Kovara dîroka Kurdan
1586 gotar bi Kurmancî amade ne.
Mastaw (dew) vexwarina rojane ya Kurdî ji mastê ye — mast bi av, xwê û pûnga hişk tê tevdan û bi henek “bîreya Kurdî” tê gotin. Dawiya vexwarinê ya zincîra Kurdî ya şîrê ye, tiştê piştî hejandina rûnê di mashkê de dimîne.
Gotarê bixwîninKope penîrê mezin ê gihiştî yê Kurdistanê ye — şîrê pezê yê xav ê qelişî di kavanozeke axîn (kope) de tê zextkirin û bi kûrahiya metreyekê di bin erdê de tê veşartin da ku heta salekê bigihîje. Ji bajarê kevnar ê Kurd ê Seqizê; wek mîrasa çandî ya Kurdî hatiye binavkirin.
Gotarê bixwîninKelane nanê pan ê tijkirî yê Kurdî yê Hewraman/Avromanê ye — hevîra bi maya tirş ku bi sîrê xwezayî, pîvazok û giyayên kesk ên biharê tê tijkirin û li ser sacê tê pijandin. Nanê taybet ê erdnîgariyeke çandî ya UNESCOyê.
Gotarê bixwîninBersaq — bi navê rast beji — nanekî şîrîn ê sorkirî yê Kurdiya Başûrî ye ji Kermanshah, Îlam û Loristanê, bi gwîz an tûyên hişk tijkirî. Navê “bersaq” şêweya Erebbûyî ya bêjeya Kurdî birjiyag e, bi wateya “biraştî.”
Gotarê bixwîninÇökelek penîrekî hişk ê ji şîrê qelişî yê Kurdî ye ku bi kelandina şîrê tirşbûyî, mastê an do tê çêkirin — di kevneşopiya Kurdî ya şîrê de wek torak û jajî tê naskirin. Berhema 13emîn a zincîra Kurdî ya şîrê ye, li ser prensîba zayanekirina tu tiştî hatiye avakirin.
Gotarê bixwîninKeledoş xwarineke tîr a zivistanê ya Kurdî ye ji goştê berx, noxik, genimê hûrkirî û giyayên kesk, ku bi mastê hişkkirî yê ji nû ve bi avê nermkirî bi hev ve tê girêdan — ji Bidlîs, Xîzan, Wan û Mûşê. Salnameya parastina xwarinê ya Kurdî di qazaneke yekane de hatiye komkirin.
Gotarê bixwîninTapsi (tepşî) xwarina qatqat a Kurdî ye ji balîcan, kartol, îsot û firengiyan — her sebze cuda tê sorkirin, di ava firengiyan de bi hêdî tê pijandin û bi dimsê hinarê tê tirşkirin, vegan an bi koftê.
Gotarê bixwîninDandeh kabab parsûyên biraştî yên berxê yên Kurdî ne ku bi ava zeferan, firengî û lîmoyê tên rûnkirin — kebaba taybet a Kirmaşanê (Kermanshah), ku wek xwarina koçerên Kurd hatiye belgekirin, lê bi gelemperî wek “Farisî” tê tomarkirin.
Gotarê bixwîninFasolya xwarina rojane ya Kurdî ji fasûliyên spî ye, beşek ji malbata “shley” ya xwarinên kelandî yên sade. Yek ji nûtirîn xwarinên Kurdî ye — fasûliyên spî berhemeke Cîhana Nû ne — û nîşan dide ku xwarina Kurdî zindî ye, ne di rabirdûyê de hişkbûyî.
Gotarê bixwîninGulav ava gulê ya Kurdî ye — ji gul û avê — ku ji gulên çiyayên Zagrosê tê distîlkirin. Bi hêlê re nîşana bînxweş a şîrîniyên Kurdî wek muhallebi, kulicha û zalobiyayê ye.
Gotarê bixwîninTeşrîb nanê pan ê perçekirî ye ku di ava goştê berx û noxikan bi lîmoya hişk de tê şilandin — xwarina sereke ya Sere Sal, Sersala Kurdan a Êzidî, û ya dawetan û merasîmên veşartinê. Bê guhertin derbasî diyasporaya Êzidî bûye.
Gotarê bixwîninSavar (sawar) navê Kurdî ye ji bo genimê ji berê kelandî û şikestî — ku li seranserê cîhanê wek bulgur tê naskirin. Bi 4,500 salan danê bingehîn ê gundiyên Kurd bûye, bi hawanê curn û aşê destarr tê çêkirin û bingeha çiğ köfte, kutilk û keşkeyê ye.
Gotarê bixwîninÇortu Aşı şorbeyeke tirş a zivistanê ya Kurdî ye ji pelên şêlimê yên mayî, genimê şikestî û goştê bi hestî. Beşek ji salnameya parastina xwarinê ya Kurdî — keskahiya demsalekê diparêze da ku di demsaleke din de jiyan berdewam bike.
Gotarê bixwîninKeşke helîmeya savar û mastê tirş a Kurdî ye ku bi rûnê helandî tê pêşkêşkirin. Navê wê bi “keşkek”ê re hevpar e, xwarineke Tirkî ku ji 2011 ve li lîsteya mîrasê ya UNESCOyê ye — lê cureya rojane ya Kurdî nayê dîtin.
Gotarê bixwîninKepari fêkiyên xwezayî yên keperê yên Kurdî ne ku di sirkê de tên tirşîkirin. Berhevkirina nebatên xwezayî ya Kurdan ji ber êrîşên hewayî yên Tirkiyeyê û bêîstiqrariya siyasî di xeterê de ye. Tirşiya di kavanozê de belgeya wê ye ku kesek hilkişiyaye çiyayekî û sax vegeriyaye malê.
Gotarê bixwîninKengerli Pilaf xwarina biharê ya Kurdî ye ji birincê bi şaxên xwezayî yên kengerê (Gundelia). Nebat li Kurdistanê ji ber berhevkirina zêde bi tunebûnê re rû bi rû ye. Xwarineke ku dikare nema bimîne.
Gotarê bixwîninQeymax kremê stûr ê Kurdî ye ku ji şîrê bizinên çiyayî tê çêkirin. Li her taştê ya Kurdî bi hingiv û nanê pan tê pêşkêşkirin. Berhema diwazdehemîn a zincîra Kurdî ya şîr — diwazdeh berhem ji keriyekî ajalan.
Gotarê bixwîninNanê Hewramî nanekî Kurdî yê wek kaxezê tenik e ji Hewramanê — erdnîgariya Mîrasa Cîhanî ya UNESCOyê bi rûniştina Kurdan ji 3000 berî Zayînê ve. Ji her kîseya ardê 700 nan. Ji ber bala nû li tenduristiyê ji nû ve geş dibe.
Gotarê bixwîninNokaw şorbaya Kurdî ya noxikan e ku li bazarên zivistanê tê firotin. Nok bi Kurdî tê maneya noxik. Erzantirîn xwarina germ li Kurdistanê — noxikên zêrîn di şorbaya zerçovê de, li hember sarê bi her du destan tê girtin.
Gotarê bixwîninNîskene navê Kurdî yê şorbaya nîskên sor e. Blognivîsereke xwarinê li mala Kurdî wê xwar û jê re got «Tirkî». Penabereke Kurd wê wek Kurdî belge kir. Bi navkirin li kî ku wê dinivîse girêdayî ye.
Gotarê bixwîninŞilah û Maraga kategoriya xwarina avî ya rojane ya Kurdî ne — bingeha sivik a firingî û pîvazê bi sebzeyên demsalî û ava goştê. Rêçeteya bingehîn ku her xwarina avî ya Kurdî ya binav guhertoyeke wê ye.
Gotarê bixwîninMihelebi palûdeya Kurdî ya şîr bi gul û hêlê ye ku rehên wê digihîjin Mezopotamyaya serdema navîn. Guhertoya Kurdî bi nîşana bêhnî ya hêl û gulê û fistiqên baxçeyên çiyayî yên li ser tê pênasekirin.
Gotarê bixwîninBorakê Panêr hamurekî Kurdî bi penîr û giyayan e ku bi penîrê teze yê danedanî yê Kurdî û giyayên xwezayî yên çiyayî tê çêkirin. Ji kürt böreği cuda ye — ev borekê welatê Kurdistanê ye.
Gotarê bixwîninBirinc bi Maş birinca Kurdî bi maşê ye — xwarina gundî ya malê di qazanekê de. Li navneteweyê etîketa «maash polow a Farisî» lê tê xistin, navê Kurdî nayê dîtin. Erzantirîn şîva ku hîn jî malbatekê têr dike.
Gotarê bixwînin