Kovara dîroka Kurdan
1586 gotar bi Kurmancî amade ne.
Helawî peyva Kurdî ya helwayê ye — ard an îrmîka di nivîşkê de biraştî û şîrînkirî; hem di civînên şînê de hem di dawet û şahiyan de tê çêkirin. Şîrîniya ku malbatên Kurd di her qonaxa guhertina jiyanê de belav dikin e.
Gotarê bixwîninKaburga dolmasî parsûyên berxê yên tijîkirî yên Amedê (Diyarbakır) ne — bi birincê biharatkirî, badam, mewijên biçûk û tovên dara çamê tên tijîkirin û bi saetan bi hêdî tên pijandin. Ziyafeta mezin a Kurdî ya goştê ya Cejna Qurbanê û dawetan e.
Gotarê bixwîninDûşav şîreya tirî ya Kurdî ye — ava fêkiyan ku bi kelandinê dibe şîrînkerê xwezayî yê tarî, û bi tehînê re wek rashî w dûşav tê xwarin. Bi hingiv û gulê re yek ji şîrîniyên kevn ên mitbeqa Kurdî ye; di payîzê de tê çêkirin da heta zivistanê bimîne.
Gotarê bixwîninSirmo sîrê kovî ye ku li çiyayên Kurdî yên Wan, Colemêrg û Bedlîsê tê berhevkirin — yek ji giyayên kesk û teze yên pêşîn ên biharê ye; bi hêkan û di nanan de tê xwarin, giyayê biqîmet ê penîrê giyayî yê Wanê ye, û ji bo parastinê tê turşîkirin an hişkkirin.
Gotarê bixwîninTirşî peyva Kurdî ya turşiyan e — sebzeyên di ava sîrke û xwê de parastî, ku navê wan ji tirş («tirş») tê. Şaxa tirş a depoya xwarina zivistanê ya Kurdî û rûyê rojane yê hezkirina Kurdan a çêja tirş e.
Gotarê bixwîninZerde pûdînga zêrîn a birincê ya bi zaferanê ya şahiyên Kurdî ye — bi avê, ne bi şîrê, tê çêkirin, bi gulavê tê bêhnxweşkirin û di Newroz, dawet û cejnan de tê pêşkêşkirin. Şîrîniyeke kevn a Mezopotamyayê ye ku li dilê awayê şahîkirina rojên herî kêfxweş ên Kurdan cih digire.
Gotarê bixwîninBüryan goştê di çalê de biraştî yê bajarên Kurdî yên Bedlîs û Sêrtê ye — bizinek an berxek tam ku di bireke kûr û girtî ya binerd de li ser komirên germ ên daran bi hêdî tê pijandin; tenê bi xwêya kevirî tê xwêkirin û li ser nanê tenik tê pêşkêşkirin. Xwarineke ji jiyana şivantiyê ku gihîştiye «Kurdistana Biçûk» a Stenbolê.
Gotarê bixwîninDarex (masiyê mirwarî, Alburnus tarichi) masiyê yekane ye ku di ava sodalî ya Gola Wanê de dikare bijî — xwarineke sereke ya gundên Kurdî yên li dor golê ye; tê sorkirin an li ser komiran pijandin, û ji bo zivistanê tê xwêkirin û hişkkirin. Bi bazdana xwe ya mîna salmonê di dema hêkdana xwe de navdar e.
Gotarê bixwîninPenîrê giyayî (jajî; Van otlu peyniri) penîrê Wanê (Van) yê Kurdî yê bi giyayên kovî ye — penîrê şîrê pez ku bi giyayên çiyayî yên berhevkirî, wek sirmo, hatiye tevlihevkirin; dilê taştêya navdar a Wanê ye.
Gotarê bixwîninReçel peyva Kurdî ya mirebbeyê ye — fêkiyên çiyayî yên tam (tû, hêjîr, behî, gûz û pelên gulê) ku di şerbetê de tên parastin. Beşa şîrîn a salnameya Kurdî ya parastina xwarinê û gewhereke sofraya taştê ya Kurdan e.
Gotarê bixwîninKlêçe (kulîçe) kulîçeya xurmeyê ya cejnê ya Kurdî ye — hevîreke bi bêhna hêlê ku bi pasteya xurmeyê tê tijkirin, bi komên mezin tê pijandin û bi çay tê pêşkêşkirin. Li cîhanê wek «kleicha» ya Iraqî tê naskirin; ev rêz navê wê yê Kurdî vedigerîne.
Gotarê bixwîninMeftûne xwarina şile ya tirş û sîrî ya Amedê (Diyarbakır), bajarê herî mezin ê Kurdî ye — goştê berxê û sebzeyên demsalê bi sîr û ava bi sumaqê demkirî tên pijandin. Xwarineke mîrateyî ye ku bi etîketa Tirkî hatiye tomarkirin, bi bajarê Kurdî yê Amedê li pişt wê.
Gotarê bixwîninSilq û hêk xwarineke malî ya navbera taştê û firavînê ya Kurdî ye; silqa nermpijandî bi hêkên di avê de pijandî an sorkirî li ser wê, bi nanê pehn tê pêşkêşkirin. Xwarineke rojane ye ku di rojnivîsên rêçeteyan ên aşpêjên Kurd ên dûrxistî wek Pary Baban de hatiye birin sirgûnê.
Gotarê bixwîninAvelik (evelik) tirşokeke xwezayî ye ku li biharê li bilindahiyên Kurdistanê tê berhevkirin — di dolma, xwarinên nîskê û hêkan de tê bikaranîn û ji bo zivistanê wek kêsikan tê hişkkirin. Giyayekî kesk ê berhevkirî ku herwiha xwarina hilanînê ye û koma çar giyayên kesk ên berhevkirî yên Kurdî temam dike.
Gotarê bixwîninQeli goştê konfît ê Kurdî yê Akrê ye — goştê berxê yê bi rûn hêdî tê pijandin û di rûnê xwe de devgirtî tê parastin, paşê li ser birincê bi sosê zerdeliyên hişk tê pêşkêşkirin û li Newrozê di qazanên mezin de tê pijandin. Beşa goştê ya kevneşopiya Kurdî ya parastina xwarinê ji bo zivistanê ye.
Gotarê bixwîninSeyran seyrana çiyayî ya Kurdî ye — kevneşopiyeke hezkirî ya xwarin û şahiyê li ser quntaran bi dolma, goştê biraştî, mastaw, nan û çaya li ser agir, ku li Newrozê digihîje lûtkeyê. Gotara 100emîn a rêzê: çiya wek maseya Kurdî.
Gotarê bixwîninŞamburek (sham-burek, shamburak) burekekî goştê yê destxwarî yê Kurdî ji Mêrdînê ye — hevîrê nazik li ser goştê hêrayî yê bi biharat tê pelandin, tê pijandin an sorkirin û germ bi ayran an daw tê xwarin. Ji kürt böreği cuda ye û niha li Qudsê burekeke Kurdî ya navdar e.
Gotarê bixwîninÇay — çaya Kurdî — çaya reş a xurt û şîrîn e ku di istikanê de tê pêşkêşkirin, vexwarina «tenê piştî avê». Çay tenê nêzî 1895an gihîşt Kurdistanê, lê çayxane bû meydaneke civakî ya Kurdî ji bo helbestvanan, siyasetê û çîrokbêjiyê.
Gotarê bixwîninHingiv — hingiva xwezayî ya çiyayên Kurdî — ji aliyê mêşhingivên gulên xwezayî yên bilindahiyên zozanê xurak berhev dikin ve tê çêkirin, ji Silêmaniyê heta kovana darîn ên Karakovan ên Colemêrgê hêja ye û bi zanistî hatiye nîşandan ku standardên Yekîtiya Ewropayê pêk tîne. Xwarineke navdar a Kurdî û qurbaniyeke pevçûna çiyayî ye.
Gotarê bixwîninKadeh (kade) nanekî tijkirî yê Kurdî ye — hevîr li ser penîr û giyayên kesk tê pelandin, li ser sajê tê pijandin û reşik li ser tê kirin. Cihûyên Kurd ên Zaxoyê wek nanê Shavuotê, “qiralîça maseyê,” hêja dibînin û di nav civakên Kurdistanê de hevpar e.
Gotarê bixwîninShifta (shfta) kofta sade ya sorkirî ya goştê ya Kurdî ye — goştê hêrayî, pîvaz, bexdenûs û biharat, bi kartol û nanê zêdekirî. Xwarineke hezkirî ya malê, seyranan û Remezanê ye ku li Kurdistanê û diyasporayê tê xwarin û kêm caran li xwaringehan tê dîtin.
Gotarê bixwîninTerxena xwarineke kelandî ya têrker a zivistanê ya Kurdî ji Kurdistana Iraqê ye — liblibok, gûz, çûndir û goşt — ku bi navê dîskên hişkkirî û mayî yên giyayên kesk ên biharê hatiye navandin, bi mehan ji berê tên çêkirin. Bêjeyeke bi koka Kurdî û xwarineke dilnermker a hezkirî ya diyasporayê: salnameya parastina xwarinê di xwarinekê de.
Gotarê bixwîninKhoresht-e tareh xwarina kelandî ya Kurdî ji pîrasaya xwezayî ya Rojhilatê (Sine, Seqiz, Merîwan, Mehabad) ye — goşt û tenê yek cure pîrasaya berhevkirî ji xwezayê bi lîmoya hişk tên tirşkirin. Gelek caran di xwarina “Farisî” de tê hewandin, lê ji ghormeh sabziya gelek giyayan cuda ye.
Gotarê bixwîninTirşik xwarineke tirş a Kurdî ye — goştê berx û balîcan bi sumaqê bi hêdî tên pijandin û malbateke tev a xwarinên tirş bi navê tirşê tê naskirin. Gelek Kurd wê wek xwarineke neteweyî dibînin: bi axê re girêdayî, ji xwezayê berhevkirî û bêguman Kurdî.
Gotarê bixwînin