متمایز و موروثی با خاستگاه‌های ویژهٔ خود تشکیل می‌دهند. بنا بر سنت، آنان از دو طایفه، دملیِ کرمانجی‌زبان و تاژیِ عربی‌زبان، برخاسته‌اند که در شهرهای دوقلوی بعشیقه و بحزانی در ناحیهٔ شیخان در شرق موصل سکونت دارند. این شهرها خانهٔ طایفه‌ای و سرزمین اصلی قوّال‌ها بوده‌اند؛ جایی که حاملان موسیقی مقدس در گذر نسل‌ها از آن برخاسته‌اند. این منصب در همین خانواده‌ها منتقل می‌شود، چنان‌که رسالت قوّال موروثی است و از پدر به پسر می‌رسد.
قوّال‌شدن راهی دشوار بود. داوطلب باید شرایط معینی می‌داشت: شناخت آموزه‌ها، صدایی روشن و رسا و تسلط بر سازهای مقدس. آموزش با موسیقی آغاز می‌شد و تنها پس از آنکه قوّال جوان بر نوازندگی مسلط می‌شد، به مجموعهٔ گستردهٔ متون دینی راه می‌یافت؛ متونی که با ترتیبی دقیق آموخته می‌شدند: نخست دعاها و متن‌های مربوط به مرگ، سپس ابیات وظایف دینی، متن‌های مراسم لالش و کلمات سرودها و در پایان تفسیر شعر مقدس. این دورهٔ شاگردی طولانی مبتنی بر حافظه و نیایش بود که قوّال را برای حمل گنجینهٔ عظیم آیین آماده می‌کرد.
سازهای مقدس
دو ساز مقدس که قوّال‌ها سرودها را با آن‌ها اجرا می‌کنند در رسالت آنان جایگاهی محوری دارند: دف، طبل بزرگ قاب‌دار، و شِباب، نوعی نی. این‌ها سازهای موسیقی معمولی نیستند، بلکه اشیای مقدسی‌اند که به موسیقی مقدس آیین اختصاص دارند و نواختنشان خود بخشی از منصب دینی قوّال است. دف که آن‌قدر بزرگ است که تقریباً نوازنده را می‌پوشاند، با ضرباهنگ‌هایی متغیر که کند و تند می‌شوند نواخته می‌شود، درحالی‌که نی همراهی زیر و تحریردار خود را می‌بافد و کلمات مقدس بر فراز آن خوانده می‌شوند. حاصل، موسیقی‌ای کاملاً متفاوت با آواز معمولی است؛ باشکوه، افسونگر و کهن، درخور شعر مقدسی که حمل می‌کند. این موسیقی از موسیقی غیردینی خنیاگران دنگ‌بیژِ جهان گسترده‌تر کردی جداست و تماماً به قلمرو عبادت تعلق دارد.
اجرای قول‌ها با این سازها عملی مقدس است که با مراسم و فصل‌های آیین پیوند دارد. سرودها ممکن است با ملودی خود در مناسبت‌های عمومی و باشکوه مانند خاک‌سپاری‌ها، جشن‌ها و گردهمایی‌های بزرگ خوانده شوند، درحالی‌که در محیط‌های خصوصی‌تر شاید بدون موسیقی خوانده شوند. پیوند کلام و آوای مقدس در اجرای قوّال‌ها به سرودهای ایزدی شخصیت متمایزشان را می‌بخشد؛ شعری آوازی که در آن معنا و موسیقی جدایی‌ناپذیرند و مقدس‌ترین متون آیین از راه آن به عرصهٔ عبادت راه می‌یابند.
حاملان نشان‌های طاووس
قوّال‌ها افزون بر موسیقی خود، مسئولیتی یگانه و مقدس دارند: حمل سنجق، نشان‌های مقدس طاووس، در دسته‌روی موسوم به طاووس‌گران، گرداندن طاووس. سنجق‌ها پیکره‌های برنزی طاووس‌اند که نماد طاووس ملک، فرشتهٔ طاووس و رهبر هفت موجود مقدس آیین، هستند و از مقدس‌ترین اشیای آیین ایزدی به شمار می‌روند. در گذشته قوّال‌ها این نشان‌ها را در سفرهای دوره‌ای به جوامع دورافتادهٔ ایزدی می‌بردند و پیکره‌های مقدس را به روستاها و سرزمین‌های دوردست آیین می‌رساندند.
در طاووس‌گران، قوّال‌ها به روستاهای ایزدی سر می‌زدند و نشان مقدس طاووس را می‌بردند که مؤمنان آن را گرامی می‌داشتند. موعظه‌ها ایراد می‌شد، پیشکش‌ها از پرهیزگاران گردآوری می‌شد و آب مقدس و برات، سنگ‌های کوچک مقدس از لالش، میان مردم توزیع می‌شد. برای ایزدیان عادی، به‌ویژه آنان که از کانون‌های مقدس دور بودند، آمدن قوّال‌ها با سنجق یکی از اندک فرصت‌های دیدن پیکره‌های مقدس و شنیدن سرودهای مقدس دینشان بود. بدین‌ترتیب، دسته‌روی‌ها جامعهٔ پراکنده را پیرامون مرکز مقدسش به هم پیوند می‌دادند و قوّال‌ها حاملان سیار آیین بودند. در قرن بیستم، این سفرهای دوره‌ای به‌شدت محدود شدند، زیرا گذشتن از مرزهای بین‌المللی دشوار شد و جوامع دورتر، مانند جوامع قفقاز، را از سرزمین اصلی دینی جدا کرد.
پاسداران سنت شفاهی
ژرف‌ترین اهمیت قوّال‌ها در نقش آنان به‌عنوان پاسداران سنتی کاملاً شفاهی است. در بیشتر تاریخ آیین ایزدی، چیزی به نوشتار سپرده نمی‌شد؛ شعر مقدس، اسطوره‌ها و تعالیمش تنها در حافظهٔ پرورش‌یافته و صدای آوازی زندگی می‌کردند. قول‌ها و دیگر متون مقدس، مجموعه‌ای گسترده از مطالب، در ذهن حافظان نگه داشته و از راه تبارهای خانوادگی قوّال‌ها و دیگر خوانندگان به‌صورت شفاهی از نسلی به نسل دیگر منتقل می‌شدند.
این شیوهٔ انتقال به سنت کیفیتی زنده و سیال می‌داد. هر سرود محصول زنجیره‌ای یگانه از انتقال بود که از آموزگاری مشخص آموخته می‌شد؛ ازاین‌رو، کلمات ممکن بود از منطقه‌ای به منطقهٔ دیگر و از نسلی به نسل دیگر متفاوت باشند و یک سرود در سراسر جهان ایزدی با نسخه‌های بسیار وجود داشته باشد. سرودها اغلب با روایت‌های منثور همراه بودند که ابیات رازآمیزشان را روشن می‌کردند یا اسطوره‌های پشت آن‌ها را بازمی‌گفتند. در این زنجیرهٔ بزرگ حافظه که در گذر قرن‌ها به عقب امتداد داشت، قوّال‌ها حلقه‌های محوری بودند؛ نگهبانان آموزش‌دیده‌ای که کلام مقدس را نگه می‌داشتند و به دیگران می‌سپردند و تضمین می‌کردند که آیین حتی بدون صفحهٔ مکتوب پایدار بماند.
سنتی در خطر
در دوران جدید، سنت قوّال‌ها با تهدیدی سخت روبه‌رو شده و اکنون بقای آن واقعاً نامطمئن است. حتی پیش از فاجعه‌های اخیر، شمار قوّال‌های واقعی به‌شکلی نگران‌کننده کاهش یافته بود: پژوهشگران برآورد می‌کردند که تنها حدود دوازده قوّال کامل باقی مانده‌اند. با تحصیل‌کرده‌تر و پراکنده‌ترشدن جوامع ایزدی و مهاجرت بسیاری از خاورمیانه، شمار جوانانی که مایل به پذیرفتن شاگردی طولانی و دشوار برای حفظ‌کردن متون بودند پیوسته کمتر می‌شد و هنگامی که حافظی سالخورده می‌مرد، هرچه را منتقل نکرده بود با او می‌مرد.
فاجعه‌ای که در 2014 بر ایزدیان فرود آمد، این بحران را به‌گونه‌ای بی‌رحمانه عمیق‌تر کرد؛ هنگامی که گروه موسوم به دولت اسلامی کارزار نسل‌کشی علیه جامعه را آغاز کرد. خانهٔ طایفه‌ای قوّال‌ها، شهرهای دوقلوی بعشیقه و بحزانی، ویران شد و جهان گسترده‌تر ایزدی با کشتار، به‌بردگی‌گرفتن و آوارگی گسترده روبه‌رو شد؛ زیارتگاه‌های بسیاری ویران و جوامع پراکنده شدند. در برابر این وضع، تلاش‌هایی فوری برای حفظ موسیقی مقدس پیش از نابودی آن صورت گرفته است؛ پژوهشگران و سازمان‌ها سرودهای باقی‌مانده را ضبط می‌کنند و مدارس ایزدی در پی آموزش دوبارهٔ سنت‌اند. سرنوشت هنر کهن قوّال‌ها اکنون نامعلوم است؛ میراثی گران‌بها که برای بقا می‌جنگد.
نمادپردازی و معنا
قوّال‌ها حافظهٔ زندهٔ آیین ایزدی را تجسم می‌بخشند. در دینی که خود را در صدا و نه در کتاب‌ها حفظ کرد، آنان ظرف‌های انسانی کلام مقدس، نگهبانان آموزش‌دیده‌ای هستند که شعر مقدس، اسطوره‌ها و آموزه‌های آیین در وجودشان در گذر قرن‌ها زنده نگه داشته شده‌اند. آنان نماد پیروزی حافظه و نیایش بر نبود نوشتارند؛ دستاورد شگفتی که از راه آن، سنت دینی کاملی در گذر اعصار در ذهن و صدای طبقه‌ای متعهد منتقل شده است.
آنان همچنین نماد یگانگی و تقدس جامعهٔ ایزدی‌اند. در مقام حاملان نشان‌های طاووسِ طاووس ملک به روستاهای پراکنده، قوّال‌ها مؤمنان را پیرامون مقدس‌ترین نمادهایشان به هم پیوند داده و جوامع دوردست را به مرکز مقدس در لالش وصل کرده‌اند. و در خطر امروزشان، نماد شکنندگی و پایداری خودِ فرهنگ ایزدی شده‌اند؛ میراثی گران‌بها و کهن که آزار و تغییر به خطرش انداخته، اما همچنان برای دوام می‌جنگد. تأمل در قوّال‌ها، تأمل در خودِ جان سنت شفاهی ایزدی است.
قوّال‌ها و کردها
قوّال‌ها در میراث کردها و بیش از همه در میان ایزدیان که آیین کهنشان را در گذر قرن‌ها حفظ کرده‌اند، جایگاهی گرامی دارند. در مقام پاسداران سنت شفاهی مقدس، حاملان موسیقی مقدس و ناقلان نشان‌های طاووس، در قلب زندگی دینی ایزدی جای می‌گیرند. هنر آنان به بافت گسترده‌تر سنت شفاهی و موسیقایی کردی، جهان شعر ازبرشده و کلام آوازی، تعلق دارد و در عین حال در سرشت مقدس خود کاملاً متمایز می‌ماند.
موسیقی آنان در قلمرو غیردینی، در سنت بزرگ دنگ‌بیژها، خنیاگران کردی که آنان نیز تاریخ، داستان و احساس را در حافظهٔ پرورش‌یافته و صدای خواننده حمل می‌کردند، بازتابی می‌یابد. برای مردمی که آزار هولناک را تحمل کرده‌اند، بقای قوّال‌ها و هنر مقدسشان موضوعی با اهمیت ژرف است؛ این پرسش که آیا رشته‌ای گران‌بها از میراث کردی و ایزدی پایدار خواهد ماند. گرامی‌داشت قوّال‌ها، گرامی‌داشت حافظهٔ زندهٔ یکی از کهن‌ترین آیین‌های جهان کردی و شناخت نیاز فوری به حفظ سنتی است که جان یک ملت را در گذر قرن‌ها حمل کرده است.
بحث‌ها و برداشت‌های نادرست
آیا قوّال‌ها روحانی‌اند؟ نه دقیقاً. قوّال‌ها طبقه‌ای متمایز و موروثی از خوانندگان و نوازندگان مقدس‌اند، اما طبقات روحانی‌ای نیستند که آیین‌های تولد، مرگ و ازدواج را اداره می‌کنند؛ آن‌ها شیخ‌ها و پیرها هستند. رسالت ویژهٔ قوّال‌ها، اجرای موسیقی مقدس و حمل نشان‌های طاووس است. چهره‌های دیگر، مانند فقیران و اعضای دانش‌آموختهٔ طبقات روحانی، نیز ممکن است سرودها را بخوانند و گاهی همهٔ این خوانندگان به‌طور کلی قول‌بیژ، بازگویان سرودها، نامیده می‌شوند؛ اما قوّال‌ها نوازندگان متخصص قول‌ها با سازهای مقدس‌اند.
آیا موسیقی مقدس ایزدی با چیزی شوم مرتبط است؟ خیر، و پیش‌داوری‌ای که دیرزمانی ایزدیان را احاطه کرده، بر بدفهمی بنا شده است. قوّال‌ها نوازندگان آیینی یکتاپرست‌اند که خدای یگانه را می‌پرستد و هفت موجود مقدس به رهبری طاووس ملک، فرشتهٔ طاووس، را به‌عنوان نیروهای نیک‌خواه نظام الهی گرامی می‌دارد. نشان‌های طاووسی که قوّال‌ها حمل می‌کنند پیکره‌های مقدس این فرشتهٔ نیک‌اند و سرودهایشان شعر مقدس نیایش است. موسیقی قوّال‌ها از زیباترین و محترم‌ترین بیان‌های آیینی کهن و شریف است.
چرا این سنت هرگز نوشته نشد؟ در بیشتر تاریخ آیین ایزدی، سنتِ نسپردن متون مقدس به نوشتار حفظ شد و آن‌ها به‌جای آن از راه حافظه و انتقال شفاهی نگه داشته شدند؛ عملی مرتبط با تاریخ پنهان‌کاری و آزار جامعه. همچنین باید توجه داشت که برخی آثاری که زمانی به دیگران در مقام متون مقدس ایزدی معرفی شدند، اکنون عموماً نزد پژوهشگران جعل‌های بعدی دانسته می‌شوند، نه کتاب‌های مقدس اصیل. سنت اصیل در قول‌ها و صدای قوّال‌ها زندگی می‌کرد و تنها در دوران جدید، با به‌خطرافتادن سنت، تلاش‌های جدی برای ثبت و حفظ مکتوب سرودها پیش از نابودی آن‌ها صورت گرفته است.
موضوعات مرتبط
قول‌ها: سرودهای مقدس آیین که قوّال‌ها اجرا می‌کنند
طاووس ملک: فرشتهٔ طاووس که قوّال‌ها نشان‌هایش را حمل می‌کنند
لالش: زیارتگاه مقدس و مرکز آیین ایزدی
بابا شیخ: رهبر معنوی ایزدیان
هفت موجود مقدس: هفت موجود آیین ایزدی به رهبری فرشتهٔ طاووس
دنگ‌بیژها: سنت غیردینی خنیاگری کردی، هنری موازی از حافظه
پرسش‌های متداول
قوّال‌ها چه کسانی‌اند؟
قوّال‌ها طبقهٔ موروثی خوانندگان و نوازندگان مقدس آیین ایزدی‌اند. وظیفه‌شان اجرای سرودهای مقدس، قول‌ها، با سازهای مقدس، دف یا طبل قاب‌دار و شِباب یا نی، و حمل نشان‌های طاووس در دسته‌روی به روستاهاست. آنان از طایفه‌های ساکن شهرهای بعشیقه و بحزانی برخاسته‌اند و از پاسداران اصلی سنت شفاهی ایزدی‌اند.
واژهٔ قوّال به چه معناست؟
این نام از قول، واژه‌ای با ریشهٔ عربی به معنای کلام یا سخن، مشتق می‌شود؛ همان ریشه‌ای که سرودهای مقدسِ اجراشده توسط قوّال‌ها را نام می‌نهد. آنان متخصصان کلام توصیف شده‌اند، زیرا تمام رسالتشان بر سخن مقدس آیین بنا شده است که در حافظه نگه می‌دارند و به آن صدا می‌بخشند. در دینی که از راه کلام گفتاری و آوازی حفظ شده، قوّال‌ها متخصصان آموزش‌دیدهٔ آن کلام‌اند.
قوّال‌ها چه سازهایی می‌نوازند؟
قوّال‌ها دو ساز مقدس می‌نوازند: دف، طبل بزرگ قاب‌دار، و شِباب، نوعی نی. این‌ها اشیای مقدسی‌اند که به موسیقی دینی آیین اختصاص دارند. دف با ضرباهنگ‌های متغیر نواخته می‌شود، درحالی‌که نی همراهی زیر و تحریردار می‌بافد و سرودهای مقدس بر فراز آن خوانده می‌شوند؛ حاصل موسیقی باشکوه و کهنی است که کاملاً با آواز معمولی تفاوت دارد.
طاووس‌گران چیست؟
طاووس‌گران، یا گرداندن طاووس، دسته‌رویی است که در آن قوّال‌ها سنجق، نشان‌های مقدس برنزی طاووس که نماد طاووس ملک‌اند، را به روستاهای ایزدی می‌برند. مؤمنان نشان‌ها را گرامی می‌دارند، پیشکش‌ها گردآوری می‌شود و آب مقدس و برات، سنگ‌های کوچک مقدس از لالش، توزیع می‌شود. برای بسیاری از ایزدیان، این فرصتی نادر برای دیدن پیکره‌های مقدس و شنیدن سرودهای مقدس بود.
چرا قوّال‌ها در خطرند؟
با پراکنده‌تر و تحصیل‌کرده‌ترشدن جوامع ایزدی و کمترشدن جوانانی که شاگردی طولانی برای حفظ‌کردن متون را می‌پذیرند، این سنت رو به کاهش گذاشته است؛ پژوهشگران برآورد می‌کردند که حتی پیش از 2014 تنها حدود دوازده قوّال واقعی باقی مانده‌اند. نسل‌کشی آن سال که شهرهای زادگاه قوّال‌ها، بعشیقه و بحزانی، را ویران و جامعه را پراکنده کرد، بحران را به‌شدت عمیق‌تر کرد. اکنون تلاش‌هایی فوری برای ضبط و حفظ موسیقی مقدس پیش از نابودی آن در جریان است.
سنت قوّال چگونه منتقل می‌شود؟
این سنت به‌صورت شفاهی، از راه تبارهای خانوادگی قوّال‌ها، منتقل می‌شود. داوطلب باید آموزه‌ها را بشناسد، صدایی رسا داشته باشد و بر سازهای مقدس مسلط باشد. آموزش با موسیقی آغاز می‌شود و سپس با نظمی معین از میان متون دینی، از دعاها و متون مرگ تا سرودها و تفسیرشان، پیش می‌رود. هر سرود از آموزگاری مشخص آموخته می‌شود، بنابراین نسخه‌ها در مناطق و نسل‌های مختلف در زنجیرهٔ حافظه‌ای چندصدساله متفاوت‌اند.
منابع و مطالعهٔ بیشتر
ایزدیان، بخش نخست: کلیات (قوّال‌ها و طاووس‌گران) ـ دانشنامهٔ ایرانیکا
موسیقی دینی ایزدی ـ مجلهٔ سنت شفاهی (اومرخالی)
آوازهایی از سنجار ـ فصلنامهٔ لپهم
فرهنگ موسیقایی و نسل‌کشی ایزدیان ـ موسیقی و هولوکاست
تغییر اجتماعی در میان وحشت و تبعیض: ایزدیان در عراق جدید ـ مؤسسهٔ خاورمیانه