Kovara dîroka Kurdan
1586 gotar bi Kurmancî amade ne.
Fefil salçası (biber salçası) salçeya îsota sor a Kurdî ye — îsotên teze her Tebaxê şeş heta heft rojan li banên Amedê bi rojê tên hişkkirin. Hevriya sor û geş a biharata tarî ya îzotê ye û çeşniya bingehîn a pêjgeha Kurdî ya Bakurê ye; di meftûne, kebab û bêhejmar xwarinan de tê bikaranîn.
Gotarê bixwîninŞorba nîsk şorba nîskên sor a Kurdî ye — dîzika herî rojane û giştî ya pêjgeha Kurdî; dawiyê sumaq lê tê zêdekirin û bi nanê tenik re tê pêşkêşkirin. Ji başûrrojhilatê Anatolya (Bakurê Kurdî) tê, li her çar parçeyên Kurdistanê tê xwarin û xwarina pêşîn a fitara Remezanê ye.
Gotarê bixwîninKanzar kivarka kovî ya Kurdî ye — her bihar ji daristanên darberûyê yên Zagrosê li Başûrê (Kurdistana Iraqê) tê berhevkirin. Kivark û kevîyên xwarinê beşeke bingehîn a pêjgeha herêmî ya Kurdî ne; li Herêma Kurdistanê 17 cure hatine belgekirin. Xwarina ku dema baran tê li erdê daristanê mezin dibe.
Gotarê bixwîninBih (beh) behîya Kurdî ye — li Rojhilatê wekî «fêkiya ji bihuştê» tê naskirin û navê wê wateya qenciyê dide. Di xwarina şil a goştê berxê ya Kurdî (khoresh-e bih), riçela qedirbilind a behîyê û pasteya behîyê de tê bikaranîn. Fêkiya dawî ya baxçeyê payîza Kurdî ye; bi germiyê ji tirş vediguhere kehrebayî û zêrîn.
Gotarê bixwîninAşure muhalebiya Nûh a Kurdî ye — genim, gewîz, daneyên hinarê, hêjîrên hişkkirî, qaysî û nok bi hev re dibin muhalebiyeke şîrîn û di Muheremê de ji çil cîranan re tê belavkirin. Keştiya Nûh li Çiyayê Araratê li Bakurê Kurdî li erdê rûnişt; ji wê demê ve civakên Kurd vê muhalebiyê ji depoya xwarinê ya Kurdî çêdikin.
Gotarê bixwîninNanê tirî nanê fireh ê koçerî yê Kurdî yê şivanên Koçer ên Hakkari / Colemêrgê ye — li ser heman agirê ku şîrê sibehê dikelîne tê pijandin û li warê bilind bi penîr û nivîşkê teze re tê xwarin. Nanê gelekî ku her tim di tevgerê de ye.
Gotarê bixwîninPerde pilavı birincê perdeyê yê Sêrtê ye — birincê bi mirîşk û çerezên çamê di qubeyeke hevîrê de tê pijandin û li dawetên Kurdî tê pêşkêşkirin. Hevîr parastina sirrên malê sembolîze dike; birinc wateya zayînbarî dide; badem nûnerê neviyan in. Sembolîktirîn xwarina mitbeqa Kurdî.
Gotarê bixwîninHejîr (هەنجیری) hêjîra Kurdî ye — hêjîra kovî li Kurdistanê bi xwezayî şîn dibe û hêjîr dibe ku yekem fêkiya çandî ya cîhanê be, bi zêdetirî 11,000 salî. Di Qur'anê de bi zeytûnê re wekî fêkiyeke pîroz hatiye binavkirin; hejîr çiyayên Kurdî bi destpêka çandiniya mirovahiyê ve girêdide.
Gotarê bixwîninTût (toot / dut) tûya Kurdî ye — havînê teze tê xwarin, ji bo zivistanê tê hişkkirin, tê fişandin û dibe şerbet an dibe pestîla fêkiyan. Tûya reş li çiyayên Zagrosê eslê xwe dibîne; tûyên spî li Tunceli/Dêrsimê şîn dibin. Fêkiya ku kermê hevrîşimê yê Rêya Hevrîşimê têr kir.
Gotarê bixwîninDaweta Kurdî ziyafeta daweta Kurdî ye — dewar berbangê tên serjêkirin, jin qozê di kazanên sifirî de dipijînin û dolma, biryanî û kebab rasterast ji dîzikê ji sedan mêvanan re tên pêşkêşkirin. Dilê hevpar ê pîrozbahiya Kurdî.
Gotarê bixwîninIzot (isot / Urfa biber) bîbera tûj a Kurdî ya tarî, rûnî û bi çêja dûmanê ya Şanlıurfa / Rihayê, bajara bi piraniya Kurd li Bakurê, ye. Rojê di ber tavê de tê hişkkirin û şevê ji bo xwêdanê tê pêçandin; îzot çêjên kişmiş, çîkolata û tutunê derdixe — biharatê tarî yê nasnameya mitbeqa Kurdî.
Gotarê bixwîninTaskababi xwarina şil a Kurdî ya pîvaz û goştê berx di dîzika axê ya zivistanê de ye — li Kurdistanê wekî «ava pîvazê» tê zanîn û bi lîmoya hişkkirî, darçîn û pîvazên incî re bi saetan hêdî tê pijandin. Nîşaneya xwarina dilrehetker a Kurdî di forma xwe ya herî sade û têrker de.
Gotarê bixwîninGenim peyva Kurdî ya genim e — û genimê einkorn, bav û kalê hemû genimên nan, cara yekem li çiyayê Karacadağ li nêzî Diyarbakır / Amedê, li Bakurê Kurdî, hatiye çandîkirin. Çiyayên Kurdî cihê ku çandinî lê dest pê kir ne.
Gotarê bixwîninZeytûn zeytûna Kurdî ye — û lêkolîneke sala 2013, bi nirxandina hevparên zanistî, dît ku dara zeytûnê cara yekem li çiyayên Torosê yên başûrî li herêma Kurdî hatiye çandîkirin. Hilbera herî nasnameyî ya Deryaya Navîn a cîhanê eslê xwe yê sereke di destên Kurdî de dibîne.
Gotarê bixwîninTaştêya Kurdî ya Wanê sofrayeke panzdeh an zêdetir qabên biçûk e — penîrê giyayî, qeymax, hingiv, reçel, nan, hêk, tehîn bi dimisê re û çaya bêdawî. Kevneşopiya dewlemend a taştêyê ya ku eslê wê ji Wana Kurdî re tê nisbetkirin, niha li Van Kahvalti Evi li Stenbolê saziyeke hezkirî ye.
Gotarê bixwîninPestil pestîla tiriyê hişkkirî ya Kurdî ye — ava tiriyê bi ardê tîr dibe û her Cotmehê di berhevkirina hevpar a tiriyê de, bi dengê kilaman, di ber tavê de tê hişkkirin. Xwarina sivik a zivistanê ye ku li dora gewîzan tê pêçandin, parastina dawî ya payîza Kurdî.
Gotarê bixwîninMangal amûra Kurdî ya biraştina goşt li ser komirê ye — saziyeke civakî ku malbat roja Înê piştî nîvro li dora komiran dicivin. Kevneşopiya kebabê ya Kurdî kababî kurdî (kebabê Wanê), şîş, kofte û kezebê dihewîne; hemû bi pîvaza sumaxê, nan û mastê re tên pêşkêşkirin.
Gotarê bixwîninQêsî qaysiya hişkkirî ya Kurdî ye — havînê di ber tavê de tê hişkkirin, heta zivistanê tê parastin û dilê qayse w kishmish e, xwarina şil a kevneşopî ya cejnên Kurdî, bi goştê berx, qaysiyên hişkkirî û kişmişê. Ji baxçeyên Zagrosê heta sofraya ziyafeta Cejnê.
Gotarê bixwîninGûz gewîza Kurdî ye — dara ku bav û kalên wê yên kovî li çiyayên Zagrosê, dilê Kurdistanê, şîn dibin. Wekî tirşî, di şerbetê û helwayê de û zivistanê bi çayê re şikandî tê bikaranîn; yek ji kevnartirîn û herî pirbikaranîn xwarinên mitbeqa Kurdî ye.
Gotarê bixwîninHênar hinara Kurdî ye — bi taybetî li Helebçe, Hewraman û Şehrezûrê tê çandin, di Yarsanî û Îslamê de pîroz e û wekî av, daneyên hişkkirî û dimisa payîzê tê bikaranîn. Fêkiyeke Kurdistanî ya bi temamî.
Gotarê bixwîninNan peyva Kurdî ya nan e — û ya xwarinê bi xwe jî ye. Jinên Kurd her sibeh di tenûrê de, firna axê ya Kurdî, nan dipijînin; ew li bingeha her xwarina sofraya Kurdî ye, ji taştêya bi hingivê heta xwarina cejnê ya ku perçeyên nanê wê vedixwin.
Gotarê bixwîninSomaq navê Kurdî yê sumaxê ye — biharatê kovî û sorê tarî yê çiyê ku li dilê çêja tirş a Kurdî ye. Li ser goştê biraştî tê belavkirin, ji bo xwarinên tirş ên wekî meftûneyê di avê de tê xişandin û li tenişta kebabê li ser pîvazan tê rijandin; ev biharat li bingeha hezkirina vê mitbeqê ji tirşiyê ye.
Gotarê bixwîninRewas navê Kurdî yê rêwasa kovî (Rheum ribes) ye — di biharê de ji palên çiyayan tê berhevkirin, xav bi xwê û sumax re tê xwarin, û wek «mûza Kurdî» tê nasîn. Xwarina sivik û tirş a biharê ya li dilê kevneşopiya Kurdî ya berhevkirina nebatên kovî ye.
Gotarê bixwîninRûn (rowan) nivîşkê safkirî yê Kurdî ye — ji nivîşkê ku di meşka çermî, mashk, de li zozana bilind a havînê tê çêkirin tê girtin; paşê tê safkirin û ji bo zivistanê di kavanozên axê de tê parastin. Ji serdema navîn ve ji bo bêhna kulîlkên kovî hatiye pesindan; rûnê pijandinê yê li dilê mitbeqa Kurdî ye.
Gotarê bixwînin